История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 26, с. 44-45
Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.
С. 44-45
Оригинал (по-польски)
przez przywilej, udzielony od monarchy, ale który wynikał z naztury dóbr tych, jako kniaziowskich posiadlości. Gdy i bojarzy zaczęli zyskiwać immunitety przez przywileje, nadawane im ze :strony wielkiego księcia, różnice pomiędzy bojarami a kniaziami zzaczynały się zacierać, a dwie te, genezą różne klasy, poczynała łączyć wspólność interesów.
. W ten sposób dokonało się zejście kniaziów do rzędu «czynnika społecznego. Obce im musiały pozostać pierwsze przywileje ziemskie; ani tyczyć się mogły ich, jako monarchów, stojących ponad społeczeństwem, ani nie przedstawiały dla nich wartości; zmieniło się fo w miarę upadania kniaziów a rezultatem było, iż stąło się dla nich rzeczą pożądaną, by i na nich rozciągnięto przywileje ziemskie, by i oni mogli z nich korzystać. ł tego dopięli. Przywilej z r. 1434 objął i kniaziów. Odtąd korzystali oni już ze wszystkich następnych przywilejów, które i ich prawa gwarantowały i na nich rozciągały nowe uprzywilejowania. To jednak, co uważali kniaziowie widocznie za swoją zdobycz, obniżało ich stanowisko, dawało sankcję przemianie ich z władców na poddanych.
Weszli oni w ten sposób do tej nowej warstwy szlachty, która tworzyła się, przybierając — na wzór zachodnio -europejski — cechy stanu. Przy tem zacieraniu się różnic między kniaziami a bojarami, specjalnie tą częścią bojarów, którą panami nazywano, stało się rzeczą możliwą, iż dobra książęce obejmował bojarpan i tu wszelkie takie prawa wykonywał, jakie poprzednio „służyły kniaziowi. Rozstrzygało o prawach i obowiązkach tego, kto władał obszarem ziemi, to, jakie tej ziemi były cechy. A mógł naodwrót i kniaź posiadać ziemię bojarską.
Panowie. Z pośród bojarów wyróżniła się jedna część, . która ponad resztę się wzbiła. Byli to t. zw. panowie. Do rzędu panów weszły jedenostki społecznie i gospodarczo silniejsze, które potrafiły od.księcia uzyskać specjalne dla siebie przywileje. Panom takie przysłużąły przywileje. Pierwszy — to inny sposób odbywania służby wojskowej; gdy bowiem bojarzy obowiązani byli w razie wyprawy stawać pod chorągwią powiatową, panowie mieli ten przywilej, iż stawali pod własną chorągwią, byli więc panami chorągiewnymi; umożliwiało wytworzenie własnych chorągwi to, iż obszar ziemi, jaki oni posiadali, był znaczny, że więc poczet ludzi,
jaki z nimi szedł na wojnę, obejmował znaczną ilość osób. Pod. tym względem panowie wyrównali książętom, którzy pierwotnie: jedni tylko własne mieli chorągwie. — Drugi przywilej tyczył się kwestji podsądności; gdy bojarzy podlegali jako pozwani sądownictwu wielkoksiążęcych namiestników, względnie starostów, panowie mieli t. zw. egzempty, t. zn. przywilej, iż ich nikt sądzić: nie mógł prócz jednego wielkiego księcia. Było to niesłychanem utrudnieniem dochodzenia w stosunku do nich sprawiedliwości,. a zniknęło dopiero w r. 1564, kiedy -tego prawa sami wyraźnie się zrzekli, by umożliwić dojście do skutku nowej organizacji: sądownictwa w Wielkiem Księstwie. I ten znowu przywilej był topierwotnie przywilej wyłączny kniaziów. Zaznaczyć należy, iż ten. przywilej mógł służyć osobiście panu, tak że wszystkich jego: - dóbr się tyczył, lub też tylko niektórych wyraźnie oznaczonych.. Wreszcie w sprawach administracji kraju do nich musiał się zwracać wielki książę wprost, nie bezpośrednio przez urzędników,. a więc wprost listami wzywał ich na sejmy, czy na wyprawę wojenną i t. d. ”
Tak panowie, korzystając na podstawie specjalnych przywilejów z prawa odbywania służby wojskowej pod osobną chorągwią i z prawa egzempty sądowej, a na podstawie ogólnych przywilejów ziemskich z immunitetu dla dóbr swoich, wyrównyweli. książętom. Tem łatwiej mogli obejmować więc i dobra książęce w swe ręce. Tem łatwiej mogli kniaziowie zespolić się z warstwą bojarów, gdy ich od części tychże, panów, prawnie prawie nic nie różniło.
Ci to panowie rządzili — z resztką książąt — na Litwie. Prze:. waga ich występowała bardzo jaskrawo, gdy chodziło o wyprawęwojenną. Przecie w XVI w. n. p. trzej Kiezgajłłowie dawali tylko. o 53 koni mniej przy wyprawie, niż cała ziemia wołyńska z 282 jej kniaziami i bojarami, wszyscy Kiezjgajłłowie stawiali na wyprawę 768 koni, Radziwiłłowie 621, Gasztołdowie 466 i t. d.;. z pośród książąt tylko jeden ks. Ostrogski mógł się z. nimi mierzyć, wystawiając 426 koni.
Drobna szlachta. Bojarzy „pod hospodarem". Na odwrotnym końcu stanu szlacheckiego. stała szlachta drobna, której wiele było w niektórych zwłaszcza. dzielnicach Litwy. Była. szlachta, która miała bardzo niewielką :ilość. ziemi, tak, że dla.
Перевод на русский
в силу монаршего привилея, а из природы самих владений как княжеских. Когда и бояре начали получать иммунитеты посредством великокняжеских привилеев, различия между боярами и князьями стали стираться, а два разных по происхождению слоя — соединяться общностью интересов.
Так совершилось нисхождение князей в ряды общества. Первые земские привилеи должны были оставаться им чужды: они не могли касаться князей как стоявших над обществом монархов и не представляли для них ценности. По мере упадка князей положение менялось, и распространение на них земских привилеев становилось желательным, чтобы и они могли ими пользоваться. Этого князья добились: привилей 1434 года охватил и их. С тех пор они пользовались всеми последующими привилеями, которые гарантировали также их права и распространяли на них новые преимущества. Но то, что князья, по-видимому, считали приобретением, снижало их положение, юридически закрепляло превращение из правителей в подданных.
Таким образом они вошли в новый шляхетский слой, складывавшийся и приобретавший по западноевропейскому образцу признаки сословия. По мере стирания различий между князьями и боярами, особенно той их частью, которую называли панами, стало возможно, чтобы княжеские владения переходили к боярину-пану, осуществлявшему здесь все права, прежде принадлежавшие князю. Права и обязанности владельца территории определялись свойствами самой земли. И наоборот, князь мог владеть боярской землёй.
Паны. Из бояр выделилась часть, возвысившаяся над остальными, — так называемые паны. В их число вошли более сильные в общественном и хозяйственном отношении лица, сумевшие получить у князя особые привилеи. Им принадлежали следующие преимущества. Первое — иной порядок военной службы. Бояре во время похода должны были становиться под поветовую хоругвь, а паны имели право выступать под собственной и потому были панами хоруговными. Создавать собственные хоругви позволяло обширное землевладение, благодаря которому сопровождавший пана военный отряд насчитывал много людей. В этом отношении паны сравнялись с князьями, первоначально единственными обладателями собственных хоругвей. Второе преимущество касалось подсудности. Бояре в качестве ответчиков подлежали суду великокняжеских наместников или старост; паны же имели так называемые экземпты — привилеи, по которым их не мог судить никто, кроме самого великого князя. Это чрезвычайно затрудняло добиться от них справедливости. Право исчезло лишь в 1564 году, когда они сами прямо от него отказались ради осуществления новой судебной организации Великого княжества. Первоначально и этот привилей был исключительной принадлежностью князей. Следует заметить, что он мог принадлежать пану лично и охватывать все его имения либо лишь некоторые, прямо обозначенные. Наконец, в делах управления страной великий князь должен был обращаться к ним непосредственно, минуя должностных лиц: например, прямо письмами призывал их на сеймы, в военный поход и так далее.
Таким образом паны, пользуясь по особым привилеям правом военной службы под собственной хоругвью и судебной экземптой, а по общим земским привилеям — иммунитетом для своих имений, сравнивались с князьями. Тем легче они могли приобретать княжеские владения. Тем легче и князья могли слиться с боярским слоем, поскольку от его части, панов, юридически почти ничем не отличались.
Именно эти паны вместе с остатками князей управляли Литвой. Их перевес особенно отчётливо проявлялся при военном походе. Ведь в XVI веке, например, трое Кезгайлов выставляли лишь на 53 коня меньше, чем вся Волынская земля с её 282 князьями и боярами; все Кезгайлы давали в поход 768 коней, Радзивиллы — 621, Гаштольды — 466 и так далее. Из князей с ними мог сравниться лишь один Острожский, выставлявший 426 коней.
Мелкая шляхта. Бояре «под господарем». На противоположном конце шляхетского сословия находилась мелкая шляхта, особенно многочисленная в некоторых литовских областях. Были шляхтичи, владевшие столь малым количеством земли, что для