История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 22, с. 36-37
Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.
С. 36-37
Оригинал (по-польски)
którą posiadali z łaski wielkiego księcia tak, że mógł on ją każdej chwili odebrać. Celem dążeń bojarskich było uzyskanie pełnej własności tej ziemi, tak jak pełną własność miała polska szlachta. Już pierwszy przywilej, z r. 1387, zagwarantował bojarom prawo, iż ziemią odziedziczoną mogą swobodnie zupełnie rozrządzać, używać jej do woli swej, alienować. Tyczyło się to prawo jednak tylko dóbr dziedzicznych, nie tych, które bojarowie dostali od wielkiego księcia w nagrodę usług. Przywilej horodelski z r. 1413 roższerzył to prawo także i na dobra wysłużone, o ileby bojarzy dostali te dobra jako dziedziczne i wielki książę da na to dokument; i takiemi dobrami będą mieli prawo swobodnie rozrządzać. Jednakże alienacja takich dóbr mogła się dokonywać tylko za zgodą wielkiego księcia; oczywiście chodziło przy tem zastrzeżeniu o zabezpieczenie służby wojskowej przy przechodzeniu dóbr tych do rąk innych. W następnych. przywilejach ta kwestja zeszła do żądania formalnego tylko dokonywania aktu alienacji wobec księcia, względnie jego urzędników. Obok jednak dóbr, oddanych w pełni bojarom, posiadali oni dobra, które dostali od wielkiego księcia, ale nie prawem wieczystem; tych mogli używać jedynie stosownie do treści nadań, jak to zaznaczał wyraźnie przywilej z r. 1434. W przywileju z r. 1447 Kazimierz poszedł znacznie dalej, zrównał bowiem prawo bojarów do dóbr, , nadanych przez Witolda i Zygmunta, z prawami, jakie mieli bojarzy do dóbr dziedzicznych, czyli że takie dobra dostali na własność nieograniczoną. Utrzymały się ograniczenia co do własności dóbr, pochodzących z nadań wielkiego księcia, które zostały dokonane po śmierci Zygmunta, tj. po roku 1440. Tak pozostało i nadal.
Obok ustalenia stosunku do ziemi uzyskali bojarzy w przywilejach zabezpieczenie osobistych swobód. Pierwszy przywilej z r. 1387 zapewnił, iż bojarzy mogą według swej woli wydawać. za mąż córki, krewne i wdowy, bez mieszania się w to wielkiego. księcia. Przywilej z r. 1434 przyniósł gwarancyę, że wielki książę. nie będzie karał arbitralnie bojarów, lecz .tylko po przeprowadzeniu procesu; jeszcze ściślej tę zasadę określił przywilej z r. 1447, iż nie może być bojar karany karą pieniężną, konfiskatą majątku, więzieniem, ani na ciele, jak tylko po przekonaniu gó w sądzić przy zachowaniu form procesowych,.i to gdy się zjawią
osobiście tak pozwany, jak powód. Powołano się co do tego na zwyczaje polskie, chodziło tu bowiem o zasadę, już poprzednio w Polsce przyjętą (1422 i 1425), a znaną pod nazwą zasądy: neminem captivabimus nisi iure victum. Przywileje litewskie sformułowały tę zasadę dokładniej i szerzej. Tenże przywilej z r. 1447 zapewnił, że odpowiedzialność za przestępstwa będzie ściśle osobistą, tak że nikt nie może być karany za przestępstwa krewnych lub sług, z wyjątkiem zdrady stanu. Wreszcie tenże przywilej do. zwolił na swobodne opuszczanie Litwy, czy w celu zdobycia majątku, czy z rycerskich pobudek, byle nie udawano się do ziem nieprzyjacielskich.
Znacznie powolniej uzyskiwali bojarzy w przywilejach oswobodzenie od tych rozmaitych ciężarów, które z dóbr ponosić musieli na rzecz wielkiego księcia. Choć już przywilej z r. 1387 uwolnił ich od posług z pewnymi wyjątkami, zdaje się tylko tyle to znaczyło, że osobiście nie mieli być do tych posług powoływani. Obowiązek budowy nowych zamków i naprawy starych, . utrzymany przez przywilej z r. 1387, pozostał w mocy i według przywilejów następnych z r. 1413 i 1434. Dopiero w r. 1447 bardzo znaczne wprowadzono ulgi; usunięto dawanie podwód i koszenie siania w dobrach książęcych, zaś ograniczono obowiązek do budowy, względnie naprawy zamków, mianowicie usunięto wożenie kamieni, berwion i drew na palenie cegły i wapna. Pozostały nadal jeszcze obowiązki budowy nowych i naprawy starych mostów, naprawy dróg i dawania stacji. Za to bardzo daleko poszedł przywilej w kwestji danin, zniósł bowiem zarówno dziakło, jak i serebszczyznę. Najdonioślejszy to z przywilejów ziemskich, zwłaszcza przez zwolnienia od ciężarów, mający znaczenie więc dla Litwy takie, jak przywilej koszycki z r. 1374 dla Polski. W porównaniu z Polską widzimy na Litwie bardzo ciekawy objaw, iż gdy w Polsce najprzód przyszły zwolnienia od :ciężerów, a później swobody natury politycznej, tu działo się na odwrót. : I znowu gdy w Polsce przywileje bardzo ograniczały obowiązek służby wojskowej szlachty, przywileje litewskie pod tym względem nie zawierały żadnych postanowień, tak że służba wojskowa ostała.się tu w pełni, jak poprzednio.
To były główne postanowienia, zawarte w przywilejach ziemskich na korzyść bojarów, a następnie także i kniaziów (od przywileju
Перевод на русский
которую они держали по милости великого князя и которую он мог в любое время отобрать. Бояре стремились получить полную собственность на землю, подобно польской шляхте. Уже первый привилей, 1387 года, гарантировал боярам право совершенно свободно распоряжаться унаследованной землёй, пользоваться ею по своему усмотрению и отчуждать её. Однако это относилось лишь к наследственным владениям, а не к полученным от великого князя в награду за службу. Городельский привилей 1413 года распространил это право также на выслуженные имения, если бояре получили их как наследственные и великий князь выдаст об этом грамоту: такими владениями они тоже смогут свободно распоряжаться. Однако отчуждение подобных имений допускалось лишь с согласия великого князя. Очевидно, оговорка должна была обеспечить военную службу при переходе имений в другие руки. В последующих привилеях вопрос свёлся лишь к формальному требованию совершать акт отчуждения перед князем или его должностными лицами. Но наряду с полностью отданными им владениями бояре имели полученные от великого князя имения, которыми обладали не на вечном праве. Ими можно было пользоваться лишь согласно условиям пожалования, как прямо отмечал привилей 1434 года. В привилее 1447 года Казимир пошёл значительно дальше: он уравнял боярские права на имения, пожалованные Витовтом и Сигизмундом, с правами на наследственные владения. Иначе говоря, эти имения перешли к боярам в неограниченную собственность. Сохранились ограничения собственности на владения, пожалованные великим князем после смерти Сигизмунда, то есть после 1440 года. Так осталось и впоследствии.
Наряду с определением отношения к земле бояре получили в привилеях обеспечение личных вольностей. Первый привилей 1387 года гарантировал им право по своей воле выдавать замуж дочерей, родственниц и вдов, без вмешательства великого князя. Привилей 1434 года дал гарантию, что великий князь не будет произвольно наказывать бояр, а лишь после судебного разбирательства. Ещё точнее этот принцип сформулирован в привилее 1447 года: боярин не может быть наказан денежным штрафом, конфискацией имущества, заключением или телесно иначе, как после признания виновным в суде с соблюдением процессуальных форм и при личной явке