Костюшко, разворот 70 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 110]

domu handlowego, który miał dostarczać odzieży, broni, amunicyi i wszelkich rekwizytów wojennych niby drogą zwykłej sprzedaży powstańcom amerykańskim ²⁵⁰). Gdy przyjechał pierwszy pełnomocnik dyplomatyczny kongresu, Silace Dean i starał się o nabycie 200 armat, rząd francuski odmówił, ale Beaumarchais dostarczył. Zasilony później nowymi kilku milionami, ekwipował nawet okręty wojenne. Werbował też oficerów różnej broni. Powiadają, że przy jego udziale został wysłany do Ameryki w r. 1777 Kazimierz Pułaski ²⁵¹). W grudniu 1776 r. Beaumarchais wysłał 400 inżenierów i artylerzystów. Czy nie za jego tedy pośrednictwem trafił Kościuszko na okręt, odpływający z Hâvre do Filadelfii? Stwierdzić dokładnie nam się nie udało, chociaż stacya naukowa Akademii Umiejętności krakowskiej w Paryżu robiła poszukiwania w drukach i archiwach. Mniej prawdopodobnem byłoby przypuszczenie, że Kościuszko zgłaszał się do Silasa Dean, ponieważ ten ostatni wyjechał z Ameryki dopiero po d. 13 marca ²⁵²), a więc przyjechać do Paryża nie mógł przed połową maja, gdy podróż przez ocean w XVIII wieku zabierała 60 do 80 dni. Odjazd Kościuszki nastąpić musiał w pierwszych dniach czerwca 1776 r., skoro pod d. 31 sierpnia memoryał jego do kongresu Stanów Zjednoczonych został już odczytany i do wydziału wojny przekazany, jak świadczą protokóły tego zgromadzenia ²⁵³).

Ameryka była znów Nowym Światem dla europejczyka. Ziemia jej była wprawdzie znaną od czasów Kolumba, ale na wybrzeżu, zaniedbanem przez hiszpańskich conquistadores, wychodźcy krwi germańskiej, przeważnie rasy anglo-saskiej, stworzyli nowy świat pojęć i zasad życia społecznego.

Pierwszych osadników zwabiła tu nie gorączka złota, nie nadzieja wynalezienia jakiegoś el Dorado, lecz pragnienie swobody dla myśli rozbujałej. Purytanie, kwakrowie, rozmaici sekciarze protestantyzmu, przepłynąwszy przez ocean, ważyli się

[s. 111]

na ciężką pracę ręczną, jakiej wymagało rąbanie i karczowanie lasu na dom i rolę, a chociaż z czasem w osadach południowych do plantowania tytuniu i bawełny zaczęto sprowadzać murzynów-niewolników, nie wytworzyła się przecież nigdzie owa próżniacza i zbytkująca arystokracya, która w XVIII wieku ciągnęła Polskę w otchłań upadku, a we Francyi stała się jednym z głównych elementów zbliżającej się Rewolucyi. Niemożliwem okazało się w Karolinie urządzenie baronij i senioryj wedle konstytucyi, opracowanej przez sławnego filozofa Locke'go. Nikt nie ubiegał się tutaj o tytuły, ordery, przywileje osobiste. Wysoki urzędnik pracował razem z parobkami swoimi i, jadąc do domu na obiad, zatykał kosę na wozie, lub za powozem. Washington, zamożny właściciel rozległych dóbr ziemskich, spędzał miesiące w puszczach bezdrożnych, robiąc pomiary jako geometra.

Praca, walka z przyrodą, borykanie się z dzikimi czerwonoskórcami, pokonywanie ustawiczne niebezpieczeństw wyrabiało ogromną energię i oczyszczało obyczaje. „U nas w Ameryce żenią się zwykle w poranku życia; nasze dzieci są wychowywane i w świat wprowadzane w połowie naszego zawodu... Żeniąc się bardzo młodo, osiągamy szczęście posiadania liczniejszej rodziny, a ponieważ jest u nas we zwyczaju, że matka, stosownie do życzeń przyrody, sama karmi swoje niemowlęta: więc mamy to zadowolenie, że jesteśmy w stanie wychowywać więcej dziatwy; to też powiększenie ludności w naszych krainach jest nieskończenie szybsze, niż w krajach europejskich". Tak pisał Franklin ²⁵⁴), który był i jest dla Europy podziwianym zawsze wzorem samopomocy w interesach gospodarczych i sprawach społecznych, a co dziwniejsza, samouctwa, uwieńczonego odkryciami w nauce.

Prócz sześciu dzisiejszych, a pięciu owoczesnych Stanów Nowej Anglii wszystkie inne sadowiły się na obszarach nieznanych i niezbadanych, ale określanych przez króla angielskiego przywilejami nadawczymi, uproszonymi przez kompanie przemysłowe lub przez wysokich dostojników; władza też królewska zdziałała przyłączenie Nowej Holandyi i przekształcenie Nowego Amsterdamu na New-York. Podczas wojen zresztą okazywała się dotykalnie

Перевод на русский

[с. 110]

торгового дома, который должен был доставлять одежду, оружие, амуницию и всякие военные припасы будто бы путём обычной продажи американским повстанцам ²⁵⁰). Когда приехал первый дипломатический уполномоченный конгресса, Сайлас Дин, и хлопотал о приобретении 200 пушек, французское правительство отказало, но Бомарше доставил. Подкреплённый впоследствии новыми несколькими миллионами, он снаряжал даже военные корабли. Вербовал также офицеров разных родов оружия. Говорят, что при его участии был отправлен в Америку в 1777 г. Казимир Пулаский ²⁵¹). В декабре 1776 г. Бомарше отправил 400 инженеров и артиллеристов. Не через его ли, стало быть, посредство попал Костюшко на корабль, отплывающий из Гавра в Филадельфию? Установить в точности нам не удалось, хотя научная станция Краковской Академии Наук в Париже вела разыскания в печатных изданиях и архивах. Менее вероятным было бы предположение, что Костюшко обращался к Сайласу Дину, поелику последний выехал из Америки лишь после 13 марта ²⁵²), а стало быть приехать в Париж не мог ранее середины мая, коль скоро путешествие через океан в XVIII веке занимало 60—80 дней. Отъезд Костюшки должен был последовать в первых числах июня 1776 г., коль скоро под 31 августа меморандум его к конгрессу Соединённых Штатов был уже прочитан и в военный отдел передан, как свидетельствуют протоколы этого собрания ²⁵³).

Америка была снова Новым Светом для европейца. Земля её была, правда, известна со времён Колумба, но на побережье, заброшенном испанскими conquistadores, выходцы германской крови, преимущественно англосаксонской расы, создали новый мир понятий и начал общественной жизни.

Первых поселенцев привлекла сюда не золотая лихорадка, не надежда отыскать некое эльдорадо, но жажда свободы для разгулявшейся мысли. Пуритане, квакеры, разнообразные сектанты протестантизма, переплыв через океан, отваживались

[с. 111]

на тяжкий ручной труд, какого требовали рубка и корчёвка леса под дом и пашню; и хотя со временем в южных поселениях для разведения табака и хлопка начали ввозить негров-рабов, нигде, однако, не образовалась та праздная и роскошествующая аристократия, которая в XVIII веке влекла Польшу в пучину падения, а во Франции стала одним из главных элементов приближающейся Революции. Невозможным оказалось в Каролине устройство бароний и сеньорий по конституции, разработанной знаменитым философом Локком. Никто не домогался здесь титулов, орденов, личных привилегий. Высокий чиновник работал вместе с батраками своими и, едучи домой обедать, втыкал косу в телегу или за экипажем. Вашингтон, зажиточный владелец обширных земельных имений, проводил месяцы в бездорожных пущах, делая измерения как землемер.

Труд, борьба с природою, схватки с дикими краснокожими, беспрестанное преодоление опасностей вырабатывали огромную энергию и очищали нравы. «У нас в Америке женятся обыкновенно на утре жизни; наши дети воспитываются и в свет вводятся в середине нашего поприща... Женясь весьма молодыми, достигаем мы счастья иметь более многочисленную семью, а поелику у нас в обычае, что мать, сообразно велениям природы, сама кормит своих младенцев, то имеем мы то удовлетворение, что в состоянии воспитывать больше детей; оттого и прирост населения в наших краях бесконечно быстрее, нежели в европейских странах». Так писал Франклин ²⁵⁴), который был и есть для Европы всегда удивления достойным образцом самопомощи в хозяйственных делах и общественных вопросах, а что удивительнее — самоучения, увенчанного открытиями в науке.

Кроме шести нынешних, а пяти тогдашних Штатов Новой Англии, все прочие располагались на пространствах неведомых и неисследованных, но определяемых английским королём жалованными привилеями, испрошенными промышленными компаниями либо высокими сановниками; королевская власть совершила также присоединение Новой Голландии и преобразование Нового Амстердама в Нью-Йорк. Во время войн, впрочем, ощутимо оказывалась