Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 91, с. 168-169
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 168-169
Оригинал (по-польски)
Przejmując kaduk po Gasztołdach król zobowiązywał się przestrzegać praw ziemian zamieszkałych na terenie tych dóbr. Wspomina o tym wyraźnie w dokumencie z 24 X 1558 r. dla Matysa, Jana, Stanisława i Jurgiego Woydowiczów Makowskich, posiadających swoją ziemię w Lipnikach. Nadział ich Paweł Kotowicz miernik starostwa tykocińskiego zajął pod nowy folwark królewski. Król pisał wówczas: bojar imieniej spadkowych inaczej mieć nie chcemy jedno po temu, jako i za panów tych, którym oni pierwej służyli, i po których nam te spadki przyszli bywało440.
Okazją dla króla do realizacji celów rozbudowy dóbr własnych wokół Knyszyna była śmierć córki Jana Radziwiłła i dziedziczki na Goniądzu i Rajgrodzie Petroneli z Radziwiłłów Dowojnowej. W 1563 r. została ona pojmana wraz z mężem dowodzącym obroną Połocka przed wojskami cara Iwana IV i znalazła się w moskiewskim więzieniu, gdzie też po roku umarła. Mąż jej Stanisław Dowojno przebywał w niewoli moskiewskiej do 1567 г. 43 Uwięzienie 25 II 1563 r. Dowojnów spowodowało natychmiastową akcję siostry właścicielki Goniądza — Anny z Radziwiłłów Kiszczyny, która w Wilnie 21 Ш 1563 r. wyjednała u panów rady WKL zgodę na przejęcie kurateli nad majętnościami ziemskimi pozostałymi po uwięzionej siostrze442. 12 IV 1563 r. Wasyl Rohoza i 74ап Lumond (vel Limand) dworzanie królewscy wysłani przez panów rady litewskich w celu zajęcia Goniądza i Rajgrodu stwierdzili w wystawionych dokumentach, że wykonali polecone zadanie, dokonali opisu granic dóbr, spisali majątek ruchomy, klejnoty oraz poddali włość w całości Annie Radziwiłłównie Kiszczynie. Szybka akcja wojewodziny witebskiej spowodowana była nieobecnością na Litwie króla Zygmunta Augusta, który przebywał wówczas na sejmie piotrkowskim, a na Podlasie zawitał dopiero 11 V 1563 r443. Pewnie tylko nieobecność monarchy sprawiła, że kurateli nad Goniądzem i Rajgrodem nie przejęli słudzy monarszy, a siostra właścicielki. - Oddalenie Knyszyna od Goniądza wynosiło zaledwie 30 km, a granica włości goniądzkiej przebiegała zaledwie kilka km od knyszyńskiego dworca królewskiego. Tylko kwestią metody pozostało wchłonięcie dóbr goniądzkich przez knyszyńskie.
Petronela Radziwiłłówna poślubiając Stanisława Dowojnę wniosła w posagu dobra goniądzko-rajgrodzkie. Umowa małżeńska przewidywała, że441
trzecia część majątków ziemskich miała stać się wieczystą własnością męża, a na dwóch trzecich wniesionych dóbr miała zabezpieczoną sumę 8 tys. kop gr lit. Problem przyłączenia dóbr goniądzko-rajgrodzkich do włości knyszyńskiej przewijał się już w trakcie rozmów poselstwa Rzeczypospolitej w Moskwie, dotyczących uwolnienia więźniów. Rozmowy prowadzono w 1566 i 1567 r. Już w zapisie testamentowym Stanisława Dowojny z 1566 r. umieszczono klauzulę, że król otrzyma trzecią część dóbr w wieczyste posiadanie, spadłe po Petroneli Radziwiłłównie, a dalsze dwie części król po ewentualnej śmierci woj. połockiego miał przekazać spadkobiercom Dowojnowej. W lipcu 1567 r. Stanisław Dowojno odzyskał wolność 444. 2 XII 1567 r. sporządził nowy testament częściowo zmieniając zasady sukcesji, które jeszcze później w bliżej nieznanym akcie prawnym raz jeszcze zmienił. 16 IV 1569 r. król w wystawionym w Lublinie dokumencie wspominał o darowiźnie, którą uczynił na rzecz monarchy woj. połocki445. Dobrami goniądzko-rajgrodzkimi nadal zarządzała Anna z Radziwiłłów Kiszczyna wojewodzina witebska. Cztery akty z 5 М 1569 r.446, 15 IV 1571 r., 10 VI 1571 r. oraz 6 IX 1571 г. 51, z których 3 osobiście wystawiła Anna, przekazały całe państwo goniądzko-rajgrodzkie królowi Zygmuntowi Augustowi. Król zaznaczył, że był to akt darowania wiecznego nam i potomkom naszym nie jako królowi polskiemu albo wlk. księciu litewskiemu, ale jako własnej osobie naszej. Darowizna obejmowała imienie swe dziedziczne Goniądz i Rajgród, zamki i miasta, ze wszystkimi wsiami, folwarkami, dworami i bojary ich i imiony z poddawaniem kościelnym i cerkwi ruskich i ze wszystkim grunty, szerokościami, puszczami, łowy i wszelakimi pożytki, k temu imieniu należącemi, ze wszystkim prawem, państwem, własnością, tytułem dziedzicznym, którymkolwiek sposobem i kształtem jej [tj. Annie Kiszczynie — J. M.] służyło i należało, ze wszystkimi osobliwie porażkami, dochodami, przypadkami, prowentami nic nie wyjmując. Za ostateczne ustąpienie z Goniądza król darował Annie Radziwiłłównie leżące gdzie indziej dobra Sielce450. W końcu 1571 r. i w pierwszej połowie 1572 r.447448449
Сноски
440 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 32, s. 583-584.
441 R Mieniecki, Dowojno Stanisław, PSB, t. 5, s. 359; R. Mieniecki, Stanisław Dowojno wojewoda połocki, „Atheneum Wileńskie” 1937, s. 405-481 i osobno.
442 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 9, s. 276-278.
443 А. Gąsiorowski, Jtineraria dwu ostatnich Jagiellonów, „Studia Źródłoznawcze” 1973, t. 16, z. 2, s. 271.
444 Wymieniony na kniazia Wasyla Tiemlina i dodatkowo wyasygnowaną przez króla kwotę okupu.
445 R. Mieniecki, Dowojno Stanisław, s. 359.
446 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, s. 579.
447 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, s. 467-473; AGAD Warszawa, MK, nr 110, k. 147-149.
448 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, s. 469.
449 AGAD Warszawa, Żb. dok. perg., nr 8674.
450 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 79, s. 469; AGAD Warszawa, MK, nr 110, k. 147v.
Перевод на русский (машинный)
Приняв кадук после Гастольдов, король обязался соблюдать права землян, проживающих на территории этих владений. Он ясно упоминает об этом в документе от 24 X 1558 года для Матыса, Яна, Станислава и Юрия Войдовичей Маковских, имеющих свою землю в Липниках. Их поручил Павел Котлович счетчик старосты тыкочинского, и они заняли для нас тогда королевский барак.440.
Поводом для короля для реализации цели расширения собственных владений вокруг Кнышина стала смерть дочери Яна Радзивилла и наследницы в Гонидзе и Раю Петронели из Радзивиллов-Двойной. В 1563 году она была взята в плен вместе с мужем, командующим обороной Полоцка перед войсками царя Ивана IV, и оказалась в московской тюрьме, где и умерла в 1563 году.442. 12 апреля 1563 г. Василий Рохоза и 74ап Лумонд (Vel Limand) находились придворные, посланные литовскими лордами для захвата Гонядзе и Райграда, которые в выданных документах констатировали, что выполнили порученное задание, описали границы имущества, записали движимое имущество, драгоценности и подчинили всю собственность Анне Радзивилль Килевице.443. Наверное, только отсутствие монарха привело к тому, что опекуны над Гонидзе и Райгородом не были захвачены слугами монархии, а сестра хозяйки. - Расстояние Кнышина от Гонидзе составляло всего 30 км, а граница земли Гонидзе проходила всего в нескольких километрах от королевской резиденции Кнышина. Только вопросом метода оставалось поглощение гонинских владений Кнышинским.
Петронела Радзивиллва, вступая в брак со Станиславом Довойной, внесла в приданое доброго гончарно-райгородского рода. Брачный договор предусматривал, что441
третья часть земельного имущества должна была стать вечной собственностью мужа, а на две трети переданных владений наследник имел обеспеченную сумму в 8 тыс. коп. гр. Проблема присоединения к кнышиньско-райгородской собственности перекочевала уже во время переговоров посольства Речи Посполитой в Москве об освобождении заключенных. Переговоры велись в 1566 и 1567 годах.4442 декабря 1567 года он составил новое завещание, частично изменив принципы правопреемства, которые еще позже в неизвестном правовом акте он снова изменил. 16 апреля 1569 года король в выданном в Люблине документе упоминал о пожертвованиях, которые он сделал в пользу монарха Полоцкого воеводства.445. Гончарно-райгородскими благами продолжала управлять Анна из Радзивиллов Кищина воевода Витебская. Четыре акта от 5 М 1569 г.44615 апреля 1571 года, 10 июня 1571 года, по наследству и 6 сентября 1571 г., 3 из которых лично выставила Анна, передала все свое государство королю Сигизмунду Августу. Король отметил, что это был акт вечного дарения нам и нашим потомкам не как польскому королю, а как своему собственному князю. М.] служило и должно было, со всеми своеобразными неудачами, доходами, случаями, провансами ничего не исключая. За окончательный уход из Гончого король отдал Анне Радзивилл, в основном лежащие в другом месте блага Сельце450. В конце 1571 и в первой половине 1572.447448449
Сноски
440 Варшавская академия наук, No 32, с. 583-584.
441 Р. Меньецкий, Довонно Станислав, PSB, т. 5, с. 359; Р. Меньецки, Станислав Довонно воевода полоцкий, «Виленский атеист» 1937, с. 405-481 и отдельно.
442 Варшавская АГАД, Капициана, No 9, с. 276-278.
443 А. Гусиоровский, Jtineraria двух последних Ягеллонов, «Источник исследований» 1973, т. 16, с. 2, с. 271.
444 Указанный на князя Василия Тимлина и дополнительно назначенную царем сумму выкупа.
445 М.: Советская энциклопедия, с. 359.
446 М.Н. Краков, Bibl. Czart., TN, No 79, с. 579.
447 MN Краков, Bibl. Chart., TN, No 79, с. 467-473; AGAD Варшава, МК, No 110, к. 147-149.
448 М.Н. Краков, Bibl. Czart., TN, No 79, с. 469.
449 Варшавская АГАД, док. перг., No 8674.
450 MN Краков, Bibl. Chart., TN, No 79, стр. 469; AGAD Варшава, МК, No 110, к. 147v.