Костюшко, разворот 49 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 72]

browski (1755—8), Michał Orłowski (do d. 31 kwietnia 1761 r.), Józef Wygonowski (do końca 1764 r.) i Antoni Suchodolski (w 1765). Z liczby zwierzchników bezpośredni wpływ na szkołę wywierali tylko rektorowie kolegium. Chętniebyśmy zajęli się charakterystyką ich osób i działalności: ale kronikarz zatarł wszelkie indywidualne rysy, powtarzając o każdym jednakowe, steryotypowe frazesy, że sprawował władzę z nadzwyczajną słodyczą (nimia suavitate). Wyróżnił się chyba Dąbrowski energią w prowadzeniu robót budowlanych (rozpoczętych zresztą przez poprzednika Kulińskiego), a najpilniej, bo aż do grudniowych mrozów 1757 r. murowano gmach na szkołę, która dotąd mieściła się w cudzym drewnianym domu. Ukończył tę „fabrykę" rektor Orłowski i przeniósł „obie szkoły humaniorów", oraz wszystkie „klasy literatury" do gmachu nowego, a własnym kosztem sprawił dzwonek szkolny, osadzony w wieżyczce drewnianej nad dachem, we wrześniu 1760 r. ¹⁷⁸).

Profesorów ani uczniów listy nie zawiera kronika; zaznacza regularnie tylko otwarcie roku szkolnego z nabożeństwem i mowami na początku sierpnia, ale czasem, z powodu opóźnienia się uczniów, i w październiku. Są wspominani między uczniami młodzieńcy z najwyższej szlachty (studiosi juvenes nobilissimi). Z profesorów dowiadujemy się o Teodorze Gorzewskim, wykładającym dawniej syntaksę, potem filozofię, nareszcie teologiczny traktat o sumieniu ¹⁷⁹); wyniesiony został do godności profesa o czterech ślubach w r. 1750; podobnego zaszczytu dostąpili: profesor filozofii Jan Terlecki w roku 1765 i profesor retoryki Brzozowski w r. 1755. Występował jeszcze przy powitaniu uczonego francuza, profesora Tampic'a, Wojciech Skrzyński „profesor klasy najwyższej" ¹⁸⁰). Wspominany też jest jako mówca, winszujący Terleckiemu, profesor retoryki Grochowalski. Zdaje się, że historya literatury nie zna, a przynajmniej nie wysławia żadnego z tych imion. Bo i cóż zresztą było do wysławiania w tych tak pospolitych wtedy, napuszystych, makaronizmami naszpikowanych oracyach, jakie wygłaszał w charakterze urzędowym, w imieniu całego kolegium profesor retoryki na powi-

[s. 73]

tanie obranych sędziów, urzędników, szlachty sejmikującej i przejeżdżających panów, a szczególnie Michała Czartoryskiego, któremu zwykle winszowali imienin nietylko profesor, ale i sam rektor, jeżdżąc regularnie co roku do wołczyńskiej rezydencyi jego! Jeździło się też i do Radziwiłła hetmana, jeśli bawił w pobliskich dobrach swoich, Sławatyczach.

Na zaznaczenie w seryi takich oratorskich występów zasługuje instalacya Józefa Sosnowskiego na urzędzie starosty sądowego m. Brześcia w listopadzie 1759 r. nie dlatego, że liczne było zgromadzenie senatorów, książąt, najświetniejszej szlachty i znakomitych mężów stanu świeckiego i duchownego, że wotywę do Ś. Ducha odprawiał JW. Przewielebny Feliks Wołodkowicz, biskup obrządku greckiego (włodzimiersko-brzeski) przy asystencyi OO. Bazylianów i całego kolegium jezuitów, ale że w powinszowaniach i panegirykach brać udział musieli wszyscy uczniowie od najniższych klas aż do retoryki czyli wymowy, a więc i Tadeusz Kościuszko, jeśli się wtedy w szkole znajdował. Sosnowski, zaufany agent polityczny księcia kanclerza i „familii" Czartoryskich, odpowiedział „dość ozdobną oracyą", obiecując jezuitom swoją życzliwość i wzajemne usługi ¹⁸¹).

Wcale niepotrzebnem i niewczesnem było wdrażanie młodzieży do życia publicznego w takiej treści i formie, do takiego schlebiania wszystkim panom i ich konfidentom. Nauka egoizmu w stylu Matuszewica musiała wciskać się do umysłów tej młodzieży przez różne wrażenia, gdyby nawet nie wiedziała o nagłym zwrocie w polityce kolegium brzeskiego w r. 1764. Kronikarz zapisuje np. przyjęcie Fleminga, biskupa Massalskiego i Przeździeckiego „z powozami i końmi", a gdy się rozpoczęły sądy konfederackie nad zwyciężonym Karolem Radziwiłłem „Panie Kochanku", przeprowadza takie rozumowanie: kolegium miało na nim sumę 2.400 złp.; wprawdzie Towarzystwo Jezusowe zawsze bardzo życzliwe i wdzięczne było domowi Radziwiłłów, cóż jednak miało począć (quid agendum erat?), widząc, że się rzucili na ten dom wszyscy, nawet krewni? Wystąpiło tedy kolegium z pozwem przed owe mściwe sądy i „wygraliśmy

Перевод на русский

[с. 72]

бровский (1755—8), Михаил Орловский (до 31 апреля 1761 г.), Иосиф Выгоновский (до конца 1764 г.) и Антоний Суходольский (в 1765). Из числа начальствующих непосредственное влияние на школу оказывали лишь ректоры коллегиума. Охотно занялись бы мы характеристикою их особ и деятельности; но хронист стёр всякие индивидуальные черты, повторяя о каждом одинаковые, стереотипные фразы, что отправлял он власть с необычайною сладостью (nimia suavitate). Отличился разве что Домбровский энергией в ведении строительных работ (начатых, впрочем, предшественником Кулинским), и усерднейше, ибо вплоть до декабрьских морозов 1757 г., возводили каменное здание для школы, которая доселе помещалась в чужом деревянном доме. Окончил эту «фабрику» ректор Орловский и перевёл «обе школы гуманиоров», а также все «классы литературы» в новое здание, а собственным иждивением справил школьный колокол, помещённый в деревянной башенке над крышею, в сентябре 1760 г. ¹⁷⁸).

Ни списков профессоров, ни учеников хроника не содержит; отмечает регулярно лишь открытие учебного года с богослужением и речами в начале августа, но иногда, по причине опоздания учеников, и в октябре. Упоминаются между учениками юноши из высшей шляхты (studiosi juvenes nobilissimi). Из профессоров узнаём о Теодоре Гожевском, преподававшем прежде синтаксис, потом философию, наконец богословский трактат о совести ¹⁷⁹); возведён он был в достоинство професса о четырёх обетах в 1750 г.; подобной чести удостоились: профессор философии Ян Терлецкий в 1765 году и профессор риторики Бжозовский в 1755 г. Выступал ещё при встрече учёного француза, профессора Тампика, Войцех Скшинский, «профессор высшего класса» ¹⁸⁰). Упоминается также как оратор, поздравлявший Терлецкого, профессор риторики Гроховальский. Кажется, история литературы не знает, а по меньшей мере не прославляет ни одного из этих имён. Да и что, впрочем, было прославлять в этих столь обычных тогда, напыщенных, макаронизмами нашпигованных речах, какие произносил в официальном качестве, от имени всего коллегиума, профессор риторики при встре-

[с. 73]

че избранных судей, чиновников, сеймикующей шляхты и проезжающих панов, а особенно Михаила Чарторыйского, которого обыкновенно поздравляли с именинами не только профессор, но и сам ректор, ездя регулярно ежегодно в волчинскую резиденцию его! Ездили также и к Радзивиллу-гетману, если пребывал он в ближних имениях своих, Славатичах.

В ряду таких ораторских выступлений заслуживает отметки инсталляция Иосифа Сосновского в должности судебного старосты г. Бреста в ноябре 1759 г. — не потому, что многолюдным было собрание сенаторов, князей, блистательнейшей шляхты и знаменитых мужей государственных, светских и духовных, что вотиву Св. Духу отправлял его милость преподобнейший Феликс Володкович, епископ греческого обряда (владимирско-брестский) при ассистенции отцов базилиан и всего коллегиума иезуитов, — но потому, что в поздравлениях и панегириках участвовать должны были все ученики от низших классов вплоть до риторики, сиречь красноречия, а стало быть и Тадеуш Костюшко, если он тогда в школе находился. Сосновский, доверенный политический агент князя канцлера и «фамилии» Чарторыйских, ответил «довольно нарядною речью», обещая иезуитам своё благорасположение и взаимные услуги ¹⁸¹).

Вовсе ненужным и несвоевременным было приобщение молодёжи к общественной жизни в таком содержании и форме, к такому угождению всем панам и их конфидентам. Наука эгоизма в духе Матушевича должна была втискиваться в умы этой молодёжи через разные впечатления, даже если бы она не знала о внезапном повороте в политике брестского коллегиума в 1764 г. Хронист записывает, например, приём Флеминга, епископа Массальского и Пшездзецкого «с экипажами и конями», а когда начались конфедератские суды над побеждённым Каролем Радзивиллом «Пане Коханку», проводит такое рассуждение: коллегиум имел на нём сумму 2.400 злп.; правда, Общество Иисусово всегда весьма благорасположено и признательно было дому Радзивиллов, — но что же ему было делать (quid agendum erat?), видя, что бросились на этот дом все, даже родня? Выступил тогда коллегиум с позовом перед те мстительные суды и «выиграли