Костюшко, разворот 57 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 88]

starej szlacheckiej Rzeczypospolitej, a najjaśniejszy szef i jaśnie oświecony komendant Korpusu nie stwierdzili czynami zalecanego na słowach patryotyzmu. Za reformę rządu, czyli raczej za utworzenie czterech jurysdykcyj rządowych i sądowych przy pomocy wojska cudzoziemskiego poseł rosyjski zażądał takiego wynagrodzenia od Czartoryskich i od Stanisława Augusta, że wybuchły zamieszki najprzód na sejmie 1766 r., a potem i w całym narodzie szlacheckim. W roku 1767 po nocy 14 października chorąży Kościuszko musiał wraz z kolegami dowiedzieć się, że hetman polny, dwaj biskupi i jeden poseł sejmowy zostali z własnych domów porwani i gdzieś do Rosyi wywiezieni, a nikt nie stanął w obronie ich osób i godności państwa. Nie mógł kadet wiedzieć, że dumny kanclerz, Michał Czartoryski, siedział potem na konferencyach u Repnina „cichutko" i bronił się od złożenia urzędu, zapewniając, że go pełnić nie będzie; ale całemu korpusowi było przecież wiadomo, że król jegomość jeździł do obozu rosyjskiego, żeby rozdawać ordery polskie jenerałom, gnębiącym Polskę. Nie rozpowiadano zapewne, jak upokarzającą, jak sromotną rolę przyjęli na siebie książę Adam i jego żona, księżna Izabela z Flemingów, w epoce sejmu delegacyjnego 1768 r.; ale musieli przecież kadeci z klas wyższych rozumieć, że przyjęta na tym sejmie „gwarancya" imperatorowej Katarzyny II, była wyraźnem, formalnem zniesieniem niepodległości Rzeczypospolitej. Czyż nie spostrzegał Kościuszko, że fakt taki staje w zupełnej sprzeczności z ideałem, podanym mu przed dwoma laty w przedmowie do książki Carlancas'a: „uwiększenie mocy wewnętrznej i poważania postronego" Ojczyzny? Jeśli nie dowiedział się o protestacyi Wybickiego na ostatniej sesyi tego sejmu w dniu 5 marca 1768 roku, toć musiały dużo dawać mu do myślenia odezwy i walki konfederatów barskich.

W braku dokumentów możemy tylko na domysł odgadywać ciężką rozterkę myśli i uczuć, jaka się w duszy jego toczyła. O samodzielnych postanowieniach lub jakichkolwiek czynach politycznych, młodzieniec owoczesny nigdy nie zamarzył; występowanie młodzieży w spiskach i agitacyi publicystycznej

[s. 89]

jest zjawiskiem, znanem światu dopiero od drugiej ćwierci XIX wieku. Brzydził się niewątpliwie Kościuszko wszystkiemi zniewagami „Ojczyzny i honoru", jakie spełnili zwierzchnicy jego; ale jakże trudno mu było dorobić się sądu własnego, skoro nie posiadał tych informacyj, jakiemi dzisiaj rozrządza historya; skoro sromota poniżenia i podłości była zamaskowana ceremoniałem i wystawą dworu; skoro karność wojskowa przyzwyczaiła go do spoglądania z największem uszanowaniem na komendanta i na szefa; skoro zawdzięczał im kilkuletnie utrzymanie fizyczne i wykształcenie umysłu; skoro miał dla obu, a szczególnie dla księcia Adama obowiązki osobistej wdzięczności, o których później powiemy!

Więc bił się z myślami i uczuwał w sercu pierwsze bóle rozpaczy, że nie umie ratować ginącej Ojczyzny. Mniemam, że te go wypchnęły na długoletnią wędrówkę naukową po obcych krajach.

Jest nawet wcale wyraźna wskazówka, że Kościuszko opuszczał kraj w stanie umysłu niespokojnym, nienormalnym: po śmierci matki nie podzielił się z bratem Siechnowiczami i nie uregulował rachunków ²⁰⁴). Fortuna była niewielka, interesa już się powikłały w ostatnich latach, a Tadeusz musiał przecie pamiętać, że brat Józef ma w ręku plenipotencyę jego bardzo rozległą, wydaną w końcu 1767 r. ²⁰⁵). Narażając się tedy na szkodliwe następstwa niepodzielnego władania spadkiem, Tadeusz brał tylko różne sumy à conto i zaciągał pożyczki przez cały czas pobytu za granicą. Nie możemy go przecież posądzać ani o lekkomyślność, ani o skłonności do utracyuszowstwa.

Dokładna data wyjazdu z Warszawy nie jest nam znaną. Z obrachunków późniejszych majątkowych, które w następnym rozdziale przytoczymy, okaże się rok 1769, w którym wojsko cesarza Józefa II zajęło Spiż, obaliło słupy graniczne polskie i tem pobudziło pomysłową głowę Fryderyka II, króla pruskiego,

Перевод на русский

[с. 88]

старой шляхетской Речи Посполитой, а светлейший шеф и ясновельможный комендант Корпуса не подтвердили делами на словах проповедуемого патриотизма. За реформу правления, или вернее за создание четырёх правительственных и судебных юрисдикций при помощи иноземного войска, российский посол потребовал от Чарторыйских и от Станислава Августа такого вознаграждения, что вспыхнули смуты сперва на сейме 1766 г., а потом и во всём шляхетском народе. В 1767 году после ночи 14 октября хорунжий Костюшко должен был вместе с товарищами узнать, что гетман польный, два епископа и один сеймовый посол были из собственных домов схвачены и куда-то в Россию увезены, а никто не встал на защиту их особ и достоинства государства. Не мог кадет знать, что надменный канцлер, Михаил Чарторыйский, сидел затем на конференциях у Репнина «тихонько» и отбивался от сложения должности, уверяя, что исполнять её не будет; но всему корпусу было ведь известно, что король его милость ездил в русский лагерь, дабы раздавать польские ордена генералам, угнетающим Польшу. Не разглашали, вероятно, сколь унизительную, сколь позорную роль приняли на себя князь Адам и жена его, княгиня Изабелла из Флемингов, в эпоху делегационного сейма 1768 г.; но должны же были кадеты старших классов понимать, что принятая на том сейме «гарантия» императрицы Екатерины II была явным, формальным упразднением независимости Речи Посполитой. Разве не замечал Костюшко, что факт такой становится в полное противоречие с идеалом, поданным ему двумя годами ранее в предисловии к книге Карлансá: «увеличение внутренней мощи и постороннего уважения» Отчизны? Если и не узнал он о протесте Выбицкого на последней сессии того сейма 5 марта 1768 года, то ведь должны были много давать ему для размышления воззвания и битвы барских конфедератов.

За недостатком документов можем лишь по догадке угадывать тяжкий разлад мыслей и чувств, какой в душе его происходил. О самостоятельных решениях или каких-либо политических деяниях тогдашний юноша никогда и не мечтал; выступление молодёжи в заговорах и публицистической агитации

[с. 89]

есть явление, известное миру лишь со второй четверти XIX века. Гнушался несомненно Костюшко всеми поруганиями «Отчизны и чести», какие совершили начальники его; но сколь трудно было ему выработать собственное суждение, коль скоро не имел он тех сведений, какими ныне располагает история; коль скоро срам унижения и подлости был замаскирован церемониалом и пышностью двора; коль скоро воинская дисциплина приучила его взирать с величайшим почтением на коменданта и на шефа; коль скоро был им обязан несколькими годами физического содержания и образования ума; коль скоро имел к обоим, а особенно к князю Адаму, обязательства личной благодарности, о которых позднее скажем!

Итак, боролся он с мыслями и ощущал в сердце первые муки отчаяния оттого, что не умеет спасти гибнущую Отчизну. Полагаю, что они-то и вытолкнули его в многолетнее учёное странствие по чужим краям.

Есть даже вполне явное указание на то, что Костюшко покидал край в состоянии ума беспокойном, ненормальном: по смерти матери он не разделился с братом Сехновичами и не урегулировал счетов ²⁰⁴). Транскрипция было невелико, дела уже запутались в последние годы, а Тадеуш должен был ведь помнить, что брат Иосиф имеет в руках его весьма обширную пленипотенцию, выданную в конце 1767 г. ²⁰⁵). Подвергая себя, стало быть, вредным последствиям нераздельного владения наследством, Тадеуш брал лишь разные суммы à conto и делал займы всё время пребывания за границею. Не можем, однако, подозревать его ни в легкомыслии, ни в склонности к мотовству.

Точная дата отъезда из Варшавы нам неизвестна. Из позднейших имущественных расчётов, которые в следующей главе приведём, обнаружится 1769 год, в котором войско императора Иосифа II заняло Спиш, опрокинуло польские пограничные столбы и тем побудило изобретательную голову Фридриха II, короля прусского,