Костюшко, разворот 33 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 44]

intencyę starania się". Jakakolwiek była chęć, większą przecież była skromność jego w tym razie. W r. 1757 z owej „iwieńskiej kollekty" tj. z owych 143.000 złp., złożonych przez stronnictwo radziwiłłowskie w ręce jenerała Grabowskiego (str. 27—28), chorąży w. litewski Radziwiłł Hieronim dawał pieniądze Piotrowi Paszkowskiemu, braciom Dąbrowskim, Buchowieckiemu i Wereszczace ¹²¹); ale ani wtedy, ani pierwej nigdy nie znalazł się miecznik brzeski na liście owych płatnych przywódców sejmikowych — ductores populi. Jeśli więc bywał czasem obierany deputatem na Trybunał Główny W. Ks. Lit., jak np. w roku 1743, to przypuszczać należy zaszczytniejsze dla niego oświadczenie się szlachty w uznaniu zalet jego osobistych.

Korespondencya musiała być rozległą, kiedy miecznik miał jakiegoś sekretarza, który pisał listy bardzo czytelnie i kształtnie. Podpis własnoręczny: „Lud. Thadeusz Kościuszko MWB" cienki, równy, piękny pod względem kaligraficznym, mógłby posłużyć grafologom za podstawę do orzeczenia o charakterze człowieka systematycznym, porządnym, harmonijnym.

Psychologicznie ważnem atoli zjawiskiem jest to, że Ludwik nie poszedł drogą ojca, dziada i wszystkich dotąd Kościuszków Siechnowickich: nie ubiegał się o pisarstwo, podsędkostwo, sędziostwo, lecz garnął się do urzędów wojskowych ¹²²). Zapewne, miecznikostwo brzeskie w XVIII w. było czczym tytułem, ale niegdyś miecznik krakowski był wodzem wojska koronnego w bitwie pod Grunwaldem. Potem zapragnął Ludwik szarży w wojsku Rzeczypospolitej i otrzymał od hetmana polnego litewskiego Michała Massalskiego patent na rotmistrza pod jego chorągwią pierwszej straży „post fata JP. Achmetowicza", z datą 9 września 1746 r. ¹²³).

Z tego patentu nie korzystał Ludwik Kościuszko dla nieznanych mi powodów, ale wkrótce zapewne otrzymał szarżę

[s. 45]

pułkownika Buławy Polnej od przedniej straży wojsk W. Ks. Lit. Tytułowano go pułkownikiem niejednokrotnie w aktach urzędowych i korespondencyi prywatnej, częściej wszakże miecznikiem po dawnemu ¹²⁴).

O czynach jego wojennych historya nie ma nic do powiedzenia, bo wojsko Rzeczypospolitej nie wojowało przez całe panowanie Augusta III, który podobno raz tylko, mianowicie w r. 1744, znajdował się na popisie wojska litewskiego pod Zabłudowiem. „Był ten popis bardzo wspaniały. Oficerowie polskiego zaciągu bogato się i na pięknych bardzo koniach prezentowali"; między końmi pięknemi był trzeci w estymacyi koń pułkownika Matuszewica (wypożyczony od Floryana Orzeszki, a dywdyk, namiot i inne oficerskie porządki były też pożyczone od Sapieżyny, podskarbiny nadwornej litewskiej). Komendę sprawował, w nieobecności złożonego chorobą Wiśniowieckiego, Radziwiłł, hetman polny litewski, popisujący się namiotami w. wezyra z pod Wiednia, które zakupił u księżny Bouillon, wnuczki Jana III. „Częstował ks. Radziwiłł króla w obozie wspaniale i napił się tak mocno, że gdy króla przeprowadzał do Białegostoku, nie mógł na koniu usiedzieć i tylko co rycerstwo, asystujące mu, nie stratowało go" ¹²⁵). Kościuszko i takiego nawet popisu nie miał sposobności odbywać; pułku z pewnością nie oglądał w skupieniu; mógł tylko zajmować się sprawami kilku podwładnych sobie chorągwi, rozlokowanych tu i owdzie na konsystencyach, załatwiać zajścia o hybernę, o żołd, o różne nadużycia i gwałty ¹²⁶). Nie w jego było mocy odrodzić zniszczoną siłę zbrojną Rzeczypospolitej; ale w duszy jego zapewne znalazły się wspomnienia dawnej dzielności bojowej i ożyły zamarłe wśród społeczeństwa ziemiańskiego pojęcia o istotnej godności i obowiązkach rycerstwa polskiego. Zdaje się, że pojęcia takie propagował z niejakiem powodzeniem, gdy w sferze wpływów i władzy jego znalazło się dwóch Kościuszków pod znakami wojskowymi: Józef chorąży i Mikołaj.

Na św. Jan 1758 r. miał Ludwik Tadeusz wypłacić pożyczoną od Berentowej kapitanowej sumę 20.000 złp., żeby objąć

Перевод на русский

[с. 44]

намерение о том стараться». Каково бы ни было желание, большею всё же была скромность его в этом случае. В 1757 г. из той «ивенской коллекты», то есть из тех 143.000 злп., сложенных радзивилловскою партиею в руки генерала Грабовского (с. 27—28), хорунжий в. литовский Радзивилл Иероним давал деньги Петру Пашковскому, братьям Домбровским, Буховецкому и Верещаке ¹²¹); но ни тогда, ни ранее никогда не оказывался мечник брестский в списке тех платных сеймиковых вожаков — ductores populi. Если, стало быть, бывал он иногда избираем депутатом в Главный Трибунал В. Кн. Лит., как, например, в 1743 году, то следует предполагать более почётное для него волеизъявление шляхты в признание его личных достоинств.

Переписка должна была быть обширною, коль скоро мечник имел некоего секретаря, который писал письма весьма разборчиво и красиво. Подпись собственноручная: «Люд. Тадеуш Костюшко МВБ» — тонкая, ровная, красивая в каллиграфическом отношении, — могла бы послужить графологам основанием для заключения о характере человека систематическом, порядочном, гармоничном.

Психологически важным, однако, явлением служит то, что Людвик не пошёл путём отца, деда и всех доселе Костюшков Сехновицких: не домогался он писарства, подсудства, судейства, но тянулся к военным должностям ¹²²). Правда, мечниковство брестское в XVIII в. было пустым титулом, но некогда мечник краковский был вождём коронного войска в битве под Грюнвальдом. Затем возжелал Людвик чина в войске Речи Посполитой и получил от гетмана польного литовского Михаила Массальского патент на ротмистра под его хоругвью передней стражи «post fata его милости пана Ахметовича», с датою 9 сентября 1746 г. ¹²³).

Этим патентом не воспользовался Людвик Костюшко по неведомым мне причинам, но вскоре, вероятно, получил чин

[с. 45]

полковника Булавы Польной от передней стражи войск В. Кн. Лит. Титуловали его полковником неоднократно в официальных актах и частной переписке, чаще, впрочем, мечником по-старому ¹²⁴).

О военных его деяниях истории нечего сказать, ибо войско Речи Посполитой не воевало во всё царствование Августа III, который, кажется, лишь однажды, а именно в 1744 г., присутствовал на смотру литовского войска под Заблудовом. «Был тот смотр весьма великолепен. Офицеры польского набора богато и на конях весьма красивых представлялись»; между красивыми конями был третьим по оценке конь полковника Матушевича (взятый взаймы у Флориана Орешки, а чепрак, палатка и прочие офицерские принадлежности были также одолжены у Сапежиной, подскарбиной надворной литовской). Командование отправлял, в отсутствие сражённого болезнью Вишневецкого, Радзивилл, гетман польный литовский, красовавшийся палатками великого визиря из-под Вены, которые купил он у княгини Буйон, внучки Яна III. «Угощал кн. Радзивилл короля в лагере великолепно и напился так крепко, что, когда провожал короля в Белосток, не мог на коне усидеть, и чуть было рыцарство, ему сопутствовавшее, его не затоптало» ¹²⁵). Костюшко и такого даже смотра не имел случая отбывать; полка наверное не видел в сборе; мог лишь заниматься делами нескольких подчинённых себе хоругвей, расквартированных там и сям на консистенциях, улаживать столкновения из-за гиберны, из-за жалованья, из-за разных злоупотреблений и насилий ¹²⁶). Не в его было власти возродить разрушенную вооружённую силу Речи Посполитой; но в душе его, вероятно, нашлись воспоминания былой боевой доблести и ожили замершие среди земянского общества понятия о подлинном достоинстве и обязанностях польского рыцарства. Кажется, понятия такие распространял он с некоторым успехом, коль скоро в сфере влияния и власти его оказались двое Костюшков под военными знамёнами: Иосиф хорунжий и Николай.

К Иванову дню 1758 г. должен был Людвик Тадеуш выплатить занятую у Берентовой, капитановой, сумму 20.000 злп., чтобы вступить