Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 25, с. 42-43

Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.

История строя Польши, т. II, 1921: разворот 25 из 89

С. 42-43

Оригинал (по-польски)

się w kwestjach wątpliwych na pomierę, przedkładając np. przyznanie odmiany jako dowód szlachectwa.

W taki sposób odcięła się szlachta od reszty społeczeństwa, zamknęła. Kto się chce do szlachty dostać, ten musi się starać o wyraźne zaliczenie do niej przez przywilej monarchy, nadający mu szlachectwo i herb. Takie przywileje nobilitacyjne pojawiają się też na Litwie, ale dopiero w XVI stuleciu.

Ustalenie kręgu tych osób, które do szlachty się zaliczać mogły, dokonało się w przeważnej mierze przed unją lubelską, lecz i później jeszcze spotyka się wypadki wątpliwości, nawet w XVII stuleciu; z takim trudem dokonywał się ten proces przekształcenia społeczeństwa. Choć jednak prawnie jedno było pojęcie szlachectwa — na wzór polski, to jednak pod względem społecznym przecież pozostały duże różnice, wyrażające się nawet w specjalnych przywilejach pewnych grup szlachty. Cały szereg tu szczebli od książąt i panów do szlachty zaściankowej i okolicznej, do bojarów „pod hospodarem".

Kniaziowie. Stanowisko kniaziów uległo w ciągu tego okresu, i to szybko, bardzo silnemu przekształceniu. Witołd, odkąd objął rządy na Litwie w zastępstwie wielkiego księcia a później jako wielki książę, prowadził akcję energiczną, dążąc konsekwentnie do celu: do usunięcia wszystkich kniaziów większych, specjalnie zaś tych, którzy całemi rządzili dzielnicami. Zniknęli też w ciągu niewielu dziesiątków lat na przełomie XIV i XV w. w przeważnej mierze tacy kniaziowie, a ich miejsce zajęli namiestnicy wielkoksiążęcy, tak że te ziemie zostały podporządkowane wielkiemu księciu bezpośrednio. Wpływało to na podniesienie siły wielkiego księcia a na osłabienie warstwy kniaziów. Wśród reszty kniaziów, wśród tych, którzy się ostali, również: widać rozkład. Dzielnice się rozpadały, dzieliły, w razie jeśli książę więcej po sobie zostawił synów. Wielu z nich w walkach z wielkim księciem Witołdem i następnymi potraciło swoje księstwa, tak że już w XV wieku spotyka się kniaziów, którzy przestali być władcami, przyjęli bojarskie ziemie, lub nawet weszli w zależność od innych kniaziów lub bojarów - (nazywani wtedy : służylije kniaziata).

W ten sposób został podkopany byt kniaziów czy ich stanowisko. Wielki książę wprawdzie nie zupełnie wszystkich usuwał,

nieraz nawet jeszcze nadawał dzielnice, i to znaczne, na rzecz: kniaziów czy to z rodu Giedymina, czy to Ruryka, często zwłaszcza kniaziom, którzy do Litwy zbiegli z Moskwy. Jednakże położenie: tych kniaziów było inne. Księstwa, które posiadali tytułem dziedzictwa, były w ich rozporządzeniu, oni je przekazywali znowu swoim potomkom, rozporządzali niemi swobodnie; inaczej, o ile: chodziło o dzielnice, które dostawali kniaziowie wprawdzie w charakterze władców, jednak z nadania księcia. Wtedy wielki książę: określał prawa księcia do takiej dzielnicy, a określał tak, by jaknajmniej w danych warunkach ograniczać możność ewentualnego: znowu powrotu takiego księstwa do swoich rąk. Trojakiego rodzaju spotykamy tu nadania: 1) do woli hospodara, tak że może: takie księstwo każdej chwili odebrać; nieraz też to robi, dając. ewentualnie w zamian inne księstwo, 2) dożywotnie, i wreszcie 3) dziedziczne, ale tylko w linji prostej, tak, że na bocznych krewnych te księstwa nie przechodziły.

Rezultat był ten, że później, w drugiej połowie XV i w XVI stuleciu, dużo jeszcze z tych księstw, które byt swój utrzymały, przestało egzystować, przypadły wielkiemu księciu czy to w drodze konfiskaty za zdradę kniazia, czy też, że taki kniaź sam je: przekazywał wielkiemu księciu, co się niejednokrotnie zdarzało, czy też, że wymierali tacy kniaziowie bezpotomnie. Coraz zwiększała się ilość ziemi, bezpośrednio rządzonej przez wielkiego księcia, coraz ubywało silniejszych zwłaszcza kniaziów.

Powoli, niepostrzeżenie prawie, ale radykalnie zmieniało się stanowisko kniaziów pod prawnym względem. Byli oni pierwotnie władcami, choć podporządkowanymi wielkiemu księciu. W ciągu: wieku XV to stanowisko stracili i przemienili się w warstwę społeczną. Ta przemiana dokonywała się w prostym stosunku do wzrostu władzy wielkiego księcia oraz przywilejów bojarów. Dzielnice kniaziów, stanowiące odrębne państwa, odznaczały się tem, iż nie podlegały władzy wielkiego księcia, którego od tych terytorjów odgradzali kniaziowie, tak że tylko przez tych kniaziów mógł się do tych dzielnic odnosić, w przeciwstawieniu do ziem, które dzierżyli bojarowie, obowiązani z nich do ponoszenia przeróżnych ciężarów wprost na rzecz wielkiego księcia. Dobra kniaziowskie więc w stosunku do wielkiego księcia przedstawiały się jakby dobra, mające immunitet, jednak taki, który powstał nie

Перевод на русский

в сомнительных случаях на померу, представляя, например, признание права на обмен как доказательство шляхетства.

Так шляхта отделилась от остального общества и замкнулась. Желающий вступить в неё должен добиваться прямого причисления посредством монаршего привилея, жалующего шляхетство и герб. Такие нобилитационные привилеи появляются и в Литве, но лишь в XVI столетии.

Круг лиц, которые могли причисляться к шляхте, в основном определился до Люблинской унии, однако сомнительные случаи встречаются и позднее, даже в XVII столетии: с таким трудом совершалось преобразование общества. Но хотя юридически понятие шляхетства было единым, по польскому образцу, в общественном отношении сохранялись большие различия, выражавшиеся даже в особых привилеях отдельных групп шляхты. Здесь существовала целая лестница — от князей и панов до шляхты застенковой и околичной, до бояр «под господарем».

Князья. На протяжении этого периода положение князей быстро и весьма существенно изменилось. С тех пор как Витовт принял управление Литвой сначала как заместитель великого князя, а затем как великий князь, он энергично и последовательно стремился устранить всех крупных князей, особенно правивших целыми областями. За немногие десятилетия на рубеже XIV и XV веков большинство таких князей исчезло; их место заняли великокняжеские наместники, и земли непосредственно подчинились великому князю. Это усиливало великого князя и ослабляло княжеский слой. Среди остальных, сохранившихся князей также заметен распад. Уделы дробились, когда князь оставлял нескольких сыновей. Многие в борьбе с Витовтом и последующими великими князьями лишились своих княжеств, так что уже в XV веке встречаются князья, переставшие быть правителями, принявшие боярские земли или даже попавшие в зависимость от других князей и бояр; их называли тогда служилыми княжатами.

Таким образом подрывалось существование князей как правителей и их положение. Правда, великий князь устранял не всех: порой он ещё жаловал уделы, и притом значительные, князьям из рода Гедимина или Рюрика, особенно часто — бежавшим в Литву из Москвы. Однако положение этих князей было иным. Наследственными княжествами они распоряжались свободно и передавали потомкам. Иначе обстояло дело с уделами, которые князья получали хотя и как правители, но по великокняжескому пожалованию. Тогда великий князь определял их права так, чтобы при данных условиях как можно меньше ограничить возможность возвращения княжества в свои руки. Здесь встречаются пожалования трёх видов: 1) до воли господаря, который мог в любое время отобрать княжество, что нередко и делал, иногда дав взамен другое; 2) пожизненные; 3) наследственные, но лишь по прямой линии, без перехода княжества к боковым родственникам.

В результате во второй половине XV и в XVI столетии многие ещё сохранявшиеся княжества прекратили существование. Они доставались великому князю вследствие конфискации за измену, добровольной передачи князем, что бывало неоднократно, либо пресечения рода без потомства. Земель под непосредственным управлением великого князя становилось всё больше, а особенно сильных князей — всё меньше.

Медленно, почти незаметно, но коренным образом менялось правовое положение князей. Первоначально они были правителями, хотя и подчинёнными великому князю. В течение XV века они утратили это положение и превратились в общественный слой. Перемена шла прямо соразмерно росту великокняжеской власти и боярских привилеев. Уделы князей, представлявшие собой отдельные государства, отличались тем, что не подчинялись непосредственной власти великого князя: между ним и этими территориями стояли князья, и обратиться к уделам он мог лишь через них. Этим они отличались от земель бояр, обязанных разнообразными повинностями непосредственно в пользу великого князя. Поэтому княжеские владения выглядели по отношению к великому князю как имения с иммунитетом, возникшим, однако, не