Костюшко, разворот 52 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 78]

sroższa, były w nich takie... które przykrem wonieniem zarażały szczep nowy, sączyły z siebie jad zaraźliwy, który naczynił szkody swemu wynalazcy (Stanisławowi Augustowi?)... Ów gospodarz... rozwalił owo swoje dzieło, a miejsce to zasadził drzewem młodem... Starszych trzymać nie chcą... Powiadają, że król samych małych w korpusie trzymać postanowił, które przedsięwzięcie ma nieomylnie wykonać, czego i komenda życzy". Kawaler, starszy wiekiem, nie chciał temu wierzyć, bo „król jest mądry" ¹⁸⁷), ale w r. 1768 konstytucyą zawarowano, że kadet wchodzący do zakładu w roku ósmym, powinien przebywać lat 9, zaś 12-letni ma bawić tylko lat sześć. Więc zmiana zaprowadzoną została, ale już po 1770-m roku.

Wstępując do Szkoły Rycerskiej J. Kr. Mci i Rzeczypospolitej, Kościuszko zastał ją w okresie prób i przygotowań. Pod dniem 19 czerwca 1765 r. znajdujemy zapisany rozkaz królewski, że tak zwana wówczas „lejb-kompania kadetów" ma się składać z 4-ch kompanij grenadyerskich i 2-ch dragońskich; ale niedługo potem, bo d. 19 lutego 1766 r. na mocy nowego rozkazu zostały połączone lejb-kompania z kompanią artylerzystów w jeden korpus, który miał się odtąd zwać Lejb-korpusem kadetów ¹⁸⁸).

Przechowały się do dziś dnia rękopiśmienne szkice: geografii starożytnej (historycznej) dla użytku korpusu kadetów po francusku w r. 1764 napisanej, „plan dzieła militarnego, czysto dogmatycznego, pod tytułem, kurs taktyki piechoty", metoda nauczania historyi przez Brehaut du Fournet ¹⁸⁹) podobno późniejszej daty; lecz wydrukować zdołano w 1766 r. jedno tylko dzieło: „Historyę nauk wyzwolonych przez Imć Pana Juvenel de Carlancas francuskim językiem pisaną, na polski przełożoną (przez samego komendanta korpusu, ks. Adama Czartoryskiego), ad usum Korpusu Kadetów JKMci". W roku następnym 1767 wyszły dwa podręczniki: „Pantheum mithicum, albo bajeczna bogów historya... z łacińskiego na polski język przez X. Piusa Woynę S. J. na rozkaz X-cia JMci Adama Czartoryskiego dla korpusu kadetów JKMci przełożona, z przedmową Wawrzyńca

[s. 79]

Mitzlera de Kolof... 8-vo str. 368, z wielu pięknemi rycinami" i „Samuelis Pufendorfi de officio hominis et civis libri duo, ad usum nobilis Academiae Militaris .... cura Fr. Jos. Lomkau, 4-to, Varsoviae". Spóźnionemi dla Kościuszki były wydania z r. 1768: „Początki krajopisarstwa ku pożytkowi akademii rycerskiej korpusu kadeckiego", przez profesora tegoż korpusu Edlinga i „Nouvelle méthode pour apprendre la langue latine" ¹⁹⁰).

Nie wątpimy jednak, że przed wydaniem podręczników przedmioty, programem objęte, były wykładane przez profesorów albo podług innych np. pijarskich książek, albo ustnie, z pomocą dyktowanych notatek. Więc Kościuszko miał sposobność słuchania kursu inżynieryi wojskowej i fortyfikacyi, a musiał obeznać się z taktyką i obozowaniem przez manewry, urządzane w polu ¹⁹¹).

Dowiedzmy się teraz, jaka owionęła go atmosfera moralna.

„Formularz przyjmowania kadetów do nowicyatu" ¹⁹²) nakazywał w dniu pierwszym prezentowanie komendantowi, wszystkim oficerom i brygadzie, do której nowicyusz miał być zaliczonym; uściskanie się z przyszłymi kolegami, opowiadanie powinności, czytanie regulaminu i egzamin przed dyrektorem nauk, celem oznaczenia klasy, stosownej do uzdolnienia; wreszcie obchodzenie wszystkich profesorów i metrów. Nazajutrz odbywało się odebranie przyrzeczeń i oblecznie w mundur nowicyatu granatowy z wielkim ceremoniałem, co jednak stanowiło jeszcze o przyjęciu tylko „na próbę". Po roku dopiero, po skończonych egzaminach rada korpusowa orzekała, którzy są warci być przybranymi w mundury kadeckie kompletne. Obłóczyny miały się odbywać w niedzielę w kaplicy; koledzy przychodzą w patrontaszach, przy pałaszach i w „długich mundurach" (tj. nie w kurtkach czerwonych codziennych), a nowicyusz bez broni. Po wysłuchaniu uroczystej mszy na klęczkach przez nowicyusza, ksiądz dyrektor duchowny przełoży mu świętość obowiązków względem Ojczyzny; potem już w sali lub na placu, brygadyer przed frontem oświadczy prośbę o uzbrojenie, weźmie nowicyusza pod

Перевод на русский

[с. 78]

горше, были в них такие... которые неприятным зловонием заражали новую поросль, источали из себя ядовитую отраву, причинившую вред своему изобретателю (Станиславу Августу?)... Тот хозяин... разрушил то своё творение, а место это засадил молодым деревом... Старших держать не хотят... Говорят, что король одних лишь малолетних в корпусе держать постановил, каковое предприятие непременно исполнить намерен, чего и командование желает». Кавалер, старший возрастом, не хотел тому верить, ибо «король мудр» ¹⁸⁷); но в 1768 г. конституцией было установлено, что кадет, поступающий в заведение на восьмом году, должен пребывать 9 лет, а 12-летний — лишь шесть. Итак, перемена была введена, но уже после 1770-го года.

Вступая в Рыцарскую Школу Е. Кор. В-ва и Речи Посполитой, Костюшко застал её в поре проб и приготовлений. Под 19 июня 1765 г. находим записанным королевский приказ, что так называемая тогда «лейб-компания кадетов» должна состоять из 4 гренадерских и 2 драгунских рот; но вскоре после того, а именно 19 февраля 1766 г., в силу нового приказа соединены были лейб-компания с ротою артиллеристов в один корпус, который должен был отныне зваться Лейб-корпусом кадетов ¹⁸⁸).

Сохранились доныне рукописные наброски: географии древней (исторической) для нужд кадетского корпуса, по-французски в 1764 г. написанной, «план сочинения военного, чисто догматического, под заглавием курс тактики пехоты», метод преподавания истории Брео дю Фурне ¹⁸⁹) — вероятно, более поздней даты; но напечатать удалось в 1766 г. лишь одно сочинение: «Историю свободных наук, его милостью паном Жювенелем де Карлансá французским языком писанную, на польский переложенную (самим комендантом корпуса, кн. Адамом Чарторыйским), ad usum Корпуса Кадетов ЕКВ». В следующем 1767 году вышли два учебника: «Pantheum mithicum, или баснословная история богов... с латинского на польский язык о. Пием Войною S. J. по приказу его милости князя Адама Чарторыйского для кадетского корпуса ЕКВ переложенная, с предисловием Лаврентия

[с. 79]

Мицлера де Колоф... 8-vo, стр. 368, со многими прекрасными гравюрами» и «Samuelis Pufendorfi de officio hominis et civis libri duo, ad usum nobilis Academiae Militaris .... cura Fr. Jos. Lomkau, 4-to, Varsoviae». Запоздалыми для Костюшки были издания 1768 г.: «Начала землеописания на пользу рыцарской академии кадетского корпуса», профессора того же корпуса Эдлинга, и «Nouvelle méthode pour apprendre la langue latine» ¹⁹⁰).

Не сомневаемся, однако, что до выхода учебников предметы, программою охваченные, преподавались профессорами либо по иным, например пиарским, книгам, либо устно, с помощью диктуемых записок. Итак, Костюшко имел возможность слушать курс военной инженерии и фортификации, а должен был ознакомиться с тактикою и лагерным делом на манёврах, устраиваемых в поле ¹⁹¹).

Узнаем теперь, какая нравственная атмосфера его окружила.

«Формуляр приёма кадетов в новициат» ¹⁹²) предписывал в первый день представление коменданту, всем офицерам и бригаде, к которой новичок должен был быть причислен; объятия с будущими товарищами, изложение обязанностей, чтение регламента и экзамен перед директором наук с целью определения класса, соответственного способностям; наконец обход всех профессоров и учителей. Назавтра происходило принятие обещаний и облачение в мундир новициата тёмно-синий с великою церемонией, что, однако, означало приём лишь «на пробу». Только через год, по окончании экзаменов, корпусный совет постановлял, кто достоин быть облечённым в полные кадетские мундиры. Облачение должно было происходить в воскресенье в часовне; товарищи приходят в патронташах, при палашах и в «длинных мундирах» (то есть не в красных повседневных куртках), а новичок без оружия. По выслушании торжественной мессы, новичком на коленях, ксёндз духовный директор изложит ему святость обязанностей по отношению к Отчизне; затем уже в зале или на плацу бригадир перед фронтом объявит просьбу о вооружении, возьмёт новичка под