Костюшко, разворот 53 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 80]

lewe ramię, sous-brygadyer pod prawe, a gefreyter rozpocznie szereg zapytań, przypominających średniowieczny obrzęd pasowania rycerskiego. Pytanie: Czego WPan żądasz? Odpowiedź: Byłem tak szczęśliwym, że mnie osądzono godnym noszenia munduru korpusowego; stawam teraz z prośbą, żebym był uzbrojony. Pytanie: Masz WPan szczere przedsięwzięcie tę broń, którą odbierzesz, zażywać zawsze na obronę Ojczyzny swojej i swego honoru? Odpowiedź: Nie inne jest przedsięwzięcie moje. Sprezentują broń, uderzą werbel, a wtedy najstarszy oficer przypasze nowicyuszowi pałasz i poda karabin z odpowiednim morałem. Nowo przyjęty zaś kadet musi mówić: „Przyrzekam braciom moim, zbrojnie zgromadzonym, że postępkami memi ich nie zawstydzę, ani też nowicyuszom, czekającym na ten zaszczyt, który odbieram, nie dam zgorszenia przez opuszczenie się w applikacyi lub zaniedbanie powinności moich". To powiedziawszy, weźmie broń na ramię. Brygadyer zapyta jeszcze: „Obiecujesz mi WPan, że w pamięci będą u niego przyrzeczenia, któreś tu dał? imieniem Brygady i mojem pytam się o to". Odpowiedź: „Przyrzekam na honor". Potem brygadyer zaprowadzi go na miejsce wyznaczone, nowoprzyjęty kadet stanie w szeregu, front zrobi i prezentować będzie broń. Najstarszy oficer każe wziąć broń na ramię, potem prezentować i każdy brygadyer odprowadzi swoją brygadę. Wieczorem miała być dawana „uciecha kosztem korpusu".

Taką była przysięga kadecka. Mała zmiana w ceremoniale, mianowicie prezentowanie broni szpadą nie karabinem, musiała praktykować się w roku pierwszym istnienia korpusu, kiedy istniały oddzielne kompanie dragońskie i artyleryczna. Dość rozpowszechniony, a teraz (od r. 1892) co miesiąc odbijany na czele krakowskiego czasopisma „Kościuszko" portret młodego Tadeusza z podniesionemi w górę oczyma i szablą w dłoni, wyobraża właśnie tę przysięgę, czyli raczej ten ślub młodzieńczy bronienia zawsze Ojczyzny i honoru ¹⁹³).

Już pierwszy dzień pobytu i ceremoniał przyjęcia w gmachu Kazimierowskim wywarł niezawodnie wielkie na umyśle Ta-

[s. 81]

deusza wrażenie. Potem na każdym kroku czytał, słyszał i widział coś co go pouczało, że ojczyzna ma znaczenie rozleglejsze, niż ojcowizna, wspominana przez przodków jego: panów Kostiuszkę i Hurkę w XVI wieku, albo przez Aleksandra Jana w XVII wieku. Przechował się egzemplarz wymienionej powyżej „Historyi nauk wyzwolonych" Carlancas'a z własnoręcznym podpisem na karcie tytułowej: „Kościuszko" ¹⁹⁴), więc w tej książce rozczytywał się, z niej się uczył o literaturze, filozofii, naukach społecznych; była to bowiem niewielka encyklopedya, czy propedeutyka humaniorów, któraby dzisiejszym wymaganiom pedagogicznym nie sprostała, ale w przedmowie zawierała trafne myśli: „Kogo los urodzenia i fortuny wytknął do czynnych obywatelstwa obowiązków, ten starać się powinien o wydoskonalenie siebie w tych wiadomościach... Applikować się będzie do Historyi, bo przykłady wzięte z dziejów starożytności i narodów, uczyć go będą, jak o swoim radzić; do Prawa Natury i Narodów, bo te światła mu dodadzą w tym czasie, w którym mu przyjdzie albo błędne ojczyste poprawiać ustawy, lub nowe wyroczyć; do Krasomówstwa... do Matematyki, bo ta bystrzy rozsądek; do Geometryi, która... do służby wojskowej koniecznie potrzebna.... Te maksymy... przykładam w szczególności do Was, Młodzi zacna korpusu kadetów... Wy tę w najopłakańszym, który tylko być może wymyślony, stanie zostającą Ojczyznę waszą powinniście zaludnić obywatelami gorliwymi o jej sławę, o uwiększenie jej mocy wewnętrznej i poważania postronnego, o poprawę rządów jej w gatunku swym najgorszych... Żebyście Wy, płód nowy, odmienili starą postać kraju swego... Takimi was chce pielęgnować ten wasz Pan, Ojciec i Dobrodziej" (król Stanisław August).

Przedmowę tę napisał podobno sam komendant, książę Adam Czartoryski, a może ona posłużyć tak jemu, jak Stanisławowi Augustowi, rzeczywistemu dobrodziejowi, bo światłemu i światło krzewiącemu twórcy korpusu, na ułaskawienie przed sądem potomności za sprowadzenie obcego żołnierza do kraju i poddanie się obcemu mocarstwu. Jeżeli sami działali pod władzą

[Sygnatura dolna: KOŚCIUSZKO. — 6]

Перевод на русский

[с. 80]

левую руку, су-бригадир под правую, а ефрейтор начнёт ряд вопросов, напоминающих средневековый обряд посвящения в рыцари. Вопрос: Чего ваша милость желает? Ответ: Я был столь счастлив, что меня сочли достойным носить корпусный мундир; предстаю ныне с просьбою, дабы я был вооружён. Вопрос: Имеет ли ваша милость искреннее намерение это оружие, которое получит, употреблять всегда на защиту Отчизны своей и своей чести? Ответ: Не иное есть намерение моё. Отдадут честь оружием, ударят в барабан, и тогда старший офицер препояшет новичка палашом и подаст карабин с соответственным поучением. Вновь же принятый кадет должен произнести: «Обещаю братьям моим, вооружённо собравшимся, что поступками моими их не посрамлю, ни новичкам, ожидающим той чести, которую я получаю, не подам соблазна нерадением в прилежании либо пренебрежением обязанностей моих». Сказав это, возьмёт оружие на плечо. Бригадир спросит ещё: «Обещаете ли мне, ваша милость, что в памяти будут у него обещания, которые ты здесь дал? именем Бригады и моим о том спрашиваю». Ответ: «Обещаю на честь». Затем бригадир отведёт его на назначенное место, вновь принятый кадет станет в строй, сделает фронт и отдаст честь оружием. Старший офицер велит взять оружие на плечо, потом отдать честь, и каждый бригадир отведёт свою бригаду. Вечером должно было даваться «увеселение на счёт корпуса».

Такова была кадетская присяга. Небольшая перемена в церемониале, а именно отдание чести шпагою, а не карабином, должна была практиковаться в первый год существования корпуса, когда существовали отдельные драгунские и артиллерийская роты. Довольно распространённый, а ныне (с 1892 г.) ежемесячно оттискиваемый во главе краковского журнала «Костюшко» портрет молодого Тадеуша с поднятыми вверх глазами и саблею в руке изображает именно эту присягу, или вернее тот юношеский обет защищать всегда Отчизну и честь ¹⁹³).

Уже первый день пребывания и церемониал приёма в Казимировском здании произвели несомненно великое на ум Та-

[с. 81]

деуша впечатление. Затем на каждом шагу читал, слышал и видел он нечто, что поучало его, что отчизна имеет значение более обширное, нежели отцовщина, поминаемая предками его: панами Костюшкою и Гуркою в XVI веке или Александром Яном в XVII веке. Сохранился экземпляр упомянутой выше «Истории свободных наук» Карлансá с собственноручною подписью на титульном листе: «Kościuszko» ¹⁹⁴), — стало быть, в этой книге он зачитывался, из неё учился о литературе, философии, общественных науках; была это ведь небольшая энциклопедия или пропедевтика гуманиоров, которая нынешним педагогическим требованиям не отвечала бы, но в предисловии содержала верные мысли: «Кого жребий рождения и состояния предназначил к деятельным гражданским обязанностям, тот стараться должен об усовершенствовании себя в этих познаниях... Приложится он к Истории, ибо примеры, взятые из деяний древности и народов, будут учить его, как о своём совет держать; к Праву Естественному и Народному, ибо оные света ему прибавят в то время, когда придётся ему либо ошибочные отечественные исправлять законы, либо новые изрекать; к Красноречию... к Математике, ибо она изощряет рассудок; к Геометрии, которая... для военной службы совершенно необходима.... Сии правила... прилагаю в особенности к Вам, Молодёжь достойная кадетского корпуса... Вы сию, в наиплачевнейшем, какое только может быть измышлено, состоянии пребывающую Отчизну вашу должны населить гражданами, ревнующими о славе её, об увеличении внутренней её мощи и постороннего уважения, об исправлении правления её, в роде своём наихудшего... Дабы Вы, поросль новая, изменили старый облик края своего... Такими вас желает взрастить сей ваш Государь, Отец и Благодетель» (король Станислав Август).

Предисловие это написал, кажется, сам комендант, князь Адам Чарторыйский, — а может оно послужить как ему, так и Станиславу Августу, действительному благодетелю, ибо просвещённому и свет распространяющему создателю корпуса, к помилованию перед судом потомства за приведение чужого солдата в край и подчинение чужой державе. Если сами они действовали под властью

[Нижняя сигнатура: KOŚCIUSZKO. — 6]