История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 34, с. 60-61
Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.
С. 60-61
Оригинал (по-польски)
w razie nagłej potrzeby, czyli t. zw. gwałty, oraz tłoki, tj. robociznę wzmożoną w czasie największych robót polnych. Na rzecz pana ludność składała różne daniny, pod nazwą najczęściej dziakła, w zbożu i sianie, ale także w drzewie, bydle, kurach i jajach. Łudność tę określano jako ciągłą (tiagła).
Uprawa roli jednak nie przedstawiała na Litwie przeważnego :zajęcia ludności. Jakkolwiek była ona rozwinięta już silnie i znaczną pociągała ilość rąk, to obok niej wielkie znaczenie miały 1 inne działy gospodarstwa, a więc używanie lasu, paszenie stad bydła, łowienie ryb, polowanie i t. d. Obok ludności rolniczej :spotyka się w Wielkiem Księstwie znaczną ilość ludności, która .się oddawała specjalnemu zajęciu nie rolniczemu, choć mogła anieć obok tego i rolę. Mamy też zwłaszcza w dobrach hospodarskich do czynienia z bardzo daleką idącą specjalizacją gospodarczą, tak że nie tylko poszczególni włościanie, ale nawet całe wsie miały oznaczony specjalny kierunek swej działalności. Ci ludzie zamiast robocizny i danin dawali na rzecz swoich panów bądź to część plonów tej swojej działalności gospodarczej, bądź też pełnili odpowiednie usługi na rzecz panów. Nosili oni odrębne nazwy od rodzaju ich zajęć. A więc pośród tych, którzy oddawali się hodowli bydła, bądź to pilnując bydła pana, bądź też zaj” mując sią wypasem bydła i oddając daniny w bydle, mamy koniuchów, kobylników, lejtów, rojtników, stadników, pastuchów, świniarów i t. d; z rodzaju łowieckich zajęć: łowców, strzelców, myśliwców, psarów, sokolników, bobrowników, osoczników, ptaszników i t. d. Lasem parali się bartnicy, podłaźnicy -— ale także smolarze, dziegciarze, klepacze, budnicy eic; rybołowstwem rybołowy i niewodnicy, rudą — rudnicy i t. d. N ,
Rozwój gospodarczy, daleko posunięty, ale ciągle na gruncie gospodarki naturalnej, sprawił, iż. podobnie . wytworzyła się daleko idąca specjalizacja w rzemiośle wiejskiem. Rzemieślnicy ci przedewszystkiem bądź składali na rzecz panów część swoich wyrobów, bądź też pełnili na dworze pana rzemieślnicze służby. I znowu zwłaszcza w dobrach hospodarskich całe istniały osady, mające charakter rzemieślniczych; spotyka się tu kucharzy, piekarzy, piwowarów, miodosytców — kowali, kotlarzy, kuźnieców — cieśli, bednarzy — tkaczy, szewców, krawców, murarzy — roHihatników, łuczników, mieczowników, płatnerzy, puszkarzy i ft. d.
Kilkadziesiąt możnaby wyliczyć rodzajów tych zajęć rzemieślniczych.
Nie znaczy to jednak, by ci, specjalnie ku pewnej gałęzi gospodarczej działalności zwróceni ludzie lub też rzemieślnicy, wyłącznie tylko w części plonów swej pracy lub w specjalnej; służbie oddawali ciężary na rzecz pana. To przeważało, ale obok; tych ich obowiązków nieraz oni jeszcze składali pewne daniny: zwykłe, czy też byli obowiązani do tłok albo gwałtów. Żadnej ogólnej reguły nie było, o różnicach decydował starodawny: zwyczaj. "
Dannicy. Osadnicy. Co do rodzaju ciężarów w różnych: częściach państwa również znaczne spotyka się różnice, zależne: od warunków miejscowych. Niejednokrotnie obowiązani byli ludzie, osiadli na gruntach, przedewszystkiem, choć zwykle nie wyłącznie,. do płacenia daniny. Zwano takich ludzi dannikami. Głównie spotyka się ich nad średnim Dnieprem, Berezyną i Sożą, w Kijowszczyźnie. Ten objaw występował zwłaszcza tam, gdzie nie byłodworów. W takich warunkach pojawiał się także czynsz, na którym główny wtedy spoczywał nacisk. Ludzi, którzy na czynszu: siedzieli, określano jako ludzi płacących dań groszową, osadnych, obroczników, albo też kuniczników (nazwa od kunicy = czynszu). Czynszowników najwięcej na Źmudzi — oraz na Podlasiu, gdzie: działał wpływ Polski.
Słud zy. Wśród tych ludzi wyróżniała się dość silnie jedna warstwa, nosząca nazwę sług. Różnie ich określano, jako sługi putne, polne, poselskie, dospieszne, szczytne, konne (w Smoleńszczyźnie), jako ordyńców (w Kijowszczyźnie); nosili oni także: nazwania bojarów putnych lub pancernych. Ludzie ci pospolicie wolni byli od wszelkiej robocizny, zwykle od danin także, a głównym ich obowiązkiem było pełnienie : służby listownej czyli putnej, tj. jeżdżenie z listami, odwożenie pieniędzy, pełnienie stróży,. jazda do ordy (u ordyńców), a zwłaszcza służba wojskowa bez żadnych ograniczeń, czy ze szczytem, konno, czy nawet w pan cerzu. Nieraz jednak obok tych obowiązków ciążyły na nich i inne, zwłaszcza czynsz (stąd zwani bojarami dannikami, osadź. nymi, płatnymi, czynszownymi, posiednymi).
Nacisk główny leżał w służbie wojskowej tych ludzi; wobec dostojnego znaczenia, jakie miała służba wojskowa, stanowiąca
Перевод на русский
при внезапной необходимости, называвшиеся гвалтами, и толоки — усиленные работы во время наиболее напряжённых полевых сезонов. В пользу господина население вносило различные дани, чаще всего под названием дякло, зерном и сеном, а также деревом, скотом, курами и яйцами. Такое население называли тяглым.
Однако земледелие не было в Литве преобладающим занятием населения. Хотя оно уже значительно развилось и привлекало много рабочих рук, наряду с ним большое значение имели другие отрасли хозяйства: пользование лесом, выпас скота, рыбная ловля, охота и так далее. Наряду с земледельцами в Великом княжестве встречается значительное население, занимавшееся особым неземледельческим промыслом, хотя дополнительно оно могло иметь и пашню. Особенно в господарских владениях мы наблюдаем далеко зашедшую хозяйственную специализацию: не только отдельные крестьяне, но даже целые деревни имели определённое направление деятельности. Вместо работы и даней эти люди либо отдавали господам часть плодов своего занятия, либо исполняли соответствующие службы. От рода занятий происходили особые названия. Среди занимавшихся скотоводством — охранявших господский скот либо разводивших свой и отдававших дань скотом — были конюхи, кобыльники, лейти, ройтники, стадники, пастухи, свинари и другие. К охотничьим занятиям относились ловцы, стрельцы, охотники, псари, сокольники, бобровники, осочники, пташники и прочие. Лесными промыслами занимались бортники и подлазники, а также смоляры, дегтярники, клепачи, будники и другие; рыболовством — рыболовы и неводники, добычей руды — рудники и так далее.
Далеко зашедшее хозяйственное развитие, но по-прежнему на почве натурального хозяйства, породило столь же глубокую специализацию сельского ремесла. Ремесленники прежде всего либо отдавали господам часть изделий, либо несли ремесленные службы при господском дворе. И опять-таки особенно в господарских владениях существовали целые ремесленные поселения. Здесь встречаются повара, пекари, пивовары, медовары; кузнецы, котельники, кузнецы-оружейники; плотники, бондари; ткачи, сапожники, портные, каменщики; рогатничники, лучники, мечники, латники, пушкари и другие.
Можно было бы перечислить несколько десятков видов этих ремесленных занятий.
Это, однако, не означает, что специализировавшиеся на определённой отрасли хозяйства люди или ремесленники исполняли обязанности перед господином исключительно частью плодов своего труда либо особой службой. Это преобладало, но наряду с такими обязанностями они порой платили и обычные дани либо были обязаны толоками и гвалтами. Общего правила не существовало; различия определялись старинным обычаем.
Данники. Осадные люди. В разных частях государства виды повинностей также значительно различались в зависимости от местных условий. Нередко сидевшие на земле люди были обязаны преимущественно, хотя обычно не исключительно, платить дань. Их называли данниками. Главным образом они встречаются по среднему Днепру, Березине и Сожу, на Киевщине. Такое явление особенно наблюдалось там, где не было дворов. В этих условиях появлялся также чинш, на который тогда ложился главный упор. Сидевших на чинше определяли как людей, платящих денежную дань, осадных, оброчников или куничников — от куницы, то есть чинша. Больше всего чиншевиков было в Жемайтии и Подляшье, где сказывалось польское влияние.
Слуги. Среди этих людей довольно отчётливо выделялся слой, называвшийся слугами. Их обозначали по-разному: путные, полевые, посольские, доспешные, щитные, конные слуги в Смоленской земле, ордынцы на Киевщине. Их также называли путными или панцирными боярами. Обычно они были свободны от всякой работы, чаще всего и от даней. Главной их обязанностью была листовая, или путная, служба: езда с письмами, перевозка денег, караульная служба, поездки в Орду у ордынцев, а особенно неограниченная военная служба — со щитом, конно или даже в панцире. Но нередко, кроме этих обязанностей, на них лежали и другие, прежде всего чинш; отсюда названия бояр-данников, осадных, платных, чиншевых, поседных.
Главный упор лежал на военной службе этих людей. Ввиду почётного значения военной службы, составлявшей