Костюшко, разворот 31 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 40]

szkodzić nie będzie i że tylko na approbatę posesyi folwarku Mereczowszczyzny jest napisany), przez JW. żałującego aktora nie czytany, czasu obłożnej choroby do podpisu podał. Jako żałujący, nie mając na ten czas takowej przy boku ¹⁰⁴) osoby, któraby namieniony dokument czyli zapis przeczytała i szkodliwie w nim wyrażone punkta remonstrowała, do podpisu nakłonionym i przez wymyślne sposoby ¹⁰⁵) obżałowanego.... do przyznania w Magdeburyi Żyrowickiej przyprowadzonym został. A zatem w poślednieszym czasie tak z zaszczycania się obżałowanego... jakoteż z przeczytania wyrażonego dokumentu informowawszy się, iż jest szkodliwy, ile gdy w nim znaczna suma, wcale niewypłacona i nieodebrana z uszczerbkiem majątku ¹⁰⁶) JWgo żałującego delatora obżałowanemu zapisana, oraz inne jak najniebezpieczniejsze rzeczy ¹⁰⁷) pokładzione najdują się: a więc ¹⁰⁸) przeciwko takowemu niezwyczajnemi sposobami wyprodukowanemu dokumentowi JW. żałujący delator manifestowawszy się, przedewszystkiem ¹⁰⁹) do komportacyi onego wraz ¹¹⁰) z extraktem magdeburskim żyrowickim pod pieczęcią przysięgi ¹¹¹) do skasowania tegoż dokumentu we wszystkich punktach i zastrzeżeniach ¹¹²) do uznania eliminacyi drugiego i przywiedzenia do przyznania, do pokarania poenami z prawa ściągającemi się, do nagrodzenia szkód, strat i expens prawnych".... pozywa.

Rozpatrując się w tym pozwie, uczuwamy nasamprzód wątpliwość, czy go czytał „żałujący delator" Jan Sapieha, jeśli poprzednio mógł podpisywać, nie czytając, tak ważny i szkodliwy dla siebie zapis? Czy właściwym delatorem nie jest owa osoba, której w chwili podpisu nie miał przy boku swoim?

Interesa tej linii Sapiehów były mocno pogmatwane, poczynając od dziada, Jana, który długo uwijał się w Petersburgu, bywał feldmarszałkiem (1726) rosyjskim i jenerał-gubernatorem petersburskim (1727), miał żenić syna swego Piotra z córką Mienszykowa, wszechpotężnego ministra po śmierci Piotra Wielkiego i ożenił z „hrabianką" Skowrońską, krewną imperatorowej Katarzyny I. Z tego właśnie małżeństwa pochodził Jan,

[s. 41]

starosta gorzdowski, o którym wspomina niepochlebnie Matuszewic, że „wielu złych był nałogów i do stanu małżeńskiego niesposobny" ¹¹³). W r. 1756 powstał wielki alarm pomiędzy wierzycielami z powodu Krygiera, który zażądał wypłaty swego dużego kapitału — 297.000 złp. Żeby uchronić hrabstwo Kossowskie od rozszarpania, Jan Sapieha musiał wchodzić w układy ze swoimi zastawnikami, a więc i z Ludwikiem Kościuszką. Być może, iż dodał mu wtedy 10.000 do dawniejszego kapitału 42.000 złp. „niewypłaconych i nieodebranych", ale ta suma była zapewne liczona jako słuszne wynagrodzenie za trudy i koszta procesu, mającego się toczyć w Trybunale. Nie są nam wprawdzie znane szczegóły układów i rozmów, ale skutki dają nam niewątpliwy wniosek o ich rzeczywistej treści, albowiem po różnych weryfikacyach i czynnościach urzędników taksatorskich, po sprzedaniu Kossowa Flemingowi, ten ostatni zapłacił nie 42.000, ale 54.500 złp ¹¹⁴).

Zresztą istnieje list samego Jana Sapiehy, niedorzeczny pod względem pojmowania interesów pieniężnych, ale dostatecznie oczyszczający miecznika brzeskiego z plamy, rzuconej na jego dobrą sławę. „Jak nieskończenie cieszę się, że świętej sprawiedliwości dekret, ferowany przez Trybunał W. X. Lit. pokasował wszystkie w posesyi zostających kredytorów pretensye (? !), tak niemniej ubolewam nad tem, że i WWPaństwo (Kościuszkowie małżonkowie), których przyjaźń i dobre serce sobie szacuję, pod jego podpadacie prasę. Bodaj się zawsze to święciło przysłowie: przyjaźń bez interesu. Najlepszą winienem wprawdzie wdzięczność WPaństwu nietylko za wygadzanie mi w moich potrzebach, nietylko za grzeczne przyjęcie, ale też i za pieczołowitość w chorobie mojej, za co niech nietylko Bóg WPaństwu będzie nagrodą, ale też i ja przez wszelkie sposoby i dowody, które tylko dać dobra przyjaźń może, odsługiwać WPaństwu nie omieszkam. Musiał to być krótkowidzący malarz, który z mojej obrzydłej niewdzięczności WPaństwu wymalował obraz, co mogliście sami zawsze widzieć, że moje serce pod istnej rzetelności i prostoty wydawało się farbą. Spodziewam

Перевод на русский

[с. 40]

повредить не будет и что лишь на апробацию посессии фольварка Меречовщизны он написан), жалующимся актором не читанный, во время тяжкой болезни к подписи подал. Как жалующийся, не имея в то время при себе такой ¹⁰⁴) особы, которая бы помянутый документ или запис прочла и вредно в нём выраженные пункты представила, к подписи склонён и изощрёнными способами ¹⁰⁵) обжалованного.... к признанию в Магдебурии Жировицкой приведён был. А затем в позднейшее время как из похвальбы обжалованного... так и из прочтения означенного документа осведомившись, что он вреден, тем более что в нём значительная сумма, вовсе не выплаченная и не полученная, с ущербом имения ¹⁰⁶) его милости жалующегося делатора обжалованному записана, а также иные наиопаснейшие вещи ¹⁰⁷) заложены находятся: итак ¹⁰⁸) против такового необычными способами произведённого документа его милость жалующийся делатор, манифестовавшись, прежде всего ¹⁰⁹) о представлении оного вместе ¹¹⁰) с экстрактом магдебурским жировицким под печатью присяги ¹¹¹) об уничтожении того документа во всех пунктах и оговорках ¹¹²), о признании элиминации второго и приведении к признанию, о наказании пенями по праву следующими, о возмещении убытков, потерь и правовых издержек».... позывает.

Рассматривая этот позов, ощущаем прежде всего сомнение: читал ли его «жалующийся делатор» Ян Сапега, если ранее мог подписывать, не читая, столь важный и вредный для себя запис? Не является ли настоящим делатором та особа, которой в минуту подписи не имел он при себе?

Дела этой линии Сапег были сильно запутаны, начиная с деда, Яна, который долго вращался в Петербурге, бывал фельдмаршалом (1726) российским и генерал-губернатором петербургским (1727), должен был женить сына своего Петра на дочери Меншикова, всесильного министра по смерти Петра Великого, и женил на «графине» Скавронской, родственнице императрицы Екатерины I. От этого-то брака и происходил Ян,

[с. 41]

староста горждовский, о котором нелестно упоминает Матушевич, что «многих дурных был привычек и к супружескому состоянию неспособен» ¹¹³). В 1756 г. возникла великая тревога между кредиторами по причине Кригера, который потребовал выплаты своего большого капитала — 297.000 злп. Дабы уберечь Коссовское графство от растерзания, Ян Сапега должен был входить в соглашения со своими залогодержателями, а стало быть и с Людвиком Костюшкою. Возможно, что прибавил он ему тогда 10.000 к прежнему капиталу в 42.000 злп. «невыплаченных и неполученных», но сумма эта считалась, вероятно, справедливым вознаграждением за труды и издержки процесса, которому предстояло идти в Трибунале. Неизвестны нам, правда, подробности соглашений и разговоров, но последствия дают нам несомненный вывод о действительном их содержании, ибо после разных верификаций и действий чиновников-таксаторов, по продаже Коссова Флемингу, последний уплатил не 42.000, а 54.500 злп. ¹¹⁴).

Впрочем, существует письмо самого Яна Сапеги, нелепое в отношении понимания денежных дел, но достаточно очищающее мечника брестского от пятна, брошенного на его добрую славу. «Сколь бесконечно радуюсь я, что святой справедливости декрет, вынесенный Трибуналом В. К. Лит., уничтожил все претензии кредиторов, во владении состоящих (?!), столь же не менее скорблю о том, что и вы, милостивые государи (супруги Костюшки), чью дружбу и доброе сердце я ценю, под его пресс подпадаете. Да святится всегда сия пословица: дружба без корысти. Наилучшую должен я, правда, благодарность вам не только за угождение мне в нуждах моих, не только за любезный приём, но также и за попечение в болезни моей, за что пусть не только Бог вам будет наградою, но и я всеми способами и доказательствами, какие только добрая дружба дать может, отслуживать вам не премину. Должен был это быть близорукий живописец, который из моей отвратительной неблагодарности вам написал картину, — тогда как вы сами всегда могли видеть, что моё сердце под истинной честности и простоты представлялось краскою. Надеюсь