Костюшко, разворот 58 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 90]

do wysnucia rozbioru ziem Rzeczypospolitej pomiędzy trzy mocarstwa. W egzemplarzu „Ancienneté y Stamm-Listy IchMosciow Sztabs y Ober-Officierow... Korpusu Kadetow... 5 Maja Roku 1768", należącym obecnie do p. Władysława Korotyńskiego, przy nazwisku Kościuszki znajduje się adnotacya: „1770 do cudzych kraiow". Pierwsza wiadomość stosuje się do faktu wypłacenia pieniędzy przez brata Józefa, druga do faktu nieobecności Tadeusza w Korpusie: więc wyjazd mógł nastąpić w końcu 1769, lub na początku 1770 roku.

O tej pierwszej podróży zagranicznej i odbytych studyach wojskowych doszły nas tylko głuche wieści. Czy zatrzymywał się w Niemczech? nie wiemy zgoła. Po niemiecku nie mówił i nie rozumiał nawet w 1794 r.; więc chyba i nie uczył się u Niemców. Zdaje się, że czas studyów spędził we Francyi, zapewne w szkole inżynierskiej i artyleryjskiej w Mézières, istniejącej już od roku 1749, albo może w paryskiej Ecole Militaire, założonej na wzór berlińskiej w roku 1751, i na lekcyach prywatnych. Dokładnej informacyi z akt szkolnych nie mogła pozyskać stacya naukowa Akademii krakowskiej w Paryżu, gdyż ministeryum wojny, przechowujące akta tych szkół, przesłało nietylko niedostateczną, ale nawet całkiem błędną odpowiedź, a swoich archiwów nie otwiera dla badań naukowych. Kościuszko podobno badał fortyfikacye Brestu, a może innych jeszcze portów francuskich; w Paryżu brał lekcye architektury od sławnego Perroneta. Doszedł też do niepospolitej biegłości w inżynieryi wojennej. Paszkowski z własnych wspomnień przytacza jeden dowód, gdy w rozmowie o fortyfikacyi Kościuszko „z niechcenia dwoma pociągniętemi liniami dał widzieć w jednej chwili cały związek i układ powszechny tej sztuki, napomykając przytem ulepszenia i nowe pomysły, jakie do niej jeszcze zaprowadzone być mogły" ²⁰⁶).

Nietylko rysunek techniczny zajmował Kościuszkę, ale też i artystyczny. Możemy dziś jeszcze oglądać kilka widoków (w Muzeum Narodowem w Rapperswylu), wykonanych kredką czarną i piórem, oraz reprodukcyę portretu Jeffersona pastelowego, wykonaną wybornie sposobem aqua tinta przez Sokol-

[s. 91]

nickiego (w Muzeum ks. Czartoryskich Ms. nr. 2716 ze świątyni Sybilli, u hr. Stefana Potockiego w Rosi i kilka jeszcze w posiadaniu różnych osób).

Niewiadomo, czy w Warszawie, czy za granicą rozczytywał się Kościuszko w Pamiętnikach słynnego wodza cesarskiego Rajmunda hr. Montecuculi dla poznania „zasad sztuki wojennej w ogólności", wyłożonych w księdze I-ej ²⁰⁷). Rozdział I-szy daje określenie wojny, II-gi urządzenie wojska według różnych rodzajów broni i trochę zasad taktyki, III-ci mówi o dyspozycyi, IV-ty o operacyach wojennych i boju, VI-ty o bitwach polowych, co może uchodzić za kurs strategii; w środku znajduje się nauka fortyfikacyi, dobywania i obrony fortec, w rozdziale V-ym.

Dzieło to było cenione, jeśli wychodziło w nowej edycyi w roku 1740, ale w drugiej połowie XVIII w. z pewnością dla wojskowych nie wystarczało. Wszak Montecuculi umarł w r. 1681; spostrzeżenia swoje formował na wojnach Gustawa Adolfa i Karola Gustawa w Niemczech, Polsce i Danii (str. 41, 77—79, 68—69, 99), bardzo rzadko wspomina o Francuzach (np. str. 43), a nie zużytkował własnych walk z Kondeuszem i Turenniuszem, ponieważ pisał podobno przed wojną francusko-holenderską. W XVIII wieku zasłynęli przecie Marlborough i Eugeniusz Sabaudzki, a przedewszystkiem Fryderyk II, który już w 1762 r. zakończył zwycięsko wojnę siedmioletnią. Cała Europa zaczęła przekształcać armie swoje podług jego urządzeń. Przypuszczam, że Kościuszko nie zaniedbał sposobności obeznania się z nowszemi dziełami sztuki wojennej i z systematem fryderycyańskim.

Miał czasu dosyć, gdyż bawił w obcych krajach około pięciu lat. Przy pracowitości i zdolnościach swoich, mógł w krótszym znacznie czasie poznać wszystkie tajemnice inżynieryi owoczesnej, wyuczyć się na pamięć 194 stroniczek Montecuculego i naczytać się różnych innych rzeczy. Dla ubogiego oficera przedłużony pobyt pociągał niemałe trudności pieniężne. Wyjechał wprawdzie w liczbie czterech stypendystów królewskich (jednym z nich był serdeczny przyjaciel jego, Orłowski), ale

Перевод на русский

[с. 90]

к измышлению раздела земель Речи Посполитой между тремя державами. В экземпляре «Ancienneté и Stamm-Listy их милостей штаб- и обер-офицеров... Кадетского Корпуса... 5 мая 1768 года», принадлежащем ныне г. Владиславу Коротынскому, при фамилии Костюшки находится помета: «1770 в чужие краи». Первое известие относится к факту выплаты денег братом Иосифом, второе — к факту отсутствия Тадеуша в Корпусе: итак, отъезд мог состояться в конце 1769 или в начале 1770 года.

Об этом первом заграничном путешествии и совершённых военных занятиях дошли до нас лишь глухие вести. Останавливался ли он в Германии? не знаем вовсе. По-немецки он не говорил и не понимал даже в 1794 г.; стало быть, и не учился, видимо, у немцев. Кажется, время занятий провёл он во Франции, вероятно в инженерной и артиллерийской школе в Мезьере, существовавшей уже с 1749 года, либо, может быть, в парижской Ecole Militaire, основанной по образцу берлинской в 1751 году, и на частных уроках. Точных сведений из школьных актов не смогла добыть научная станция Краковской Академии в Париже, ибо военное министерство, хранящее акты этих школ, прислало не только недостаточный, но даже вовсе ошибочный ответ, а своих архивов не открывает для научных изысканий. Костюшко, говорят, изучал укрепления Бреста, а может быть и других ещё французских портов; в Париже брал уроки архитектуры у знаменитого Перронэ. Достиг он также незаурядного искусства в военной инженерии. Пашковский из собственных воспоминаний приводит одно доказательство: в разговоре о фортификации Костюшко «мимоходом двумя проведёнными линиями дал увидеть в одно мгновение всю связь и общее устройство этого искусства, упоминая при том усовершенствования и новые замыслы, какие в него ещё могли бы быть введены» ²⁰⁶).

Не только технический рисунок занимал Костюшку, но и художественный. Можем и ныне ещё видеть несколько видов (в Национальном музее в Рапперсвиле), исполненных чёрным карандашом и пером, а также воспроизведение пастельного портрета Джефферсона, выполненное превосходно способом aqua tinta Сокол-

[с. 91]

ницким (в Музее кн. Чарторыйских Ms. № 2716 из храма Сивиллы, у гр. Стефана Потоцкого в Роси и ещё несколько во владении разных лиц).

Неизвестно, в Варшаве ли, за границею ли зачитывался Костюшко Записками знаменитого императорского полководца Раймунда гр. Монтекукколи для познания «начал военного искусства вообще», изложенных в книге I ²⁰⁷). Глава I даёт определение войны, II — устройство войска по разным родам оружия и немного начал тактики, III говорит о диспозиции, IV — о военных операциях и бое, VI — о полевых сражениях, что может сойти за курс стратегии; в середине находится учение о фортификации, взятии и обороне крепостей, в главе V.

Труд этот ценился, коль скоро выходил новым изданием в 1740 году, но во второй половине XVIII в. для военных он наверное был недостаточен. Ведь Монтекукколи умер в 1681 г.; наблюдения свои составлял он на войнах Густава Адольфа и Карла Густава в Германии, Польше и Дании (с. 41, 77—79, 68—69, 99), весьма редко упоминает о французах (напр. с. 43), а не использовал собственных схваток с Конде и Тюренном, ибо писал, кажется, до франко-голландской войны. В XVIII веке прославились ведь Мальборо и Евгений Савойский, а прежде всего Фридрих II, который уже в 1762 г. победоносно окончил Семилетнюю войну. Вся Европа начала перестраивать армии свои по его учреждениям. Полагаю, что Костюшко не упустил случая ознакомиться с новейшими трудами по военному искусству и с фридриховскою системою.

Времени имел он вдоволь, ибо пребывал в чужих краях около пяти лет. При трудолюбии и способностях своих мог он в значительно более краткое время познать все тайны тогдашней инженерии, выучить наизусть 194 страницы Монтекукколи и начитаться разных иных вещей. Для небогатого офицера продлённое пребывание влекло немалые денежные затруднения. Выехал он, правда, в числе четырёх королевских стипендиатов (одним из них был сердечный друг его, Орловский), но