Костюшко, разворот 48 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 70]

tego. Należy atoli zwrócić uwagę na imiona nadanych niemowlęciu patronów świętych. Otóż na pierwszem miejscu w metryce znajdujemy Andrzeja. Takie imię zapewne „przyniósł" sobie chłopak, a więc urodził się prawdopodobnie 4 lutego 1746 roku, w dzień Andrzeja, biskupa fezulańskiego ¹⁷¹), na tydzień przed chrztem. Że w życiu ustaliło się drugie imię, Tadeusz — to uważajmy za nowy objaw czułego przywiązania matki do męża swego, Ludwika Tadeusza.

Więc w Mereczowszczyźnie upłynął najmłodszemu z dzieci miecznikostwa brzeskich cały wiek dziecinny i pacholęcy. Dom, w którym rodzice mieszkali, już nie istnieje; tylko wygląd zewnętrzny przechowały nam albumy Wilczyńskiego i Ordy. Przetrwał też jakiś duży kamień, o którym tradycya niesie, że był ulubionem miejscem zabaw dla Tadeusza. Nie mamy powodu zaprzeczać, chociaż mocno do wszystkich tradycyj Kościuszkowskich jesteśmy zrażeni.

Więcej nas obchodzi pytanie: jakie było wychowanie pierwotne Tadeusza?

Falkenstein ¹⁷²) wie, że w wieku dziecinnym najsilniejsze wrażenia na umysł żywego chłopaka wywierał swemi opowiadaniami stryj, czy wuj (Oheim), który dużo podróżował i wiele doświadczeń zebrał po świecie. Takiego bywalca ani między Kościuszkami, ani między Ratomskimi nie napotkałem. Rychlicki (= Dzieduszycki) mówi o wuju, księdzu jezuicie, który „już to dla dalszej edukacyi siostrzeńca, już dla odwiedzin krewnych bawił przez jakiś czas w domu Kościuszków" ¹⁷³). I tego wuja-jezuity nie znamy. Przypuszczając wszakże jakieś odwiedziny, jakiś kilkutygodniowy lub kilkumiesięczny pobyt, jakieś opowiadania i udzielanie początków języka francuskiego, lub rysunków i matematyki 11-letniemu chłopcu, nie otrzymamy jeszcze rozwiązania zagadki wychowania naukowego, które go uzdolniło do korzystania z wykładów w korpusie kadetów.

[s. 71]

Faksymiliowany podpis pieczętarski na rewersie matki z dnia 30 Septembra 1764 (Nr. 3) wskazuje, że Tadeusz posiadał w 18-tym roku życia rękę uformowaną i wprawę w pisaniu, jaka się nabywa przez codzienną systematyczną naukę. Tej nabyć mógł chyba w szkole, bo o guwernerach domowych u szlachty uboższej nie słychać w tym czasie.

Jenerał Paszkowski powiada ¹⁷⁴), że Tadeusz uczył się u Jezuitów w Brześciu. Jestto podanie wielce prawdopodobne. Ojciec Ludwik miewał stosunki z jezuitami: najprzód jako „sodalis Marianus", potem jako egzekutor testamentu Urszuli Januszkiewiczowej, nareszcie jako właściciel sąsiadującego z ich kolegialnymi gmachami dworku ¹⁷⁵). Wyróżnił ich też w swoim testamencie, zapisując 2500 złp., gdy innym zakonnikom przeznaczył tylko po 1000 złp. Utrzymywali szkołę z klasami filozofii i teologii tj. z wysokim kursem nauk wedle owoczesnych pojęć: czemużby pan miecznik brzeski nie miał w ich szkole umieścić obu synów swoich? Wszak lepszej nie znalazłby w okolicy aż po Pińsk, Nieśwież, Mińsk, Grodno, Drohiczyn.

Przechował się fragment kroniki „domu brzeskiego" jezuitów, obejmujący lata 1713—1769 ¹⁷⁶), lecz ten niewiele dostarczył nam światła. Zakon znajdował się już w upadku. Od roku 1758 rządził nim ostatni przed kasatą jenerał, Wawrzyniec (Lorenzo) Ricci, ten sam, który odrzucił wszelkie propozycye reformy, powiadając: „sint ut sunt, aut non sint". Wypędził już właśnie jezuitów z Portugalii minister Pombal i rząd francuski rozpoczął w Rzymie akcyę dyplomatyczną przeciwko nim. Kolegium brzeskie, na żądanie różnych osób z miasta, urządziło w r. 1758 modły nadzwyczajne za „Towarzystwo ze wszech stron zasmucone", a w r. 1761 złożyło toż kolegium 40 dukatów na wygnańców z Portugalii ¹⁷⁷). Kierownikami prowincyi polskiej byli: Tomasz Baczyński (1754 do śmierci zaszłej d. 12 października 1756), potem Franciszek Koźmiński (prowincyi wielko-polskiej do 1761 włącznie), Paweł Loka (1762—4), nareszcie od r. 1765 Władysław Wietrzyński. Rektorami kolegium brzeskiego byli w tym czasie: Andrzej Dą-

Перевод на русский

[с. 70]

раля. Следует, однако, обратить внимание на имена данных младенцу святых покровителей. Итак, на первом месте в метрике находим Андрея. Такое имя, вероятно, «принёс» с собою мальчик, а стало быть родился он вероятно 4 февраля 1746 года, в день Андрея, епископа фьезоланского ¹⁷¹), за неделю до крещения. Что в жизни утвердилось второе имя, Тадеуш, — это будем считать новым проявлением нежной привязанности матери к мужу своему, Людвику Тадеушу.

Итак, в Меречовщизне протекли у младшего из детей мечниковой четы брестской всё детство и отрочество. Дом, в котором жили родители, уже не существует; лишь внешний вид сохранили нам альбомы Вильчинского и Орды. Уцелел также какой-то большой камень, о котором предание гласит, что был он любимым местом игр Тадеуша. Не имеем причины отрицать, хотя ко всем костюшковским преданиям мы сильно предубеждены.

Более занимает нас вопрос: каково было первоначальное воспитание Тадеуша?

Фалькенштейн ¹⁷²) знает, что в детском возрасте сильнейшие впечатления на ум живого мальчика производил своими рассказами дядя по отцу или по матери (Oheim), который много путешествовал и много опыта собрал по свету. Такого бывалого человека ни между Костюшками, ни между Ратомскими я не встретил. Рыхлицкий (= Дзедушицкий) говорит о дяде, ксёндзе-иезуите, который «то для дальнейшего образования племянника, то для посещения родных пребывал некоторое время в доме Костюшков» ¹⁷³). И этого дяди-иезуита мы не знаем. Допуская, однако, некие посещения, некое многонедельное или многомесячное пребывание, некие рассказы и преподавание начатков французского языка, либо рисунков и математики 11-летнему мальчику, мы всё же не получим разрешения загадки научного воспитания, которое сделало его способным пользоваться лекциями в кадетском корпусе.

[с. 71]

Факсимильная подпись печатаря на реверсе матери от 30 сентября 1764 (№ 3) указывает, что Тадеуш обладал на 18-м году жизни рукою сформированною и навыком в письме, какой приобретается ежедневным систематическим учением. Такового мог он приобрести разве в школе, ибо о домашних гувернёрах у беднейшей шляхты не слыхать в это время.

Генерал Пашковский говорит ¹⁷⁴), что Тадеуш учился у иезуитов в Бресте. Это предание весьма вероятное. Отец Людвик имел сношения с иезуитами: сперва как «sodalis Marianus», затем как исполнитель завещания Уршули Янушкевичовой, наконец как владелец соседствующего с их коллегиальными зданиями дворика ¹⁷⁵). Отличил он их и в своём завещании, записав 2500 злп., тогда как другим монашествующим назначил лишь по 1000 злп. Содержали они школу с классами философии и богословия, то есть с высоким курсом наук по тогдашним понятиям: отчего бы пану мечнику брестскому не поместить в их школу обоих сыновей своих? Ведь лучшей не нашёл бы он в округе вплоть до Пинска, Несвижа, Минска, Гродна, Дрогичина.

Сохранился отрывок хроники «дома брестского» иезуитов, охватывающий 1713—1769 годы ¹⁷⁶), но он немного доставил нам света. Орден находился уже в упадке. С 1758 года управлял им последний перед упразднением генерал, Лаврентий (Лоренцо) Риччи, тот самый, который отверг всякие предложения реформы, говоря: «sint ut sunt, aut non sint». Изгнал уже как раз иезуитов из Португалии министр Помбал, и французское правительство начало в Риме дипломатическую кампанию против них. Брестский коллегиум, по требованию разных лиц из города, устроил в 1758 г. чрезвычайные моления за «Общество, со всех сторон опечаленное», а в 1761 г. сложил тот же коллегиум 40 дукатов на изгнанников из Португалии ¹⁷⁷). Руководителями польской провинции были: Фома Бачинский (1754 до смерти, наступившей 12 октября 1756), затем Франциск Козьминский (провинции великопольской до 1761 включительно), Павел Лока (1762—4), наконец с 1765 г. Владислав Ветжинский. Ректорами брестского коллегиума были в это время: Анджей Дом-