Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 213, с. 398-399

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 213 из 338

С. 398-399

Оригинал (по-польски)

wańczosu, popiołu i smoły wypłacał kredytorom królewskim należne sumy

W 1552 r. król powierzył zarząd wszystkich dóbr królewskich na Litwie Piotrowi Chwalczewskiemu. Nadał mu tytuł spravcy zamkov i dvorov hospodarskich vo vsem VKL. Starostą knyszyńskim był wówczas kniaź Andrzej Glebowicz Proński?. Nie wiemy w jakich okolicznościach pozbawiono Prońskiego tego stanowiska1051, niemniej w 1553 r. Chwalczewski zastąpił go na1049 urzędzie starosty knyszyńskiego. Dzięki jego wysiłkom starostwo knyszyńskie uważano za najlepiej zorganizowane na Litwie. Chwalczewskiego zasługą było opracowanie Ustawy dla starostwa knyszyńskiego, niedatowanego instruktażu dla dzierżawców i wójtów starostwa knyszyńskiego, na tyle uniwersalnego, że stał się podstawą zarządu domeny wielkoksiążęcej na Litwie. Ustawa dla starostwa knyszyńskiego dokładnie określała uprawnienia poddanych królewskich. Przyznawała kluczową rolę WÓJtom, którzy nie tylko posiadali uprawnienia sądowe, ale przede wszystkim byli dozorcami mieszkańców podległych sobie wsi, w zakresie obowiązków wobec króla, folwarku hospodarskiego, pańszczyzny, podwód, możliwości odejścia ze wsi itd. Szczególnie przestrzegać należało prawa wobec puszcz królewskich, by nie przekraczać ich granic, prowadzić produkcji wańczosu i popiołu, sposobu pozyskiwania drewna na opał i do budowy domów chłopskich. Dzierżawcy i wójtowie obowiązani byli prowadzić1048 rejestry gospodarstw chłopskich, z zaznaczeniem ciążących na chłopach obowiązków1052. Tadeusz Czacki oceniając działalność Chwalczewskiego pisał: Nigdy dokładniejszego dzieła żaden kraj nie miał. Nigdy twórczy geniusz piękniejszych w tym względzie nie dał i nie wykonał prawideł... Oddaję cześć jego pamięci, a zapewne, kto czytał jego dzieła, nie mógł odmówić zasłużonej pochwały.10501053

20 XI 1556 r. Zygmunt August pisał do Mikołaja Radziwiłła Czarnego marszałka i kanclerza WKL: Rozumiemy dobrze, iż ТМ wielkie trudności masz, siedząc na tych sprawach włócznych, i o tym wielką pilność czyniąc, aby w dobry porządek beły ustawione, co aby TM do końca czynieł, o to pilnie TYM żądamy, bo to nam TM rzecz barzo wdzięczną i onemu państwu naszemu barzo potrzebną uczynisz1054. W 1556 r. król wyznaczył osobną komisję (Mikołaj Radziwiłł kanclerz i woj. wileński, Ostafi Wołłowicz sekretarz królewski) dla zbadania wyników dotychczasowej działalności Chwalczewskiego i przygotowania w porozumieniu z nim ustawy generalnej. Chwalczewski początkowo nie godził się na to. Kiedy król wyraźnie mu to nakazał, wziął udział w rewizji. Przygotowano projekt Ustawy na wołoki i przedłożono go królowi do zatwierdzenia w 1557 r1055. Autorem jej był sam starosta knyszyński — Chwalczewski. Po wprowadzeniu pewnych zmian ogłoszono ją 20 X 1557 r. Dodatkowe rozporządzenia król wydał 20 V 1558 r. Znakomity znawca epoki Władysław Pociecha pisał: Ustawa ta jest nie tylko zbiorem norm prawno-administracyjnych, lecz także bardzo wnikliwym i wszechstronnie opracowanym w duchu epoki traktatem ekonomicznym. Dawała ona Chwalczewskiemu szerokie wyjątkowe pełnomocnictwa, jako naczelnemu kierownikowi reformy. Miał ją prowadzić w porozumieniu z kanclerzem M. Radziwiłłem „Czarnym” i I. Hornostajem (następnie O. Wołłowiczem). W myśl tejże ustawy podlegali Chwalczewskiemu wszyscy miernicy, którzy rozmierzali grunty poszczególnych wsi, pomierczy, zwani też superintendentami pomiary, będący zwierzchnikami mierników, którzy oznaczali kataster gruntu i przeprowadzali komasację.

Chwalczewski kierował się instrukcjami królewskimi i wydawał rozkazania. Osądzał sprawy sporne wynikłe z reformy włócznej. Urząd Chwalczewskiego miał charakter wyjątkowy, wszystkie funkcje przejął po jego śmierci podskarbi ziemski. Pod kierownictwem Chwalczewskiego została przeprowadzona reforma agrarna w dobrach wielkoksiążęcych, a właśnie doświadczenia, zdobyte w reorganizacji włości knyszyńskiej stały się podstawą tej ustawy włócznej dla całości dóbr hospodarskich na Litwie1056. Drugą część reformy, która obejmowała rewizję zamków i dworów hospodarskich rozpoczęto po 1561 r. właśnie od Knyszyna.

Do 1561 r. P. Chwalczewski założył w starostwie knyszyńskim 16 nowych wsi, liczne stawy i wzorowe gospodarstwo rybne. W 1564 r. do rąk

Сноски

1048 Np. 8 Ш 1565 r. - BAN Kórnik, nr 250, К. 37v: Jżeśmy to towary, których doglądacie i sprawujecie, pewnym kredytorom naszym naznaczyli i tak, żeby je zachowali z nimi postanowili. A tak, gdy tam słudzy ich z listem tym i Hanus Kopowym przyjadą, rozkazujemy wam, żebyście im te towary ni na co się nie oglądając i okrom wszelakiej odkazy, ukazali i cechować dopuścili. A inaczej pod łaską naszą nie czyńcie.

1049 Objął ten urząd po Andrzeju kniaziu Prońskim (wzm. jako star. w 1551 —

1050 II 1552 r.), por. AGAD Warszawa, Księga grodzka brańska, nr 2, k. 694 i A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 247.

1051 Andrzej Proński żył jeszcze 11 I 1556 r. Zob. R. Jasas, Pergamenty katalogas, nr 542, 545, 546.

1052 Baranowski, Materiały do dziejów wsi polskiej, z. 1, s. 11-18.

1053 т. Czacki, O litewskich i polskich prawach, t. I, s. 272-273.

1054 Listy oryginalne Zygmunta Augusta, s. 99-102.

1055 Por. Tekst Ustawy na wołoki z 1 IV 1557 r.: М. Łastoński, Gistaryia..., s. 339-364.

1056 w. Pociecha, Chwalczewski Piotr, PSB, +. 4, s. 2-3.

Перевод на русский (машинный)

Вячеслав и Смирнов выплатили королевским кредиторам деньги.

В 1552 г. король доверил управление всеми королевскими вещами в Литве Петру Хвальчевскому. Он присвоил ему титул правителя замков и хозяйственных дворов во всех ВКЛ. Мэром Кнышинского был тогда князь Анджей Глебович Пронский?. Мы не знаем, при каких обстоятельствах был лишен этого поста Пронский.1051В 1553 г. Хмельницкий сменил его на1049 Кнышинского старосты. Благодаря его стараниям кнышинское староство считалось самым хорошо организованным в Литве. Хвалчевского заслугой была разработка закона для старосты Кнышинского, недатированного инструктажа для арендаторов и войтов старосты Кнышина, настолько универсального, что стало основой управления великокняжеского дома в Литве. Особенно нужно было соблюдать закон в отношении королевских пустошей, чтобы не пересекать их границы, вести производство ванчоса и пепла, способ получения древесины для топлива и для строительства крестьянских домов. Рабочих и войтов обязывали вести1048 Сельскохозяйственные хозяйства с указанием обязанностей, возложенных на крестьян1052. Тадеуш Чацкий, оценивая деятельность Хвалчевского, писал: «Никогда более точной работы ни одна страна не имела. Никогда творческий гений прекраснее в этом отношении не давал и не выполнял правил... Отдаю ему должное, и, наверное, тот, кто читал его произведения, не мог отказаться от заслуженной похвалы.10501053

20 ноября 1556 г. Сигизмунд Август писал Николаю Радзивиллу Черному маршалу и канцлеру ВКЛ: «Мы хорошо понимаем, что у тебя большие трудности, сидя на этих копьях, и о том большая настоятельность, делая так, чтобы они были поставлены в порядок, что ТМ до конца делает, этого мы срочно требуем, потому что это для нас очень нужны наши баржи и наши благодарные государства.1054. В 1556 г. король назначил отдельную комиссию (Николай Радзивилл канцлер и вильнюсский воевода, Остафи Воллович королевский секретарь) для изучения результатов прежней деятельности Хвалчевского и подготовки по согласованию с ним генерального закона. Хвалчевский сначала не согласился на это. Когда король четко приказал, он принял участие в пересмотре.1055. Автором ее был сам староста Кнышинский Хвальчевский. После введения некоторых изменений было объявлено о ней 20 X 1557 г. Дополнительные распоряжения король издал 20 V 1558 г. Выдающийся знаток эпохи Владислав Потеха писал: Этот закон является не только собранием правовых -административных норм, но и очень проницательным и всесторонне разработанным в духе эпохи экономическим договором. В соответствии с этим законом подлежали Хвалчевскому все мерники, которые измеряли земельные участки отдельных деревень, мерные, называемые также суперинтендантами измерения, являвшиеся предводителями норм, которые обозначали кадастр земли и проводили комасацию.

Хвалчевский следовал королевским указаниям и давал распоряжения. Он рассматривал спорные вопросы, вытекающие из копейной реформы. Управление Хвалчевского имело уникальный характер, все функции перенял после его смерти земельный подскарб. Под руководством Хвалчевского была проведена аграрная реформа в имениях великокняжеских, а именно опыт, накопленный в реорганизации владений этого рода Литвы, стал основой всего имущества.1056. Вторая часть реформы, которая включала в себя ревизию замков и дворов, началась после 1561 года именно от Кнышина.

До 1561 года П. Хвальчевский основал в Кнышинском старостве 16 новых деревень, многочисленные пруды и образцовое рыбоводное хозяйство. В 1564 году.

Сноски

1048 Например, 8 Ш 1565 г. - BAN Kórnik, No 250, К. 37v: Мы это товары, которые вы смотрите и обслуживаете, определенным нашим кредиторам они пометили и так, чтобы они сохранили их с ними. И так, когда там слуги их с этим письмом и Ханусом Копьем прибудут, мы повелеваем вам по-другому давать им эти товары, не смотря ни на что.

1049 Вступил в должность после Андрея Князя Пронского (умер. в 1551).

1050 II 1552 г.), ср. AGAD Варшава, Гродская книга, No 2, к. 694 и А. Яблоновский, Podlasie, ч. 3, с. 247.

1051 Анджей Проньский жил еще 11 января 1556 г. См. Р. Ясас, Pergamenty katopas, No 542, 545, 546.

1052 Барановский, Материалы для истории польской деревни, с. 1, с. 11-18.

1053 Т.Чацкий, О литовских и польских правах, том I, с. 272-273.

1054 Письма Сигизмунда Августа, с. 99-102.

1055 Ср. Текст Закона о волах от 1 апреля 1557 г.: М. Латышский, Гистария..., с. 339-364.

1056 в. Утеха, Хвальцевский Петр, PSB, +. 4, с. 2-3.