Костюшко, разворот 68 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 106]

Widać potrzebną im była na własne rozrachunki. Kapitał Zuzanny, wynoszący 2.160 złp., nie był tranzakcyą objęty.

Prawo zastawne zostało podane do ksiąg Ziemstwa Brzeskiego, ale nie osobiście przez Tadeusza, który niezwłocznie zapewne po wydaniu dwóch zapisów wyjechał za granicę.

Soroka ²⁴⁵) opowiada, że Kościuszko bawił w Sławatyczach (tj. w Kuzawce) u Żółkowskiego, gdy tam zatrzymał się w karczmie dla popasu książę Czartoryski, generał Ziem Podolskich. Dowiedziawszy się o tem od Soroki, Kościuszko wziął go z sobą do kolaski i przedstawił się księciu. Rozmowa, jaką miał prowadzić, jest niemożliwa z powodu anachronizmów ²⁴⁶). Skutek zaś miał się wyrazić w zapytaniu: „Wieleż tobie trzeba i czy dosyć będzie 500 dukatów? Skowroński, daj panu Kościuszce!" Pieniądze te zaraz miały być odliczone w karczmie na stole i Kościuszko popłynął wprost ze Sławatycz do Gdańska.

Dziewięć tysięcy złotych — to suma za gruba nawet dla Czartoryskiego do wyliczenia na popasie. Ileż tysięcy musiałby wozić z sobą Skowroński w kasie podróżnej, żeby takim asygnacyom księcia odrazu czynić zadość? Nie mogę wszakże odrzucić tego świadectwa bezwarunkowo, gdy z innego, już powołanego wyżej dokumentu ²⁴⁷) jest wiadomo, że książę generał Ziem Podolskich „ze szczodrobliwości swojej pańskiej użyczył T. Kościuszce 650 dukatów na edukacyę i pierwiastkową promocyę", a w sumie tej zmieścić się może całych 500 dukatów, chociaż nie na edukacyę użyczonych. Liczenie pieniędzy „na stole w karczmie" jest to znów tak wyraziste i proste zdarzenie, że mogło dokładnie przetrwać z 50 lat w pamięci widza niewykształconego i do subtelniejszych spostrzeżeń niezdatnego, jakim był Soroka. Przypuszczam tedy, że odrobina prawdy mieści się w jego bałamutnych rozpowiadaniach, mianowicie: 1) bytność Tadeusza przed wyjazdem w Kuzawce dla pożegnania się z drugą siostrą, Katarzyną, i mężem jej Karolem Żółkowskim, 2) spotkanie się w Sławatyczach z księciem Czartoryskim i przyjęcie od niego, życzliwego swego komendanta, jakiejś pożyczki

[s. 107]

pieniężnej na drogę, 3) odjazd do Gdańska na galarze, nie pocztą, dla oszczędności, pod koniec października 1775 r.

Tak więc, pomimo braku dokładnych dat przyjazdu i wyjazdu, możemy zawnioskować, że pobyt Kościuszki w Polsce pomiędzy pierwszą a drugą podróżą zagraniczną, trwał najwyżej 16 miesięcy; był dla niego pasmem przykrych wrażeń, przerywanych tylko czarem pierwszej miłości i objawami serdeczności krewnych bliższych lub dalszych: Estków, Zuzanny, Jana Nepomucena.

Bilans ogólny z tego okresu życia wypada w każdym razie niepomyślny. W dziale finansowym: dochodów zgoła nic, ani z majątku odziedziczonego po gospodarnych i skrzętnych rodzicach, ani z kas publicznych, z majątku narodowego pomimo zdobytej pracą naukową rangi kapitana korpusu kadetów JKMci i Rzeczypospolitej. Z wydatków utworzyła się ogromna stosunkowo masa długów: Estkom 570, Zuzannie 120, Czartoryskiemu 650, razem 1.340 dukatów = 24.120 złp., oprócz należytości bratu Józefowi, obliczonej przez niego na 39.132 złp., a zredukowanej potem przez sąd polubowny na 26.000 złp. Takiej sumy udźwignąć nie mogła Dawidowszczyzna-Siechnowicze. W dziale imponderabiliów, tj. uczuć i myśli: utrata na zawsze kochanki, ta bowiem (później) przez rodziców swoich zmuszoną została oddać swe ciało „temu stworzeniu, które nazywają mężem" ²⁴⁸), Józefowi księciu Lubomirskiemu; zawód we wszystkich nadziejach i pragnieniach służenia Ojczyznie wysokiem, oddawna niewidzianem u niej wykształceniem wojskowem; przekonanie się naoczne o niedoli, nędzy i najgłębszym upadku Polski.

Więc z ciężkiem, zakrwawionem sercem płynął Kościuszko Wisłą z flisakami. Może przypominał sobie „Flisa" Klonowiczowego, któremu przy siódmym Fordańskim ostrowie majaczyła w głowie

........... szatańska robota Piekielne wrota. Z przyrodzenia się przez Wisłę trafiła Rafa i w ziemi kamienista żyła

Перевод на русский

[с. 106]

Видно, нужна она была им на собственные расчёты. Капитал Сусанны, составлявший 2.160 злп., сделкою охвачен не был.

Залоговое право было подано в книги Брестского Земства, но не лично Тадеушем, который незамедлительно, вероятно, по выдаче двух записей выехал за границу.

Сорока ²⁴⁵) рассказывает, что Костюшко пребывал в Славатичах (то есть в Кузавке) у Жулковского, когда там остановился в корчме для кормёжки лошадей князь Чарторыйский, генерал Земель Подольских. Узнав о том от Сороки, Костюшко взял его с собою в коляску и представился князю. Разговор, который он будто бы вёл, невозможен по причине анахронизмов ²⁴⁶). Итог же будто бы выразился в вопросе: «Сколько тебе надобно и довольно ли будет 500 дукатов? Скворонский, дай пану Костюшке!» Деньги эти тотчас будто бы были отсчитаны в корчме на столе, и Костюшко поплыл прямо из Славатич в Гданьск.

Девять тысяч злотых — сумма слишком крупная даже для Чарторыйского, чтобы отсчитывать её на привале. Сколько же тысяч должен был бы возить с собою Скворонский в дорожной кассе, чтобы таким ассигновкам князя тотчас удовлетворять? Не могу, однако, отвергнуть это свидетельство безусловно, коль скоро из иного, уже приведённого выше документа ²⁴⁷) известно, что князь генерал Земель Подольских «из щедрости своей панской уделил Т. Костюшке 650 дукатов на образование и первоначальное продвижение», а в сумме этой могут поместиться целых 500 дукатов, хотя и не на образование ссуженных. Счёт денег «на столе в корчме» — это опять столь выразительное и простое происшествие, что могло в точности сохраниться лет 50 в памяти очевидца необразованного и к более тонким наблюдениям неспособного, каким был Сорока. Полагаю посему, что крупица правды содержится в его путаных рассказах, а именно: 1) пребывание Тадеуша перед отъездом в Кузавке для прощания со второю сестрою, Екатериною, и мужем её Каролем Жулковским, 2) встреча в Славатичах с князем Чарторыйским и получение от него, благорасположенного своего коменданта, некоего денежного займа

[с. 107]

на дорогу, 3) отъезд в Гданьск на галяре, не почтою, ради экономии, в конце октября 1775 г.

Итак, невзирая на отсутствие точных дат приезда и отъезда, можем заключить, что пребывание Костюшки в Польше между первым и вторым заграничным путешествием длилось самое большее 16 месяцев; было оно для него чередою неприятных впечатлений, прерываемых лишь чарами первой любви и проявлениями сердечности родных, ближних или дальних: Эстков, Сусанны, Яна Непомуцена.

Общий баланс этого периода жизни выходит во всяком случае неблагоприятным. В отделе финансовом: доходов вовсе никаких — ни от имения, унаследованного от хозяйственных и рачительных родителей, ни из общественных касс, из народного достояния, невзирая на добытый научным трудом чин капитана кадетского корпуса ЕКВ и Речи Посполитой. Из расходов образовалась сравнительно огромная масса долгов: Эсткам 570, Сусанне 120, Чарторыйскому 650, всего 1.340 дукатов = 24.120 злп., помимо долга брату Иосифу, исчисленного им в 39.132 злп., а сокращённого потом третейским судом до 26.000 злп. Такой суммы поднять не могла Давидовщизна-Сехновичи. В отделе имподерабилий, то есть чувств и мыслей: утрата навсегда возлюбленной, ибо она (позднее) родителями своими принуждена была отдать своё тело «тому созданию, которое называют мужем» ²⁴⁸), Иосифу князю Любомирскому; крушение всех надежд и стремлений служить Отчизне высоким, давно у неё невиданным военным образованием; наглядное убеждение в бедствии, нищете и глубочайшем падении Польши.

Итак, с тяжёлым, окровавленным сердцем плыл Костюшко Вислою с плотогонами. Быть может, припоминал он «Флиса» Клёновича, которому при седьмом Фордонском острове мерещилась в голове

........... сатанинская работа, Адские врата. От природы через Вислу пролегла Мель и в земле каменистая жила