Костюшко, разворот 63 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 98]

Na koszta sądowe i na wydatki osobiste zaciągał pożyczki: u Zuzanny Kościuszkówny 120 dukatów, u szwagra Żółkowskiego 200 dukatów, lecz temu zmuszony był wystawić zapis „inekwitacyjny" tj. upoważniający do „zajechania Siechnowicz", do objęcia ich w natychmiastowe posiadanie w razie uchybienia terminu ²²⁸).

Gdy wyzuty przez nierządnego brata z ojcowizny Tadeusz przebywał już to w Sławinku, już w Dołholisce lub w kluczu Sławatyckim, na drodze jego przejazdów i życia znalazła się Sosnowica ²²⁹), rezydencya tylekroć wspominanego Józefa Sosnowskiego, podówczas jeszcze pisarza polnego litewskiego i wojewody smoleńskiego ²³⁰).

Wcale nietrafnie charakteryzowali wszyscy biografowie Kościuszki i Bartoszewicz Julian, autor specyalnej monografii o Sosnowskim ²³¹), stosunek pomiędzy „wzorowym młodzieńcem", dającym lekcye rysunków, matematyki, historyi powszechnej, żeby „chleba darmo nie jeść", a dumnym ze swego rodu i fortuny magnatem. Dość spojrzeć na załączoną do niniejszej książki genealogię, żeby się przekonać, że rody Kościuszkowski i Sosnowskiego łączyły się węzłami małżeńskiemi; gnieździły się też i działalność swą snuły w tem samem województwie brzeskiem. Widzieliśmy, że Józef Sosnowski znał się doskonale z rodzicami i z bratem Józefem, i samego Tadeusza wprowadził do Korpusu Kadetów. Teraz wracającego z zagranicy kapitana, zaopatrzonego w chlubne świadectwa odbytych wyższych studyów wojskowych, czyż mógł traktować z wyniosłością pysznego magnata, jakim nie był w rzeczywistości? Czy śmiałby powiedzieć mu: „Synogarlice nie dla wróbli, a córki magnackie nie dla drobnych szlachetków"?

Józef Sosnowski był zaledwo tytularnym drążkowym senatorem, wojewodą bez województwa, uczepionym na awulsie smoleńskim, jak biskup in partibus infidelium; wśród rodów se-

[s. 99]

natorskich był parweniuszem, a cała przeszłość cechowała go jako człowieka giętkiego, sprytnego, do wysługiwania się szlachcie i możnowładcom wdrożonego. Miał w życiu swojem krótki epizod wojenny: w stronnictwie Stanisława Leszczyńskiego podczas walki o koronę z Augustem III. Wtedy z rotmistrza przedniej straży wykierował się na pułkownika; wykonał pomyślny atak na oddział rosyjski na Żmudzi, zostający pod komendą jakiegoś kniazia, którego pieniądze zabrał w zdobyczy. Po przegranej sieleckiej przydany Ogińskiemu w wyprawie na Białoruś „awantażów swoich nie omieszkał, wybierając kontrybucye i bogatszych rusaków agrawując". Przy hetmanie polnym lit. Denhofie był w kancelaryi hetmańskiej manualistą ²³²). Tak wątpliwe zasługi i tak chude kwalifikacye mogły wystarczyć do osiągnienia wysokich stanowisk wojskowych, jak pisarstwo, hetmaństwo tylko w Polsce XVIII wieku, dopóki nie było ani wojsk, ani wojen prawdziwych. Osiągnął też je na polu nie bitew, lecz intryg sejmikowych i trybunalskich, wykonywając instrukcye księcia kanclerza Czartoryskiego, świadcząc przysługi zięciowi jego Flemingowi, a podczas elekcyi samemu Stanisławowi Augustowi. Z dążności i charakteru zupełnie podobny do Matuszewica Marcina, tylko zręczniejszy od niego, chociaż u niego zamawiał sobie oracye do wygłaszania na sejmach lub na posiedzeniach deputacyj. Dla zdobycia pieniędzy zdolnym był do okpiwanteryi, jak np. w interesie z Radziwiłłem, krajczym lit., gdy, wziąwszy tanio w dzierżawę Kleck i Ciemkowicze z obowiązkiem spłacania długów, nic nie płacił, tylko obligi odmieniał, a zanim się oszustwo wykryło, zgarniał intraty do swej kieszeni i tych już nie zwrócił ²³³). W r. 1769 stał się zaufanym służalcem Repnina i dał mu zobowiązania piśmienne, że „we wszystkiem według żądania jego na przyszłym sejmie miał postępować", od familii zaś Czartoryskich odstąpił „szczerem sercem". Bez rosyjskiej protekcyi nie dostałby się do krzesła smoleńskiego w senacie (1771). Gdy po ukończeniu pierwszego rozbioru ziem Rzeczypospolitej zaczął się okres rządów ambasadora rosyjskiego Stackelberga, Sosnowski niewątpliwie był jego uniżonym i gor-

[Sygnatura dolna: 7*]

Перевод на русский

[с. 98]

На судебные издержки и на личные расходы делал он займы: у Сусанны Костюшковны 120 дукатов, у шурина Жулковского 200 дукатов, но последнему принуждён был выставить запись «инеквитационную», то есть уполномочивающую на «наезд Сехнович», на принятие их в немедленное владение в случае пропуска срока ²²⁸).

Когда, лишённый беспутным братом отцовщины, Тадеуш пребывал то в Славинке, то в Долголиске или в Славатицком ключе, на пути его переездов и жизни оказалась Сосновица ²²⁹), резиденция столько раз упоминаемого Иосифа Сосновского, тогда ещё писаря польного литовского и воеводы смоленского ²³⁰).

Вовсе неверно охарактеризовали все биографы Костюшки и Бартошевич Юлиан, автор специальной монографии о Сосновском ²³¹), отношения между «примерным юношею», дававшим уроки рисования, математики, всеобщей истории, дабы «хлеба даром не есть», и гордым своим родом и состоянием магнатом. Довольно взглянуть на приложенную к настоящей книге генеалогию, чтобы убедиться, что роды Костюшков и Сосновского соединялись брачными узами; гнездились они также и вели деятельность свою в том же самом Брестском воеводстве. Видели мы, что Иосиф Сосновский превосходно знался с родителями и с братом Иосифом и самого Тадеуша ввёл в Кадетский Корпус. Теперь возвращающегося из-за границы капитана, снабжённого похвальными свидетельствами пройденных высших военных занятий, — мог ли он третировать с надменностью гордого магната, каковым в действительности не был? Осмелился ли бы сказать ему: «Горлицы не для воробьёв, а магнатские дочери не для мелких шляхетчиков»?

Иосиф Сосновский был едва лишь титулярным «дронжковым» сенатором, воеводою без воеводства, прицепленным к смоленскому авульсу, как епископ in partibus infidelium; среди сена-

[с. 99]

торских родов был он парвеню, а всё прошлое отмечало его как человека гибкого, ловкого, к выслуживанию перед шляхтою и вельможами приученного. Имел он в жизни своей краткий военный эпизод: в партии Станислава Лещинского во время борьбы за корону с Августом III. Тогда из ротмистра передней стражи выбился он в полковники; совершил удачное нападение на русский отряд в Жмуди, состоявший под командою некоего князя, чьи деньги забрал в добычу. После проигранного селецкого дела, приданный Огинскому в походе на Белоруссию, «выгод своих не упустил, взимая контрибуции и богатейших русаков отягчая». При гетмане польном лит. Денгофе был он в гетманской канцелярии мануалистом ²³²). Столь сомнительные заслуги и столь тощие качества могли быть достаточны для достижения высоких военных должностей, как писарство, гетманство, только в Польше XVIII века, пока не было ни войск, ни настоящих войн. Достиг он их и на поприще не битв, а сеймиковых и трибунальских интриг, исполняя инструкции князя канцлера Чарторыйского, оказывая услуги зятю его Флемингу, а во время элекции самому Станиславу Августу. По устремлениям и характеру совершенно подобный Матушевичу Мартину, только ловчее его, хотя у него же и заказывал себе речи для произнесения на сеймах или на заседаниях депутаций. Ради добывания денег способен был он на плутовство, как, например, в деле с Радзивиллом, кравчим лит., когда, взяв дёшево в аренду Клецк и Цемковичи с обязательством выплаты долгов, ничего не платил, лишь облиги переменял, а пока обман не раскрылся, сгребал доходы в свой карман и тех уже не вернул ²³³). В 1769 г. стал он доверенным прислужником Репнина и дал ему письменные обязательства, что «во всём по желанию его на будущем сейме будет поступать», от фамилии же Чарторыйских отступил «искренним сердцем». Без российского покровительства не попал бы он в смоленское кресло в сенате (1771). Когда по окончании первого раздела земель Речи Посполитой начался период правления российского посла Штакельберга, Сосновский несомненно был его покорным и рев-

[Нижняя сигнатура: 7*]