Костюшко, разворот 77 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 120]

wany przez wszystkich, przez ogół narodu za jednomyślny. Więc Amerykanie swojego pojęcia wolności nie posuwali aż do liberum veto i Dickinsonowi nie pozwolili odegrać roli Sicińskiego ²⁵⁹).

Uroczyste zobowiązanie obrony niepodległości „życiem, mieniem i honorem" musiało wstrząsnąć sercem Kościuszki, jak prąd potężnej jakiejś a nieznanej sobie energii, boć w Polsce rozebranej i ujarzmionej ślubów takich nie słyszał.

Miał więc dużo do obserwowania i myślenia. Porównywał niezawodnie upadłą Rzeczpospolitą szlachecką, niedołężne państwo Sosnowskich i Poniatowskich, z rodzącą się na świat Rzecząpospolitą demokratyczną Franklinów, Patricków Henry, Adamsów, Jeffersonów, Waszyngtonów.

O gromadzeniu się wrażeń i wytwarzaniu się idei w umyśle Kościuszki możemy wnioskować tylko z późniejszych jego oświadczeń i czynów, gdyż z całego okresu wojny amerykańskiej doszedł nas jeden tylko list, w interesie służbowym napisany. Nawet o służbowej jego działalności akta urzędowe dostarczają bardzo nielicznych informacyj, pomimo gorliwych zabiegów Leonarda Chodźki w roku 1837 drogą korespondencyi z Jared'em Sparks ²⁶⁰) i poszukiwań, czynionych bezpośrednio w Ameryce przez Sygurda Wiśniowskiego przed ogłoszeniem monografii p. t. Kościuszko w Ameryce ²⁶¹). Minister spraw wewnętrznych, Ewarts, listem z dnia 6 lutego 1880 r. zapewnił, że w archiwach rządowych nic się nie znalazło. Tylko protokóły Kongresu Generalnego oraz Komitetu Bezpieczeństwa w Pensylwanii zawierają kilka danych pewnych i cennych. Reszta wiadomości polega na kilku listach i kilku wzmiankach w korespondencyi Waszyngtona ²⁶²) oraz na wspomnieniach oficerów amerykańskich, którzy się z Kościuszką chwilowo stykali. Znalazły się u Jullien'a, Falkensteina, Forstera anegdoty z tradycyi ustnej, ale te, jak zwykle, są wątpliwej, albo wręcz ujemnej wartości.

[s. 121]

Do takich należy nasamprzód bardzo rozpowszechniona opowieść, jakoby Kościuszko po przybyciu do Ameryki meldował się Waszyngtonowi i taką z nim miał rozmowę, powtórzoną niepotrzebnie przez Wiśniowskiego:

— Czego tu pan szuka? — rzecze Waszyngton swym lakonicznym sposobem, którego szorstkość łagodził ojcowski wyraz, z jakim na młodych był zwykł spoglądać. (Nb. Waszyngton miał wtedy rok 44-ty wieku, a Kościuszko 30-ty, więc różnica nie tak wielka, aby można było przeciwstawić młodość starości).

— Przychodzę walczyć jako ochotnik za amerykańską niepodległość — odparł Polak, a jego odpowiedź była tak niepodobną do zarozumiałych żądań innych cudzoziemców, że uderzony skromnością wódz zaraz dodał łagodniejsze pytanie:

— Czemże mogę panu służyć? (what can I do for you?)

— Spróbuj mnie (try me).

Nasamprzód jest niezrozumiałą rzeczą, dlaczego ochotnik, nie aspirujący do jakiejś generalskiej komendy, miał się udawać wprost do naczelnego wodza, który wówczas przebywał w Nowym Yorku i był zajęty bardzo ciężką walką z połączonemi siłami angielskiemi pod generał-lejtenantem Williamem Howe, bratem jego admirałem lordem Howe i generałem Clintonem. Trzebaż było poprzednio zapisać się w Wydziale Wojny (Board of War), uzyskać przyjęcie od Kongresu, który zatrzymał przy sobie prawo udzielania nominacyi oficerom, bo Waszyngton takiego prawa nie posiadał przed d. 12 grudnia 1776 r.

Potem, zwracając uwagę na skutki przytoczonej rozmowy, widzimy, że żadne nie nastąpiły dlatego właśnie, że i sama rozmowa miejsca nie miała. Ci, którzy wysnuli twierdzenie, jakoby Waszyngton, zachwycony otrzymaną odpowiedzią, zaliczył Kościuszkę do swego sztabu na adjutanta, nie rozumieją, że taka służba wcale niewłaściwą byłaby dla oficera specyalnej broni, dla inżyniera z wyższem naukowem wykształceniem. Przeczy temu na podstawie dobrze ustalonych faktów Wiśniowski, lecz nie dostrzega, że i ostatnie słowo („spróbuj mnie") rozpłynęło się chyba w powietrzu, gdy Kościuszko nie był próbowany i przez

Перевод на русский

[с. 120]

знан всеми, всем народом в целом единодушным. Итак, американцы своего понятия о свободе не простирали до liberum veto и Дикинсону не позволили сыграть роль Сицинского ²⁵⁹).

Торжественное обязательство защищать независимость «жизнью, имуществом и честью» должно было потрясти сердце Костюшки, как ток некоей могучей и неведомой ему энергии, ибо в Польше разделённой и порабощённой обетов таких он не слыхал.

Имел он, стало быть, много для наблюдения и размышления. Сравнивал он несомненно падшую шляхетскую Речь Посполитую, немощное государство Сосновских и Понятовских, с рождающейся на свет демократической Республикой Франклинов, Патриков Генри, Адамсов, Джефферсонов, Вашингтонов.

О накоплении впечатлений и образовании идей в уме Костюшки можем судить лишь по позднейшим его заявлениям и деяниям, ибо из всего периода американской войны дошло до нас лишь одно письмо, написанное по служебному делу. Даже о служебной его деятельности официальные акты доставляют весьма немногочисленные сведения, невзирая на ревностные хлопоты Леонарда Ходзько в 1837 году путём переписки с Джаредом Спарксом ²⁶⁰) и на разыскания, произведённые непосредственно в Америке Сигурдом Вишневским перед изданием монографии под названием «Костюшко в Америке» ²⁶¹). Министр внутренних дел Эвартс письмом от 6 февраля 1880 г. уверил, что в правительственных архивах ничего не нашлось. Лишь протоколы Генерального Конгресса и Комитета Безопасности в Пенсильвании содержат несколько данных достоверных и ценных. Остальные сведения основываются на нескольких письмах и нескольких упоминаниях в переписке Вашингтона ²⁶²), а также на воспоминаниях американских офицеров, которые с Костюшкою временно соприкасались. Нашлись у Жюльена, Фалькенштейна, Форстера анекдоты из устного предания, но они, как обычно, сомнительного, а то и прямо отрицательного достоинства.

[с. 121]

К таким относится прежде всего весьма распространённый рассказ, будто Костюшко по прибытии в Америку явился к Вашингтону и имел с ним такой разговор, без нужды повторённый Вишневским:

— Чего вы здесь ищете? — говорит Вашингтон своим лаконическим образом, суровость которого смягчало отеческое выражение, с каким он привык взирать на молодых. (NB. Вашингтону шёл тогда 44-й год, а Костюшке 30-й, стало быть разница не столь велика, чтобы можно было противопоставить молодость старости).

— Прихожу сражаться как доброволец за американскую независимость, — ответил поляк, а ответ его был столь непохож на самонадеянные требования прочих чужеземцев, что поражённый скромностью вождь тотчас добавил более мягкий вопрос:

— Чем же могу вам служить? (what can I do for you?)

— Испытайте меня (try me).

Прежде всего непонятно, отчего доброволец, не притязающий на какое-либо генеральское командование, должен был обращаться прямо к главнокомандующему, который тогда пребывал в Нью-Йорке и был занят весьма тяжкою борьбою с соединёнными английскими силами под генерал-лейтенантом Уильямом Хау, братом его адмиралом лордом Хау и генералом Клинтоном. Надлежало ведь прежде записаться в Военном Отделе (Board of War), получить принятие от Конгресса, который удержал за собою право производства офицеров, ибо Вашингтон такого права не имел до 12 декабря 1776 г.

Затем, обращая внимание на последствия приведённого разговора, видим, что никаких не последовало именно потому, что и самого разговора не было. Те, кто вывел утверждение, будто Вашингтон, восхищённый полученным ответом, зачислил Костюшку в свой штаб адъютантом, не понимают, что такая служба вовсе неподобающей была бы для офицера специального рода оружия, для инженера с высшим научным образованием. Опровергает это на основании хорошо установленных фактов Вишневский, но не замечает, что и последнее слово («испытайте меня») растаяло, вероятно, в воздухе, ибо Костюшко не был испытан и