Костюшко, разворот 55 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 84]

ważnie bajek i wyjątków z satyr Krasickiego. Tak, do rozbudzenia potrzeby reform wybornie posługiwał cięty dwuwiersz:

„Bo w Polsce złota wolność pewnych reguł strzeże: Chłopa na pal, panu nic, szlachcica na wieżę".

Na końcu wypisów mieści się sławny „Hymn" Krasickiego:

„Święta miłości kochanej Ojczyzny, Czują cię tylko umysły poczciwe! Dla ciebie zjadłe smakują trucizny, Dla ciebie więzy, pęta nie zelżywe! Kształcisz kalectwo przez chwalebne blizny, Gnieździsz w umyśle rozkosze prawdziwe! Byle cię można wspomódz, byle wspierać, Nie żal żyć w nędzy, nie żal i umierać!"

„Hymn" ten został nietylko w książce kadeckiej wydrukowany, ale i na ścianie w wielkiej sali pałacu złotemi głoskami wypisany ¹⁹⁸) — wprawdzie w późniejszym czasie (1771—1774), ale też nie był potrzebny Kościuszce, mam bowiem mocne przekonanie, że nosił on już w sercu miłość Ojczyzny gorętszą, czystszą, ofiarniejszą, niż autor hymnu, „poczciwy", światły, dowcipny, ale osobistego interesu nigdy nie zaniedbujący biskup warmiński.

Materyał nasz nie wystarcza do zbadania w szczegółach, ile nowych idei podać mogli profesorowie na lekcyach literatury, historyi powszechnej i polskiej, prawa publicznego i cywilnego. Poprzestajemy na stwierdzeniu, że Szkoła Rycerska była zakładem postępowym i patryotycznym.

Jak się w niej sprawował, jak z niej korzystał Tadeusz Kościuszko?

Dobrze i pilnie. Dowodzą tego dane urzędowe. Już w rok po wstąpieniu został awansowany patentem królewskim na chorążego, dnia 20 grudnia 1766 r.; z takim tytułem podpisał się dnia 25 października 1767 r. na plenipotencyi, bratu swojemu

[s. 85]

Józefowi wydanej; przy rewizyi korpusu w dniu 5 maja 1768 r. znajdował się na liście oficerów i pełnił służbę pod-brygadyera ¹⁹⁹).

Była to służba koleżeńska, uczniowska. Cały komplet kadetów dzielił się z początku na cztery brygady, po 20-tu w każdej; potem, gdy z powodu zamieszek zmniejszyły się dochody króla i komplet zredukowany został do 60-ciu, zmniejszyła się też liczba brygad do trzech. Otóż podbrygadyer miał pewne zwierzchnictwo nad 19-tu współtowarzyszami swymi.

Do tych danych urzędowych przybywa kilka podań ustnych, mniej pewnych. Kolega Wojciech Konarski opowiadał, że chcąc wstawać o 3-ciej zrana, Kościuszko przywiązywał sobie sznurek do ręki lewej, aby stróż, przechodząc korytarzem do palenia w piecach, mógł pociągnąć i obudzić go. Z wieczora zaś dla odpędzenia snu mył się lub wstawiał nogi do zimnej wody ²⁰⁰). Stosował zatem na praktyce ów znany nam z kajetu przepis filozofii obyczajów o zwyciężaniu siebie. Paszkowski wie, że koledzy nazywali go „szwedem", upatrując w nim porywczość, chytrość i upór Karola XII, a nadto opowiada następne zdarzenie z życia towarzyskiego: Gozdzki, wojewoda podlaski, na tańcującym wieczorze uraził jednego z kadetów, biorąc krok przed nim; ujęli się za obrażonym inni kadeci, a gdy u zwierzchności swojej nie znaleźli poparcia, umyślili upokorzyć publicznie wojewodę. Na ich czele stanął Kościuszko. Dowiedział się o zmowie król i wezwał go do tłómaczenia się, które było wypowiedziane tak zasadnie, iż Gozdzki musiał kadetów przeprosić ²⁰¹).

Rzecz jest możliwa, pozwalano bowiem kadetom w nagrodę pilności bywać w towarzystwach. Następstwem zaś wcale zrozumiałem takiej przygody było, że Kościuszko pozyskał sobie serca kolegów i zwrócił na siebie uwagę Stanisława Augusta. Podobno bywał do niego często wołany do zapytań, lub czytania.

Po złożeniu ostatnich egzaminów, Kościuszko został przy korpusie jako oficer płatny, zapewne w szarży brygadyera. Sta-

Перевод на русский

[с. 84]

щественно басен и выдержек из сатир Красицкого. Так, для пробуждения потребности в реформах превосходно служило колкое двустишие:

«Ибо в Польше златая вольность известных правил блюдёт: Мужика на кол, пану ничего, шляхтича в башню».

В конце хрестоматии помещается знаменитый «Гимн» Красицкого:

«Святая любовь любимой Отчизны, Чуют тебя лишь души честные! Ради тебя едкие сладки отравы, Ради тебя узы, оковы не позорны! Ты образуешь увечье похвальными рубцами, Гнездишь в уме услады истинные! Лишь бы тебе можно помочь, лишь бы поддержать, — Не жаль жить в нищете, не жаль и умирать!»

«Гимн» этот был не только в кадетской книге напечатан, но и на стене в большом зале дворца золотыми буквами написан ¹⁹⁸) — правда, в более позднее время (1771—1774), но и не был он нужен Костюшке, ибо имею твёрдое убеждение, что носил он уже в сердце любовь к Отчизне более горячую, более чистую, более жертвенную, нежели автор гимна — «честный», просвещённый, остроумный, но личной выгоды никогда не упускающий вармийский епископ.

Материал наш недостаточен для исследования в подробностях, сколько новых идей могли подать профессора на уроках литературы, всеобщей и польской истории, публичного и гражданского права. Ограничиваемся утверждением, что Рыцарская Школа была заведением передовым и патриотическим.

Как он в ней вёл себя, как ею пользовался Тадеуш Костюшко?

Хорошо и прилежно. Доказывают это официальные данные. Уже через год по вступлении был он произведён королевским патентом в хорунжие, 20 декабря 1766 г.; с таким титулом подписался 25 октября 1767 г. на пленипотенции, брату своему

[с. 85]

Иосифу выданной; при ревизии корпуса 5 мая 1768 г. находился он в списке офицеров и исполнял службу под-бригадира ¹⁹⁹).

Была это служба товарищеская, ученическая. Весь комплект кадетов делился вначале на четыре бригады, по 20 в каждой; затем, когда по причине смут уменьшились доходы короля и комплект был сокращён до 60, уменьшилось и число бригад до трёх. Итак, подбригадир имел некоторое начальство над 19 сотоварищами своими.

К этим официальным данным прибавляется несколько устных преданий, менее достоверных. Товарищ Войцех Конарский рассказывал, что, желая вставать в 3 часа утра, Костюшко привязывал себе шнурок к левой руке, дабы сторож, проходя по коридору для топки печей, мог потянуть и разбудить его. Вечером же для отгнания сна мылся или ставил ноги в холодную воду ²⁰⁰). Применял он, стало быть, на практике тот известный нам из тетради принцип философии нравов о победе над собою. Пашковский знает, что товарищи называли его «шведом», усматривая в нём порывистость, хитрость и упорство Карла XII, и сверх того рассказывает следующее происшествие из светской жизни: Гоздзкий, воевода подляшский, на танцевальном вечере обидел одного из кадетов, пройдя перед ним; вступились за обиженного другие кадеты, а когда у начальства своего не нашли поддержки, вздумали публично унизить воеводу. Во главе их стал Костюшко. Узнал о заговоре король и призвал его к объяснению, которое было изложено столь основательно, что Гоздзкий должен был перед кадетами извиниться ²⁰¹).

Дело возможное, ибо позволялось кадетам в награду за прилежание бывать в обществе. Следствием же вполне понятным такого происшествия было то, что Костюшко снискал себе сердца товарищей и обратил на себя внимание Станислава Августа. Говорят, что его часто призывали к нему для вопросов или чтения.

По сдаче последних экзаменов Костюшко остался при корпусе как платный офицер, вероятно в чине бригадира. Ста-