Костюшко, разворот 45 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 64]

językiem polskim. Rzadko trafił się taki pisarz, który umiał na początku i na końcu aktu domieścić ruskie formuły prawne. A jakże ubogą i jednostronną była wtedy literatura całego plemienia ruskiego, nawet w potężnem już państwie Wszech-Rosyjskiem, czyli raczej Wielko-Rosyjskiem, w porównaniu ze wszystkiemi rodzajami literatury polskiej!

Wszakże nie wiara i nie mowa tworzyły przeszkodę pomiędzy spolszczonym szlachcicem W. Ks. Litewskiego, a chłopem Rusinem do serdecznego porozumienia i ścisłego obcowania duchowego, lecz instytucye prawne i warunki pracy ekonomicznej.

Ogromny przedział pomiędzy „urodzonymi", a „pracowitymi" utworzył się i wciąż rozszerzał w ciągu dwóch stuleci od konfederacyi warszawskiej 1573 r., kiedy stan rycerski zuniowanej „jednej a nierozdzielnej Rzeczypospolitej z Wielkiej i z Małej Polski, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Kijowa, Wołynia, Podlasia, z ziemi Ruskiej, Pruskiej, Pomorskiej, Żmudzkiej, Inflanckiej i miast koronnych" po śmierci Zygmunta Augusta, a przed obiorem Henryka Walezyusza, oznajmił wszystkim wobec, komu należy, ku wiekuistej pamięci w słynnym czwartym artykule, że „zwierzchności żadnej nad poddanym tak panów duchownych i świeckich nie derogujemy, i posłuszeństwa żadnego poddanych przeciwko panom ich nie psujemy i owszem jeśliby takowa licencya gdzie była pod pozorem religii, tedy, jako zawsze było, będzie wolno i teraz każdemu panu poddanego swego nieposłusznego, tak w rzeczach duchownych, jako i świeckich podług rozumienia swego skarać" ¹⁶⁶). Tkwiło w tym artykule oddanie głowy kmiecia, prawa nad życiem i śmiercią jego (jus vitae et necis) w ręce pana, tj. w ręce każdego szlachcica posesyonata. Na Litwie zamiast jednego W. księcia, Jagiellona, który krwią poddanych wszelkiego stanu nieograniczenie szafował, znalazły się nagle dziesiątki tysięcy takich wielkich książąt

[s. 65]

nad jednym stanem kmiecym. Zamiast sądu książęcego, państwowego istniał dla chłopa już tylko sąd dworski, jurysdykcya patrymonialna z najwyższym wyrokiem pana.

Następstwem takiego przewrotu społecznego musiała być niewola ludu rolnego, jakiej dziś nie widzimy w żadnem już społeczeństwie cywilizowanem od czasu wyzwolenia murzynów z pod władzy plantatorów w Ameryce. Znajdujemy też u Matuszewica taki kwiatek kultury społecznej z owego czasu: „Był u księcia chorążego wielkiego litewskiego (Hieronima Radziwiłła, zmarłego w 1760 r.) Wolski neofita w faworach, wielki pochlebca, do wszystkich okrucieństw księcia prowadzący i sam bardzo okrutny. Zwyczaj był u niego po 500 i więcej rózeg i plag ludziom za małe rzeczy dawać. Powiadają, że na osoce i obławie, ponieważ ludzie nie dopilnowali zwierza, kilku chłopów zaraz powiesić kazał" ¹⁶⁷).

Nie to jest dziwne, że w Rzeczypospolitej mógł się znaleźć taki okrutnik i zbrodniarz, ale to, że powołana wyżej ustawa z r. 1573 zapewniała mu bezkarność aż do r. 1768.

Ludwik Tadeusz Kościuszko taką samą władzę posiadał jako dziedzic Siechnowicz, a nawet jako dzierżawca zastawny Mereczowszczyzny i Zdzitowa i przekazał ją synom. Nie znaleźliśmy najlżejszego śladu, aby jej nieludzko lub tyrańsko używał. Przeciwnie jest dowód troskliwości o byt poddanych w umowie z Berentową z d. 25 czerwca 1755 r., gdyż do inwentarza z d. 9 grudnia wpisane zostały starannie, wyrazami, nie liczbami wszystkie ich powinności z zastrzeżeniem, aby zastawniczka nie żądała więcej.

Właściciele ziemscy, których zdania zasięgałem, oświadczyli, że powinności włościan siechnowickich były bardzo małe w stosunku do ilości dawanego im gruntu, nie licząc nawet reparacyi i wznoszenia budynków, oraz różnych zapomóg, co roku niemal udzielanych od dworu. Dzisiejszy parobek więcej pracować musi, a mniej dostaje od dziedzica folwarcznego lub chłopa-gospodarza wiejskiego. A jednak chętniej i weselej pracuje, ponieważ duszy

[Sygnatura dolna: KOŚCIUSZKO. — 5]

Перевод на русский

[с. 64]

языком польским. Редко попадался такой писарь, который умел в начале и в конце акта поместить русские правовые формулы. А сколь убога и одностороння была тогда литература всего русского племени, даже в могущественном уже Всероссийском, или вернее Великороссийском государстве, в сравнении со всеми родами польской литературы!

Однако не вера и не речь создавали преграду между ополяченным шляхтичем В. Кн. Литовского и крестьянином-русином для сердечного взаимопонимания и тесного духовного общения, но правовые институты и условия хозяйственного труда.

Огромная пропасть между «урождёнными» и «трудолюбивыми» образовалась и всё расширялась в течение двух столетий со времени Варшавской конфедерации 1573 г., когда рыцарское сословие объединённой унией «единой и нераздельной Речи Посполитой из Великой и из Малой Польши, Великого Княжества Литовского, Киева, Волыни, Подляшья, из земли Русской, Прусской, Поморской, Жмудской, Инфлянтской и городов коронных» по смерти Сигизмунда Августа, а перед избранием Генриха Валуа, объявило всем вообще, кому надлежит, на вечную память в знаменитом четвёртом артикуле, что «власти никакой над подданным как панов духовных, так и светских не отменяем и послушания никакого подданных панам их не нарушаем, и напротив, если бы таковая вольность где была под предлогом религии, тогда, как всегда было, будет вольно и ныне каждому пану подданного своего непослушного как в делах духовных, так и светских по своему разумению покарать» ¹⁶⁶). Заключалась в этом артикуле передача головы кмета, права над жизнью и смертью его (jus vitae et necis) в руки пана, то есть в руки каждого шляхтича-посессионата. В Литве вместо одного вел. князя, Ягеллона, который кровью подданных всякого состояния неограниченно распоряжался, оказались вдруг десятки тысяч таких великих князей

[с. 65]

над одним сословием кметским. Вместо суда княжеского, государственного, существовал для крестьянина уже лишь суд дворовый, юрисдикция вотчинная с высшим приговором пана.

Следствием такого общественного переворота должна была стать неволя земледельческого народа, какой ныне не видим мы уже ни в одном цивилизованном обществе со времени освобождения негров из-под власти плантаторов в Америке. Находим также у Матушевича такой цветок общественной культуры того времени: «Был у князя хорунжего великого литовского (Иеронима Радзивилла, умершего в 1760 г.) Вольский, неофит, в фаворе, великий льстец, ко всем жестокостям князя подводивший и сам весьма жестокий. Обычай был у него по 500 и более розог и плетей людям за малые вещи давать. Говорят, что на облаве и охоте, поелику люди не устерегли зверя, нескольких крестьян тотчас повесить велел» ¹⁶⁷).

Не то удивительно, что в Речи Посполитой мог найтись такой мучитель и злодей, но то, что приведённый выше закон 1573 г. обеспечивал ему безнаказанность вплоть до 1768 г.

Людвик Тадеуш Костюшко такою же самою властью обладал как наследник Сехнович, и даже как залоговый арендатор Меречовщизны и Здзитова, и передал её сыновьям. Не нашли мы ни малейшего следа того, чтобы он ею бесчеловечно или тиранически пользовался. Напротив, есть доказательство заботливости о быте подданных в договоре с Берентовою от 25 июня 1755 г., ибо в инвентарь от 9 декабря вписаны были тщательно, словами, а не цифрами, все их повинности с оговоркою, дабы залогодержательница не требовала более.

Землевладельцы, чьи мнения я собирал, заявили, что повинности сехновицких крестьян были весьма малы по отношению к количеству даваемой им земли, не считая даже починок и возведения строений, а также разных вспоможений, почти ежегодно оказываемых от двора. Нынешний батрак более работать должен, а менее получает от фольварочного владельца или крестьянина-хозяина сельского. И всё же охотнее и веселее работает, ибо души

[Нижняя сигнатура: KOŚCIUSZKO. — 5]