Костюшко, разворот 50 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 74]

sprawę: przysądzono nam 4.800 złp." ¹⁸²), tj. dwa razy więcej niż się należało!

Z dawnych tradycyj żarliwości religijnej pozostały tylko starania, aby co roku ochrzcić jakiegoś żyda lub żydówkę, chociażby z pomiędzy skazanych na śmierć zbrodniarzy, albo nawrócić luteranina, luterkę, dyzunitę na katolicyzm. W r. 1762 umarł 85-letni O. Onufry Szujski, który „zwiedzał nizkie chaty schyzmatyków, nawiedzał chorych, zachęcał do odprzysiężenia się herezyi, z wyżebranych pieniędzy wystawił kaplicę rzymsko-grecką" (unicką). Faryzeuszowstwem wszakże trąci taka pochwała, wpisana do „historyi", że jezuici „wezwani nawet do ubogich nie wzbraniają się chodzić", czego inni księża i zakonnicy nie czynią ¹⁸³). Nie mógł być tedy głębokim i silnym wpływ moralny tak wyrachowanych i egoizmem nasiąkniętych kapłanów i nauczycieli.

Nie znaleźliśmy programu nauk, udzielanych w szkole. Tyle tylko mamy pewności, że zawsze był wykonywany plan (ratio studiorum) generała zakonu Akwawiwy z r. 1584, który zawierał mało matematyki, trochę języka greckiego, a całą pracę nauczycieli zwracał na łacinę z czytaniem pisarzy starożytnych w edycyach „oczyszczonych", na pisanie wypracowań i rozmowę. Ćwiczono pamięć, ale wzbraniano rozumowania, chyba w dysputach teologicznych.

Pod wpływem rywalizacyi z pijarami musiały być wprowadzone języki francuski i niemiecki. Z listów Józefa Kościuszki widzimy, że się popisywał francuszczyzną, lubo niezbyt udatnie. Tadeusz w maju 1768 r. będzie atestowany, jako umiejący oba języki: francuski i niemiecki. W ciągu dwóch lat przy innych naukach nie nabyłby ich bez poprzedniego przygotowania. Co do języka łacińskiego Józef niejednokrotnie cytował frazesy z autorów starożytnych i z dzieł teologicznych; Tadeusz nie użył w całej swojej korespondencyi bodaj ani jednego łacińskiego wyrazu, ale obeznanie się z historyą grecką i rzymską, z autorami klasycznymi daje się odnieść z wielkiem prawdopodobieństwem do tego okresu. Sam opowiadał, że w pierwszej

[s. 75]

swojej młodości między wszystkimi sławnymi ludźmi najbardziej sobie upodobał Tymoleona, dlatego, że „odzyskaną narodowi wolność zwrócić mógł, nic z niej nad nią sobie nie biorąc" ¹⁸⁴).

Zapewne podczas tłomaczeń z Korneliusza Neposa i ćwiczeń piśmiennych podług Plutarcha stanął przed wyobraźnią Tadeusza ów koryntyanin, który najprzód ojczyste swe miasto wyzwolił z pod tyranii ambitnego i nieczułego na wyrzuty brata Tymofanesa, kazawszy go zabić; potem zwyciężył tyranów syrakuzańskich, Dyonizyusza i Icetasa, chmary Kartagińczyków i udarował Syrakuzy wolnością. Pozwolił zburzyć zamek, żeby na miejscu tego gniazda tyranów wystawić gmachy do obrad republikańskich i zgromadzeń ludu; zawezwał kolonistów do zamieszkania opustoszałych domów; rozdawał przybyszom grunty i ustalił porządek przez mądre prawodawstwo. W końcu ubezpieczył wolność i niepodległość wszystkich miast greckich w Sycylii, zwyciężywszy 70-tysięczne wojsko kartagińskie na czele garstki 5-tysięcznej. Wybór takiego bohatera odsłania nam najgłębszą treść duszy i główną sprężynę całej machiny umysłowej przyszłego bojownika wolności. Żadne inne wpływy szkoły jezuickiej nie pozostawiły śladu; system pedagogiczny Akwawiwy nie zdołał ujarzmić niezwykle samodzielnego umysłu Tadeusza.

Donioślejszym i skuteczniejszym był wpływ Korpusu Kadetów, czyli Szkoły Rycerskiej, do której wszedł Tadeusz dnia 18 grudnia 1765 r. Kończył wtedy rok 19-ty życia; wzrost jego był oznaczony 6 calami ponad jakąś nieznaną mi normę; na liście zajął miejsce 79-te ¹⁸⁵), czyli przedostatnie, gdyż komplet nie przechodził nigdy liczby 80 (chociaż w pacta'ch conventa'ch Stanisława Augusta był oznaczony na 200).

Jaką drogą i z czyjego polecenia dostał się miecznikowicz brzeski w poczet młodzieży utrzymywanej kosztem skarbu Jego Królewskiej Mości?

Перевод на русский

[с. 74]

дело: присуждено нам 4.800 злп.» ¹⁸²), то есть вдвое более, нежели причиталось!

От давних традиций религиозной ревности остались лишь старания ежегодно окрестить какого-нибудь еврея или еврейку, хотя бы из числа осуждённых на смерть преступников, либо обратить лютеранина, лютеранку, дизунита в католичество. В 1762 г. умер 85-летний о. Онуфрий Шуйский, который «посещал низкие хаты схизматиков, навещал больных, побуждал к отречению от ереси, из выпрошенных денег выстроил часовню римско-греческую» (униатскую). Фарисейством, однако, отдаёт такая похвала, внесённая в «историю», будто иезуиты «призванные даже к беднякам не отказываются ходить», чего иные ксёндзы и монахи не делают ¹⁸³). Не могло, стало быть, быть глубоким и сильным нравственное влияние столь расчётливых и эгоизмом пропитанных священников и учителей.

Не нашли мы программы наук, преподаваемых в школе. Уверены лишь в том, что всегда исполнялся план (ratio studiorum) генерала ордена Аквавивы от 1584 г., который содержал мало математики, немного греческого языка, а весь труд учителей обращал на латынь с чтением древних писателей в «очищенных» изданиях, на писание сочинений и разговор. Упражняли память, но воспрещали рассуждение, разве в богословских диспутах.

Под влиянием соперничества с пиарами должны были быть введены языки французский и немецкий. Из писем Иосифа Костюшки видим, что он щеголял французским, хотя и не весьма удачно. Тадеуш в мае 1768 г. будет аттестован как знающий оба языка: французский и немецкий. В течение двух лет при иных науках не приобрёл бы он их без предварительной подготовки. Что до латинского языка, Иосиф неоднократно цитировал фразы из древних авторов и из богословских трудов; Тадеуш не употребил во всей своей переписке, пожалуй, ни одного латинского слова, но знакомство с греческою и римскою историей, с классическими авторами можно с большою вероятностью отнести к этому периоду. Сам он рассказывал, что в первой

[с. 75]

своей молодости из всех славных людей более всего полюбил Тимолеона за то, что «отвоёванную народу свободу вернуть мог, ничего из неё себе над нею не беря» ¹⁸⁴).

Вероятно, во время переводов из Корнелия Непота и письменных упражнений по Плутарху встал перед воображением Тадеуша тот коринфянин, который сперва отечественный свой город освободил от тирании честолюбивого и глухого к укорам брата Тимофана, велев его убить; затем победил тиранов сиракузских, Дионисия и Икета, тучи карфагенян и одарил Сиракузы свободою. Дозволил он разрушить замок, дабы на месте того гнезда тиранов возвести здания для республиканских совещаний и народных собраний; призвал колонистов для заселения опустевших домов; раздавал пришельцам земли и установил порядок мудрым законодательством. Наконец обеспечил свободу и независимость всех греческих городов в Сицилии, победив 70-тысячное карфагенское войско во главе горстки в 5 тысяч. Выбор такого героя открывает нам глубочайшую суть души и главную пружину всей умственной машины будущего борца за свободу. Никакие иные влияния иезуитской школы не оставили следа; педагогическая система Аквавивы не сумела поработить необычайно самостоятельный ум Тадеуша.

Более значительным и действенным было влияние Корпуса Кадетов, или Рыцарской Школы, в которую вступил Тадеуш 18 декабря 1765 г. Заканчивал он тогда 19-й год жизни; рост его был обозначен 6 дюймами свыше некоей неизвестной мне нормы; в списке занял он 79-е место ¹⁸⁵), то есть предпоследнее, ибо комплект не превышал никогда числа 80 (хотя в pacta conventa Станислава Августа был он определён в 200).

Каким путём и по чьей рекомендации попал мечниковичевский сын брестский в число молодёжи, содержимой на счёт казны Его Королевского Величества?