Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 89, с. 164-165

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 89 из 338

С. 164-165

Оригинал (по-польски)

komory voskowoi, tam v Belsku, do kotoroiż kupcy nam voski dajut za naży penjażi, К potrebe mynscy паёе Velikogo knjażestva Litovskogo421. Królowa Helena zmarła w Brasławiu 24 I 1513 r.

5 Ш 1528 r. król Zygmunt I wraz ze swą żoną opuścili Koronę Polską i udali się na Litwę. Na koniec kwietnia do Wilna zwołany został sejm walny. 1 VIII 1528 r. sejm litewski podjął ustawę o poborze sumy, za którą dobra państwowe zastawione na potrzeby obrony mają być wykupione. Skasowano i unieważniono przywileje dożywotnie na starostwa, zamki i dzierżawy pod jakimikolwiek warunkami i zastrzeżeniami udzielone. Był to akt rewolucyjny. Król przeprowadził go na sejmie wileńskim bez wątpienia pod dyktando swej żony. Ustawa wyprzedzała o kilkadziesiąt lat walkę o egzekucję królewszczyzn w Koronie Polskiej podjętą przez szlachtę polską w l. 1559–1564. Bona pozyskawszy dla swych planów reform część rady tajnej, mimo opozycji najpoważniejszych rodów możnowładczych — Radziwiłłów i Gasztołdów, uzyskała równocześnie ustne upoważnienie Zygmunta Starego do wykupywania i obejmowania w posiadanie wszystkich dóbr zastawionych komukolwiek tak w Koronie, jak i na Litwie. Dopiero 25 VI 1536 r. król wydał żonie pisemne pełnomocnictwo: Rozważając iż umysł Jej KM jest skłonny do reiwindykacji dóbr naszych tak w Królestwie Polskim Jak Wilk. Ks. Litewskim do stołu naszego należących jednak różnymi zapisami obciążanych i zastawionych, już przed 8 laty zgodziliśmy się i zezwoliliśmy jej wyraźnie, aby mogła wyżej wymienione dobra nasze w jakikolwiek sposób i komukolwiek w państwach naszych gdziekolwiek zastawione lub zapisane, z rąk posiadaczy wykupić i w sumach, w listach oryginalnych trzymać i posiadać. Te przeto wykupna już przedtem jej królewską mość gdziekolwiek dokonane uznając za słuszne, zatwierdzamy i aprobujemy, postanawiając, że mają one mieć wieczystą i trwałą moc gdzie inaczej, jak gdyby przywilej nasz w sprawie po- | wyższego zezwolenia naszego, już niegdyś danego był sporządzony i wydany z kancelarii naszej. Do powtórnego, pisemnego wydania takiego rozporządzenia bez wątpienia nakłoniła króla sytuacja jaka zapanowała w kwestii przejęcia na rzecz młodego króla dóbr knyszyńskich 24.

W 1524 r. Bona przeprowadziła rewizję praw na władanie ziemią w swoich starostwach pińskim, kleckim i horodeckim. W 1528 r. przeprowadzono rewizję i opis dóbr prywatnych na Litwie. W 1528 r. Zygmunt I nadał swej422

najmilszej żonie królowej Bonie na wieczność położone w dzierżawie brańskiej dobra Dołubowo wraz z siołami: Widźgowo, Chrościanka i Filipy423. 11 IV 1543 r. Katarzyna Hlebowiczówna, wdowa po Wojciechu Janowiczu ochmistrzu niegdyś królowej Heleny odstąpiła Bonie dobra Łysków i Międzyrzecze w pow. wołkowyskim.

W 1533 r. Bona odebrała ogromne dobra grodzieńskie pozostające w zastawie u Radziwiłłów.

22 XII 1533 r. królowa wykupiła z rąk Olbrachta Gasztołda ziemię bielską z miastami Bielskiem, Brańskiem, Kleszczelami, Surażem, zamkami i wszystkimi należącymi do nich wsiami i dochodami, z wyłączeniem stacji, komory i karczem bielskich, pozostawionych (jak za czasów Gasztołda) na użytek skarbu królewskiego. Na wykupienie ziemi bielskiej wyłożyła królowa sumę 5 tys. zł węgierskich i 2 tys. 700 kop gr litewskich424. Środki pochodziły z dobrowolnego podatku uchwalonego w 1532 r. przez ludność ziemi bielskiej, którą król zapisał jej na tych dobrach, jak przy wykupie starostwa grodzieńskiego. Bielsk już w 1536 r. przekazała Zygmuntowi Augustowi, ale inne dobra zatrzymała do najdłuższego życia swego425 ”.

Krótko przed wyjazdem z Polski Bona zyskała synowskie potwierdzenia dawnych mężowskich nadań. 4 XII 1555 r. w Warszawie nastąpiło Przeniesienie listów króla Zygmunta, któremi królowej Bonie małżonce swej dobra swe nazwana Molawica z inszemi folwarkami tamże będącemi darował, potwierdzono tego samego dnia inny akt, mocą którego król Zygmunt I pozwolił Bonie wykupić dwór zwany Nowy Dwór z rąk Konstantego Abrahamowicza Józefowicza426. Jednocześnie doszło do zastawu niektórych innych dóbr. Zygmunt August zastawił swej matce królowej Bonie dobra grodzieńskie za pewną sumę pieniędzy 427. 4 XII 1555 r. w Warszawie też datowany był dokument Zygmunta II, mocą którego zastawił Bonie starostwo berżnickie428.

Również ważną sprawą było grono służebników Bony, którzy tworzyli domenę. Niektórzy z nich rekrutowali się z państwa goniądzko-rajgrodzkiego Radziwiłłów, jak np. Kurzenieccy, czy Jerzy Jackowicz Zielepucha, który

Сноски

421 Akty otnosjasśćijesja k istorii Zapadnoj Rossii, t. IL, nr 8, s. 6; E. Turaeva-Cereteli, Elena Joannovna..., op. cit., s. 324; V. Łastoński, Gistaryia Belaruskai (kryiskai) knigi. Sproba paiasnicelnai knigopisi ad kanca X da pacatku XIX stagodzdzia, Końna 1926, s. 262.

422 w. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 59-69.

423 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 12; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 133.

424 I. Kolankowski, Zygmunt August, s. 355-357.

425 w. Pociecha, Królowa Bona, t. III, s. 112; A. Sucheni-Grabowska, Monarchia dwu ostatnich Jagiellonów, a ruch egzekucyjny, Wrocław 1974, s. 61.

426 AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 91 1 95; LMV, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 284 i 298, s. 69 1 71.

427 АСАР Warszawa, APP, nr 15, s. 91; LMY, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 285, s. 69.

428 AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 92; LMV, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 286, s. 69.

Перевод на русский (машинный)

восковой палаты, там в Бельско, до котораижа купцов нам восковой дайут за нажие пени, К побе минские паэ Великого княжества Литовского421. Королева Елена умерла в Браславе 24 и 1513.

5 августа 1528 года король Сигизмунд I со своей женой покинул польскую корону и отправился в Литву. В конце апреля в Вильнюсе был созван сейм. 1 августа 1528 года литовский сейм принял закон о сборе суммы, за которую государственные блага, поставленные на нужды обороны, должны быть выкуплены. Отменены и аннулированы пожизненные привилегии на должность старосты. Бона, получив для своих планов реформ часть тайного совета, несмотря на оппозицию самых серьезных дворянских родов Радзивиллов и Гастельдов, одновременно получила устное разрешение Сигизмунда Старого на выкуп и захват всего имущества, заданного кому-либо в короне и Литве. Только 25 июня 1536 г. король, как и его жена, дал ей письменную доверенность. Литовским к столу, принадлежащим, однако, к различным предписаниям, обремененным и поставленным, мы уже 8 лет назад согласились и разрешили ей ясно, чтобы она могла вышеупомянутые наши блага любым способом и кому-либо в наших государствах где бы то ни было поставлено или записано, из рук владельцев выкупать и в сомах, в оригинальных письмах держать и иметь. Поэтому мы выкупаем ее королевскую силу где угодно и считаем правильным, где бы она ни была. | Выше нашего разрешения, уже когда-то данное было составлено и выдано из нашей фирмы. К повторному письменному изданию такого распоряжения, несомненно, подтолкнула ситуация, сложившаяся в вопросе о взятии в пользу молодого короля имущества Кнышина 24.

В 1524 г. Бона провела ревизию прав на владение землей в своих староствах Пинском, Клецком и Городецком. В 1528 г. был проведен обыск и описание частных владений в Литве. В 1528 г Сигизмунд I дал422

Любимая жена королевы Боны навечно находится в сдаче в аренду Браньского имения Долубово вместе со сёлами: Виджгово, Хростянка и Филиппы.423. 11 апреля 1543 г. Катажина Хлебович, вдова некогда королевы Елены Яновичей, уступила Боне Добры Лыски и Межречье в Волковысском уезде.

В 1533 году Бона получила огромные гродненские владения, оставшиеся в залоге у Радзивиллов.

22 декабря 1533 г. королева выкупила из рук Ольбрахта Гаштольда белую землю с городами Бельско, Бранском, Клещелями, Суражем, замками и всеми принадлежащими им деревнями и доходами, за исключением станций, камер и Бельских карстов, оставленных (как во времена Гастольда) для использования королевского сокровища. На выкуп венгерской земли 5 тысяч.424. Средства поступали из добровольного налога, принятого в 1532 году населением земли белой, которое король завещал ей на этих имениях, как при выкупе гродненской старосты. Бельск уже в 1536 году передала Сигизмунду Августу, но другие блага сохранила до самой долгой жизни425 ”.

4 декабря 1555 года в Варшаве состоялась передача писем короля Сигизмунда, которыми королеве Боне, супруге своей, названной Молавицой с другими фольварками, подарил там же, был подтвержден в тот же день другой акт, силой которого король Сигизмунд I позволил королевскому двору, называемому царским, выкупить у короля Авраама.426. В то же время было залог некоторых других благ. Сигизмунд Август завещал своей матери королеве Боне гродненские блага на определенную сумму денег427. 4 декабря 1555 г. в Варшаве был также датирован документ Сигизмунда II, силой которого Бони заложил бержинское староство428.

Также важным вопросом была группа слуг Боны, которые создавали домен. Некоторые из них набирали из государства Radzivilłódzko-Rajgrodskiego, как, например, курсанты, или Ежи Jackowicz Zielepucha, который

Сноски

421 Акты относящейся к истории Западной России, том IL, No 8, с. 6; Е. Тураева-Церетели, Елена Иоанновна..., op. cit., s. 324; V. Латовский, Gistaryia Belaruskai (kryiskai) knigi. Sproba paiasnicai kangopis ad.

422 Утешение, Королева Бона, т. 3, с. 59-69.

423 CAADR Москва, F. 389, op. 1, No 12; А. Яблоновский, Подляшье, ч. 2, с. 133.

424 И. Коланковский, Сигизмунд Август, с. 355-357.

425 с. Утешение, Королева Бона, том III, стр. 112; А. Сухени-Грабовска, Монархия двух последних Ягеллонов, и расстрельное движение, Вроцлав 1974, стр. 61.

426 AGAD Варшава, APP, No 15, с. 91 1 95; LMV, t. 1 [1]. (1380-1584), No 284 и 298, с. 69 1 71.

427 Варшава, APP, No 15, с. 91; LMY, t. 1 [1]. (1380-1584), No 285, с. 69.

428 AGAD Варшава, APP, No 15, с. 92; LMV, t. 1 [1]. (1380-1584), No 286, с. 69.