Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

История государственного строя Польши в очерке. Том II. Литва. Разворот 16, с. 24-25

Станислав Кутшеба о государственном строе Великого княжества Литовского от Миндовга до 1791 года: великокняжеская власть, привилеи, шляхта и крестьяне, волочная помера, города, суды и Статуты, рада и сейм, уния с Польшей. Львов и Варшава, 1921.

История строя Польши, т. II, 1921: разворот 16 из 89

С. 24-25

Оригинал (по-польски)

śmierci króla Jana Olbrachta wznowiono jednak pertraktacje o unję. Układ przyszedł do. skutku na sejmie polskim w Piotrkowie w r. 1501 między sejmem polskim, który w braku króla całą władzę miał w swoich rękach, a delegatami wielkiego księcia i sejmu litewskiego. Umowę zatwierdził Aleksander jako wielki książę w Mielniku w. tymże r. 1501 i stąd nazwa tej unji jako mielnickiej. Oba kraje miały odtąd mieć jednego władcę, wybieranego wspólnie w Polsce. Sprawy, obchodzące oba państwa, miały być wspólnie załatwiane. Widoczną jest rzeczą, iż chodziło o scieśnienie unji, jednakże nie stworzono żadnych wspólnych instytucyj poza osobą władcy, choć może — to jest zresztą rzeczą niejasną — myślano o jakichś wspólnych sejmach. Umowa powinna była uzyskać jeszcze zatwierdzenie ze strony sejmu litewskiego; ten go jednak nie dał. Tak więc t. zw. unja mielnicka pozostała tylko projektem. Łączność obu państw opierała się nadal tylko na tem, że wielki książę litewski był równocześnie królem polskim. Tak było od r. 1501 do 1506, gdy rządził Aleksander, tak następnie za rządów Zygmunta I (1506—1548). i Zygmunta Augusta (od r. 1548), którzy objęli władzę w obu państwach przez elekcje, odrębne na Litwie i w Polsce. Unja pozostała więc aż do r. 1569 wyłącznie unią osobistą, nie uregulowaną przez żadne nowe akty. Dopiero sejm lubelski z r. 1569 zmienił ten stosunek przez akta, noszące nazwę unji lubelskiej.

Rezulfaty unji dla Litwy. Połączenie się Litwy z Polską, choć od roku 1401 mające już charakter tylko unji, wywarło wpływ decydujący na cały rozwój ustroju Wielkiego Księstwa. Choć zupełną utrzymało ono samodzielność, choć więc mogło rozwijać pierwiastki własne swobodnie, nie poszło tą drogą, lecz, biorąc sobie za wzór Polskę, jej instytucje zaszczepiało na gruncie własnym, kształciło się na wzorach z niej branych. Litwa — to klasyczna ziemi recepcji. Położona między dwoma światami, Zachodu i Wschodu, przechyliła się przez połączenie się z Polską ku Zachodowi. W rozwoju ustroju była znacznie zapóźnioną, w końcu XIV wieku jej instytucje prawne przedstawiały się tak, jak przedstawiały w Polsce o dwa wieki wcześniej. Gdy więc chodziło o dalszy rozwój instytucyj, Litwa miała pracę ułatwioną, mogła korzystać z przykładu złączonego z nią państwa, o tyle więcej już rozwiniętego. Oczywiście — nie można tu mówić

o bezmyślnem jakiemś przenoszeniu polskich instytucyj na ten grunt; zastosowywano je wtedy, kiedy dawała się odczuwać potrzeba przekształcenia tych form prawnych, które się przeżyły, kiedy one wymagały reformy lub wprost zastąpienia przez inne. Wtedy Polska dawała wzór. Rzadko też przenoszono polskie instytucje na Litwę żywcem, bez zmiany. Zwyczajnie dostosowywano je do warunków bytu, odpowiednio, znacznie nawet modyfikowano, rodzime pierwiastki łączono z przejątkami z Polski, przetapiano w nowe odrębne formy. W ten sposób Litwa przyspieszała rozwój swego ustroju społecznego czy państwowego; coraz więcej odbiegały te jej dzielnice, które, dawniej częścią Rusi będąc, odrębny miały typ kultury i urządzeń, od tego typu, aa równocześnie od typu ustroju reszty ziem ruskich, które, wytworzywszy osobne państwo moskiewskie, same sobie szukały drogi, rozwijając rodzime pierwiastki z naleciałościami, idąceMi od Wschodu, od Tatarów, i od południa, z Bizancjum.

To przekształcanie się państwa litewskiego na wzór zachodni trwało czas dłuższy, przez dwa wieki, do końca XVI stulecia, kiedy w zasadzie przynajmniej kończy się ten okres. Często nie łatwą to było rzeczą zastosować do nowych pojęć dawne. Nieraz instytucje nowe i stare odbiegały od siebie tak znacznie, że tylko z trudem można było wcisnąć dawne formy w nowe. Ustrój społeczny Litwy opierał się na podporządkowaniu jednych pod drugich, tak, że tworzył jakby piramidę z wielkim księciem na czele, między zaś poszczególnemi klasami nie było ostrego rozdziału; w to miejsce wszedł nowy ustrój, stanowy, uznający tylko kilka warstw, silnie, jaskrawo od siebie oddzielonych. Trzeba było dostosować pojęcie szlachcica czy włościanina do stosunków litewskich, odpowiedzieć na to pytanie, kto ma być „szlachcicem, kto włościaninem. Trudne to było zadanie. Już rok 1387 rozpoczął przekształcanie Litwy, akta horodelskie z r. 1413 przeniosły na Litwę zachodnioeuropejskie pojęcie szlachty; jednak dopiero w XVI wieku pojęciu stanów w pełni odpowiadają litewskie stosunki społeczne. — Ustrój państwowy oparty był na Litwie na władzy absolutnej w. księcia i takiejże władzy licznych knia- :ziów w ich terytorjach; w to miejsce wejść miała ograniczona władza monarchy stanowego, dzielącego się nią z stanami. I tu. „była długa droga do przebycia, aż Litwa stanęła na równi z Polską.

Перевод на русский

смерти короля Яна Ольбрахта переговоры об унии возобновились. Соглашение было достигнуто на польском сейме в Пётркуве (Piotrków) в 1501 году между польским сеймом, который при отсутствии короля обладал всей полнотой власти, и уполномоченными великого князя и литовского сейма. Александр как великий князь утвердил соглашение в Мельнике в том же 1501 году; отсюда название Мельницкой унии. Отныне обе страны должны были иметь одного правителя, совместно избираемого в Польше. Общие дела обоих государств также надлежало решать совместно. Очевидно, речь шла о более тесной унии; однако никаких общих учреждений, кроме личности правителя, не создали. Возможно, предполагались какие-то общие сеймы, но это неясно. Соглашение должно было получить ещё одобрение литовского сейма, однако тот его не дал. Поэтому так называемая Мельницкая уния осталась лишь проектом. Связь обоих государств по-прежнему основывалась только на том, что великий князь литовский одновременно был польским королём. Так было с 1501 по 1506 год, при Александре, затем при Сигизмунде I в 1506–1548 годах и Сигизмунде Августе с 1548 года. Они получили власть в обоих государствах путём отдельных избраний в Литве и Польше. Таким образом, до 1569 года уния оставалась исключительно личной и не была урегулирована никакими новыми актами. Лишь Люблинский сейм 1569 года изменил это отношение актами, именуемыми Люблинской унией.

Результаты унии для Литвы. Соединение Литвы с Польшей, хотя с 1401 года оно носило уже лишь характер унии, оказало решающее влияние на всё развитие строя Великого княжества. Сохранив полную самостоятельность и потому возможность свободно развивать собственные начала, оно всё же пошло иным путём: взяв Польшу за образец, прививало её учреждения на своей почве и развивалось по заимствованным у неё примерам. Литва — классическая страна заимствований. Расположенная между двумя мирами, Западом и Востоком, благодаря соединению с Польшей она склонилась к Западу. В развитии своего строя она значительно отставала: в конце XIV века её правовые учреждения находились примерно на той ступени, на какой польские стояли двумя веками раньше. Поэтому дальнейшее развитие учреждений облегчалось для Литвы возможностью пользоваться примером соединённого с ней государства, уже значительно более развитого. Разумеется, здесь нельзя говорить