Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 156, с. 290-291

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 156 из 338

С. 290-291

Оригинал (по-польски)

miki czerwonej znajdują się w pasie ciągnącym się na południe od Knyszyna, aż po wieś Krypno. Iły te nadają się do produkcji cegły ogniotrwałej, od dawna też wykorzystywane były przez cegielnie i kaflarnie knyszyńskie810, O cegielniach znajdujemy wzmianki w źródłach XVI-wiecznych. W 1564 r. opisywano trzecie pole dworu knyszyńskiego, które było położone za groblą i cegielnią i stawami. Przy tem trzecim polu za stawami, za górą [dziś zwana Królowej Bony -— przyp. J. M.], przy drodze chorosczkiej... Przypuszczać można nawet, że część stawów, a bezsprzecznie zachowane do naszych czasów sadzawki królewskie w okolicach tzw. Góry Królowej Bony to pozostałość po wyrobiskach cegielnianych. W wydanym w 1573 r. w Krakowie podręczniku autorstwa Olbrychta Strumieńskiego O sprawie sypania, wymierzania i rybienia stawów dowiadujemy się, że iły gliniaste pełniły ważną rolę w urządzaniu sadzawek i stawów rybnych.

Ważnym dla prawidłowego prowadzenia rybnej gospodarki hodowlanej było posiadanie systemu sadzawek. Kto stawy ma, a sadzawek nie ma, w których by ryby chował, albo sadzał czasu spustu, albo też dla domowej potrzeby i kuchennej, ten taki jest jakoby ów, co konia ma, a woza albo siodła nie ma i musi oklep jeździć. Także też i ów, co stawy ma a sadzawek nie ma. Staw spuściwszy, jeno się ryb napatrzy. Jeśli ich zaraz od stawu nie ma komu przedać... Chyba by sobie którą wziął ususzyć, albo co zje przy spuście, to jego zysk. A tak każdy jeśli się waży staw zbudować, ważysz się tego, sadzawki sobie pobudować, abyś miał kędy ryby wsadzić czasu spustu i chować. W jednej karpie więtsze, w drugiej mniejsze, w trzeciej namniejsze, w drugim szczuki, okunie, albo i wszelkie ryby brakując je sobie. — pouczał O. Strumieński 811. Prócz przechowywania ryb w sadzawkach pozostawało jeszcze ich solenie. Kilka lat po śmierci Zygmunta Augusta, w 1575 r. siostra królewska Anna Jagiellonka domagała się wśród swych potrzeb: Staw rybny starosty tego, żeby JMP starosta rozkazał spuścić, drugich do beczek dał nasolić dla królewny JM, na co JKM nie.mało wychodzi drogo, co ze stawów knyszyńskich mieć może!”

W 1565 r. dokonano spustu stawu Czechowskiego. Sporządzono przy tej okazji Regestr ryb z spustu stawu wielkiego Augusta 1565 roku łowio-812

nych, a do sadzawek knyszyńskich wsadzonych. Okazuje się z niego: Ma być tedy w sadzawkach: szczuk głównych - kop 9, szczuk mniejszych i pospolitych - kop 100, karasi - kop 40, okuni - kop 15, linów - kop 100. Z sadzawek zaś wzięto i posolono: szczuk głównych — 60, półgłównych szczuk — kop $, sztuk 14, pospolitych szczubielic kop 3 szt. 25, linów — 90. Co się wsoliło w wielkich beczkach 5. Nadto z tychże sadzawek ułowiwszy do stawu na Wodziłówce nowego wsadzono: szczuk pospolitych - kop 28, szt. 2, karasi — 90, a do stawu Jelenia szczuk pospolitych — kop 2. Z tychże sadzawek dano do sadzawek tykocińskich, na potrzebę JKM ku zachowaniu: szczuk głównych 5 i półgłównych - 5. A ma zostać w sadzawkach knyszyńskich: szczuk głównych - kop 7 sztuk 55, półgłównych i pospolitych szczuk małych — kop 62, sztuk 54, karasi — kop 38, sztuk 30, okuni — kop 15. Później — jak się wydaje — spuszczono jeszcze raz staw Czechowski w 1567 r., bo w 1574 r. pisano: staw August od 7 lat nie spuszczany, wielka ilość ryb813,

Zachowały się też do naszych czasów sadzawki w folwarku knyszyńskim pod miastem, które również widoczne są na planie z 1862 r. Nie odnajdujemy natomiast wspomnianych w inwentarzu 1574 r. 4 sadzawek tamże podle ścian, zlokalizowanych widocznie przy ścianie włók miejskich.

Jeszcze dziś najbardziej okazale przedstawiają się pozostałości po owych 20 sadzawkach za stajniami. Budowę ich rozpoczęto w 1558 r. Wówczas to bowiem Piotr Chwalczewski wielki rządca i sprawca zamków w WKL dał miastu knyszyńskiemu okrąg ziemi na wygon wszystkiemu miastu, którego jest włók półtrzeciej [2 1/2 — przyp. J. M.] i m. 3... Z którego okręgu miasto nie ma żadnej powinności czynić i czynszów do skarbu JKM dawać, albowiem JKM raczył rozkazać im dać nagradzając im to miejsce, na którym sadzawki z rozkazania JKM pobudowano, które miejsce miastu knyszyńskiemu było dane na wygon814. Sadzawki były już gotowe 19 VI 1561 r., gdyż pomierzenie sadzawek knyszyńskich przez p. Piotra Chwalczewskiego podkomorzego kaliskiego zbudowanych, ich szerokości, długości i głębokości przez miernika Piotra, a grabarza Mroska JMP Chwalczewskiego umieszczono W spisanym wówczas inwentarzu. Wspomnianym miernikiem był Piotr Gabrielowicz815 29, zatrudniany przez króla przy realizacji pomiary włócznej w dobrach hospodarskich w Grodnie, Kowlu i Bielsku. Że względu na stałe potrzeby przy rozbudowie rezydencji knyszyńskiej Zygmunt

Сноски

810 M. Prosnak, Knyszyn. Studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego miasta, Warszawa 1960, s. 12 (maszynopis PSOZ Białystok).

811 o. Strumieński, O sprawie sypania, wymierzania i rybieniu stawów, także o przekopach, ważeniu i prowadzeniu wody, Kraków 1973, s. 203-204.

812 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 30-32: Potrzeby, które królewna JMP star. bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała, za oddaniem i okazaniem uniwersału JMPP rad koronnych na konwokacjej warszawskiej danego.

813 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 162-164.

814 ĄAGAD Warszawa, APP, nr 338, s. 101 i inne.

815 Pewnie tożsamy z protegowanym u króla przez Augustyna Kotwicza (ten zm. 1550 r.) Piotrem, budowniczym stawów. Zob. M. Ferenc, Dwór Zygmunta Augusta, s. 124.

Перевод на русский (машинный)

Красные слюды находятся в полосе, протянувшейся к югу от Кнышина до деревни Крипно. Эти иглы подходят для производства огнеупорного кирпича, издавна они также использовались кирпичными и кнышинскими плитками.810В 1564 г. было описано третье поле королевского двора Кнышинского, которое было расположено за дамбой и кирпичным заводом и прудами. У этого третьего поля за прудами, за горой [сегодня называемая Королевой Боны прим. М.], у дороги хороской... Можно даже предположить, что часть

Если у вас есть пруд, и нет прудов, где бы вы держали рыбу, или если у кого будет время спуску, или для домашней и кухонной нужд, то он как бы тот, у кого есть лошадь, а всадника или седла нет, и он должен окостенеть. рассказал О. Струменский811. Кроме хранения рыбы в водоемах, оставалось еще их засолить. Через несколько лет после смерти Сигизмунда Августа, в 1575 г. королевская сестра Анна Ягеллонка требовала среди своих нужд: рыбный пруд старосты того, чтобы староста приказал спустить, других в бочки дал посолить для королевы ЯМ, на что у ЕКВ может быть мало дорогого!»

В 1565 г. был произведен спуск Чеховского пруда. По этому случаю был сделан рыбный регистр из спускового канала великого пруда Августа 1565 г.812

В прудах 5 прудов, в прудах 9 прудов, в мелководных 100 прудов, в окунях 15 прутьев, в трюмах 100 канатов. В прудах 2 пруды, в прудах и в прудах по 60 голов, в прудах - по 14 голов. А должно остаться в Кнышинских водоемах: щука главных удар 7 шт. 55, полуголовых и общих щук мелких удар 62, удар 54, караси удар 38, выстрел 30, окунь 15. Позже кажется был спущен еще раз пруд Чеховский в 1567 году, потому что в 1574 году было написано: пруд Августа 7 лет не спущен, большое количество рыбы813,

До наших дней сохранились и пруды в Кнышинском фольварке под городом, которые также видны на плане 1862 года. Однако мы не находим упомянутых в инвентаре 1574 года 4 прудов там же по стенам, расположенным, видимо, у стены городских волок.

До сих пор наиболее яркими являются остатки тех 20 прудов за конюшнями. Их строительство началось в 1558 году, потому что тогда Петр Хвалчевский, великий правитель и виновник замков в ВКЛ, дал городу Кнышинскому круг земли на выгон всему городу, которому волоком полтретьего [2 1/2 прим.814. Садоводы были уже готовы 19 июня 1561 г., так как измерение кнышинских прудов П. Хвальчевским подкоморье Калиски было построено, их ширина, длина и глубина метра П. А. М. Хвалчевского могильщика М. М. был помещен в письменный инвентарь. Упомянутым метром был Петр Габриэльович815 29, нанятый королём при проведении измерений копья в хозяйствах Гродно, Ковеля и Бельско. Что учитывая постоянные потребности при расширении Кнышинской резиденции Сигизмунд

Сноски

810 М. Проснак, Кнышин. Историко-урбанистическое исследование плана развития города, Варшава 1960, стр. 12 (машинопись PSOZ Белосток).

811 О. Струменский, О деле сыпания, прицеливания и рыбной ловли прудов, также о траншеях, взвешивании и ведении воды, Краков 1973, с. 203-204.

812 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, No 47, k. 30-32: Потребности, которые королева JMP star. Беляцкому и Кнышинскому должна была рассказать, за сдачей и представлением универсала JMPP коронных советов на варшавской конвоциации данного.

813 А. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, с. 162-164.

814 AGAD Варшава, APP, No 338, с. 101 и другие.

815 Вероятно, мы тождественны с Петром, строителем прудов, протеже короля Августа Августа (умер 1550 г.). См.