Костюшко, разворот 44 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 62]

taki dochód czysty wynosi zaledwo 2½%. Nie zadowolniłby się nim żaden wierzyciel, żaden posesor-zastawnik, ani Faustyn Benedykt Kościuszko, który niegdyś trzymał Dawidowszczyznę, ani kapitanowa Berentowa. Niepodobna tedy uznać wykazanej przez Józefa intraty za normalną. Jest ona wyrazem niedołężnej gospodarki, o czem zresztą przekonać się może każdy rolnik, rozejrzawszy się w szczegółach rachunku. Ale dla Tadeusza, bawiącego w Warszawie, lub za granicą, była rzeczywistością, której zmienić nie mógł, wydawszy bratu plenipotencyę do rządzenia schedą.

Należał do spadku dworek w Brześciu i place jakieś, lecz dochód z tej posiadłości nie jest nam znany.

W każdym razie, odziedziczona po rodzicach fortuna nie mogła dostarczyć środków pieniężnych do swobodnej, niezależnej działalności w zawodach politycznym, naukowym, artystycznym, w sferze tak zwanych u Rzymian artes liberales. Zabezpieczała tylko od głodu w takim razie, jeśli dziedzic zamieszkał na gruncie i oddał się całkowicie pracy ekonomicznej.

Nie samo przecież to materyalne dziedzictwo otrzymał Tadeusz w spadku po przodkach swoich. Starannego oszacowania od historyka domaga się jeszcze dziedzictwo intelektualne, duchowe, cywilizacyjne.

Na pierwszem miejscu zapisać musimy ogromną różnicę pomiędzy nim, szlachcicem herbu Roch tertio, bene natum et possesionatum, ziemianinem województwa brzeskiego, dziedzicem Siechnowicz, a mieszkańcami tychże Siechnowicz, którzy uprawiać musieli pola jego pracą niewolniczą w poddaństwie. Zwali się oni: Hryć Salejük, Matchwej Maksymük, Iwan Matchwijük, Chwedor Maksymük i t. p. Widzieliśmy, że takimi Iwanami, Chwedorami, Hryciami byli niegdyś jego naddziadowie, zanim się na Kostiuszków i Kościuszków przekształcili, i tak samo

[s. 63]

wszelką robotę wykonywać musieli na rozkaz książąt litewskich, i tak samo nie mogli własnością swoją nazwać kawałka ziemi posiadanej, ani wydać zamąż córki swojej bez pozwolenia książęcego; chłostę, dyby, karę śmierci przyjmować musieli w pokorze ducha, stryczek zakładać sobie na szyję na skinienie w. księcia skwapliwie i bez protestacyi.

Wszystkie skarby i poczucia wolnego stanu osiągnęli przodkowie jego przez zbratanie się ze szlachtą polską, przez wcielenie się w jej myśli, mowę i uczucia. Ale ten proces historyczny nie przeniknął pod strzechę chłopską. Mieszkańcy chat w Siechnowiczach, Stepankach, Konotopach etc. byli formacyą dawną, zabytkiem XV wieku, a może i dawniejszych jeszcze czasów. Pewna zmiana umysłowa zaszła tylko w ich pojęciach i praktykach religijnych: należeli teraz do kościoła unickiego, mieli w Iwanowszczyźnie cerkiew, zaopatrzoną funduszem w r. 1727 przez Pawła Kościuszkę, łowczego i pisarza grodu brzeskiego, a fundowaną dawno przez jego antecessorów. Ta jednak zmiana nie polonizowała ich: nabożeństwo bowiem odprawiało się w języku ruskim ¹⁶⁴), a jezuici, co niegdyś tak wielki wpływ wywarli na dokonanie Unii Brzeskiej, odbywając tak zwane misye apostolskie, t. j. naukę katechizmu z kazaniami po dwa lub trzy razy na dzień przez kilka tygodni co roku w Prużanie, Kobryniu, Brześciu, przemawiali z ambony językiem ruskim ¹⁶⁵). Oswajał się tylko lud z językiem polskim, mając wolny wstęp do kościołów katolickich, garnąc się do uroczystości, urządzanych okazale szczególnie przez jezuitów, wreszcie słysząc polską mowę na dworze u państwa swoich.

Czy mówił Tadeusz po rusku? Wiemy o jednej tylko odezwie jego w tym języku 1794 roku, którą podpisał, a której może sam nie redagował. Rozmówić się z chłopami zapewne umiał tak, jak dziś umie każdy szlachcic, wśród ruskiej ludności zamieszkały; ale zwykłym organem jego myślenia, jego całej pracy umysłowej był język polski. W drugiej połowie XVIII w. wszelkie sądy ziemiańskie i grodzkie, magdeburye kobryńska i brzeska posługiwały się w czynnościach swoich urzędowych

Перевод на русский

[с. 62]

такой чистый доход составляет едва 2½%. Не удовольствовался бы им ни один кредитор, ни один посессор-залогодержатель, ни Фаустин Бенедикт Костюшко, некогда державший Давидовщизну, ни капитанова Берентова. Невозможно посему признать показанный Иосифом доход нормальным. Он есть выражение неумелого хозяйства, в чём, впрочем, может убедиться всякий земледелец, вглядевшись в подробности расчёта. Но для Тадеуша, пребывавшего в Варшаве или за границею, это было действительностью, которой изменить он не мог, выдав брату пленипотенцию на управление долею.

Принадлежал к наследству дворик в Бресте и какие-то участки, но доход с этого владения нам неизвестен.

Во всяком случае, унаследованное от родителей состояние не могло доставить денежных средств для свободной, независимой деятельности на поприщах политическом, научном, художественном, в сфере так называемых у римлян artes liberales. Оно ограждало лишь от голода в том случае, если наследник поселялся на земле и всецело отдавался хозяйственному труду.

Не одно ведь это материальное наследие получил Тадеуш от предков своих. Тщательной оценки от историка требует ещё наследие интеллектуальное, духовное, цивилизационное.

На первом месте должны мы записать огромную разницу между ним, шляхтичем герба Рох третий, bene natum et possesionatum, земянином Брестского воеводства, наследником Сехнович, — и жителями тех же Сехнович, которые должны были возделывать поля его невольничьим трудом в подданстве. Звались они: Гриць Салеюк, Матвей Максимук, Иван Матвиюк, Фёдор Максимук и т. п. Видели мы, что такими Иванами, Фёдорами, Грицями были некогда его прадеды, прежде чем преобразились в Костюшков и Костюшек, и точно так же

[с. 63]

всякую работу исполнять должны были по приказу литовских князей, и точно так же не могли собственностью своею назвать клочка занимаемой земли, ни выдать замуж дочь свою без княжеского дозволения; порку, колодки, смертную казнь принимать должны были в смирении духа, петлю надевать себе на шею по мановению вел. князя поспешно и без протеста.

Все сокровища и ощущения свободного состояния обрели предки его чрез братание с польскою шляхтою, чрез воплощение в её мысли, речь и чувства. Но процесс этот исторический не проник под крестьянскую кровлю. Обитатели хат в Сехновичах, Степанках, Конотопах и т. д. были формацией древней, памятником XV века, а может быть и ещё более давних времён. Некоторая умственная перемена произошла лишь в их понятиях и религиозных обычаях: принадлежали они теперь к униатской церкви, имели в Ивановщизне церковь, снабжённую фондом в 1727 г. Павлом Костюшкою, ловчим и писарем брестского гроду, а основанную давно его предшественниками. Перемена эта, однако, не полонизировала их: богослужение ведь отправлялось на русском языке ¹⁶⁴), а иезуиты, некогда столь великое влияние оказавшие на совершение Брестской унии, отправляя так называемые апостольские миссии, то есть обучение катехизису с проповедями по два или три раза в день в течение нескольких недель ежегодно в Пружанах, Кобрине, Бресте, говорили с амвона языком русским ¹⁶⁵). Осваивался лишь народ с польским языком, имея свободный доступ в католические костёлы, льнув к торжествам, устраиваемым пышно особенно иезуитами, наконец слыша польскую речь во дворе у господ своих.

Говорил ли Тадеуш по-русски? Знаем лишь об одном его воззвании на этом языке 1794 года, которое он подписал, но которого, быть может, сам не редактировал. Объясниться с крестьянами, вероятно, умел он так, как ныне умеет всякий шляхтич, среди русского населения живущий; но обычным органом его мышления, всей его умственной работы был язык польский. Во второй половине XVIII в. все суды земские и гродские, магдебурии кобринская и брестская пользовались в действиях своих официальных