Костюшко. Разворот 24
Скан разворота издания 1906 года, транскрипция польского оригинала и перевод на русский язык.
Оригинал (по-польски)
[s. 26]
dóbr swoich dziedzicznych lub wytargowanych intrygami królewszczyzn, a karabele nosiła dla burd sejmikowych. Znajdowali się wprawdzie amatorowie tytułów wojskowych, którzy przywdziewali pancerze i hełmy husaryi, lub petyhorskich i pancernych chorągwi, gdzieindziej przechowywane już w muzeach; istniały regimenty dragonii i piechoty cudzoziemskiego zaciągu: ale tylko do uświetnienia imienin, albo pogrzebów hetmańskich, czasem do „kołowania" przed hetmanem, przybywającym na czele taboru kucharzy i beczek wina ⁶⁹), jednem słowem — do widowisk, jakie dziś oglądamy na scenach teatralnych. Mrozowicki, zastępca regimentarza partyi Ukraińskiej, Franciszka Salezego Potockiego, w r. 1760 donosi, że dwie chorągwie (podskarbiego koronnego i sędziego ziemskiego bracławskiego) nie życzą sobie należeć do partyi Ukraińskiej, bo „w niebezpiecznem stoją miejscu, na samym przelocie hajdamaków i sami obawiają się, aby nie byli kiedy zniesieni" ⁷⁰). Oto w co się obróciła sławna jazda Chodkiewicza, Żółkiewskiego, Czarnieckiego i Sobieskiego!
Skarb otrzymywał dochody tylko z kwarty, ceł coraz uboższych i pogłównego żydowskiego, razem niespełna milion złotych na Koronę, a kilkakroć sto tysięcy na Litwę, co jest prawie zerem w porównaniu z dochodami państw innych. Podskarbi miał zaledwo kilku oficyalistów przy boku swoim.
Liczne były sądy, a działalność w nich była aż zanadto ożywiona przy rozwiniętem pieniactwie, ale sprawiedliwość zależała od protekcyi możnych, od intryg stronniczych, od poczęstunków, a czasem i od pieniężnych datków. Rzadko się zdarzył taki deputat, który nie wziął od interesanta 100 czerwonych złotych za kreskę przy wyrokowaniu ⁷¹).
Sejmiki były wciąż główną sprężyną życia publicznego, bo deputackie dawały sędziów do Trybunału Głównego, gospodarcze zarządzały przez swych wybrańców poborem podatków i wszelkiemi sprawami administracyjnemi ziem i powiatów, antekomicyalne obierały posłów na sejmy walne, które zresztą zwykle nie dochodziły. Od r. 1726 aż do 1764 księga praw zapi-
[s. 27]
sała konstytucye dwóch tylko sejmów: koronacyjnego 1733 i ordynaryjnego 1736.
Jaki był mechanizm sejmiku? O tem najlepiej pouczy nas następny plik dokumentów.
„Upadającej przez praedominancyą Domów Ojczyzny naszej succurendo (= przychodząc z pomocą) całości na użyteczne po województwach i powiatach przyjaciół utrzymanie z własnego nas, niżej wyrażonych, mutuo foedere in omnes usus (= wzajemnym związkiem na wszelki użytek) skonfederowanych, skarbu postanawiamy sumę idq. (= jako to):
| Ofiarodawca | Suma |
|---|---|
| Ja Xżę Wwda Wileński (i hetm. w. lit. M. K. Radziwiłł) | złp. 53.000 |
| Ja Marszałek Litewski (Ignacy z Kozielska Ogiński) | złp. 25.000 |
| Ja Xżę W. Chorąży Litewski (Hieronim Floryan Radziwiłł) | złp. 50.000 |
| Ja Strażnik Wielki Litewski (L. Pociej) | złp. 10.000 |
| Ja Generał Altyteryi (Antoni Dowojna Sołłohub) ⁷²) | złp. 8.000 |
| Zniósłszy w jedno | złp. 146.000 |
„Z tej to sumy determinamus quantitatem (= oznaczamy kwotę):
| Na | złp. |
|---|---|
| Wwdztwo Wileńskie | 14.000 |
| Powiat Oszmiański | 8.000 |
| Powiat Lidzki | 4.000 |
| Powiat Wiłkomierski | 4.000 |
| Powiat Brasławski | 4.000 |
| Wwdztwo Trockie | 4.000 |
| powiat Grodzieński | 10.000 |
| powiat Kowieński | 6.000 |
| powiat Upitski | 4.000 |
| Xięstwo Żmujdzkie | 8.000 |
| Wwdztwo Smoleńskie | 4.000 |
| Powiat Starodubowski | 4.000 |
| Wwdztwo Połockie | 8.000 |
Перевод на русский
[с. 26]
имений своих наследственных или выторгованных интригами королевщин, а карабелю носила для сеймиковых потасовок. Находились, правда, любители воинских титулов, которые надевали панцири и шлемы гусарские либо петигорских и панцирных хоругвей, в других краях хранимые уже в музеях; существовали полки драгунские и пехотные иноземного набора — но лишь для украшения именин или гетманских похорон, порою для «колования» перед гетманом, прибывающим во главе обоза поваров и бочек вина ⁶⁹), словом — для зрелищ, какие ныне видим мы на театральных подмостках. Мрозовицкий, заместитель региментаря Украинской партии, Франциска Салезия Потоцкого, в 1760 г. доносит, что две хоругви (подскарбия коронного и судьи земского брацлавского) не желают принадлежать к Украинской партии, ибо «в опасном стоят месте, на самом пролёте гайдамаков, и сами опасаются, дабы не быть когда-нибудь снесёнными» ⁷⁰). Вот во что обратилась славная конница Ходкевича, Жолкевского, Чарнецкого и Собеского!
Казна получала доходы лишь с кварты, всё более скудеющих пошлин и еврейского подушного — всего неполный миллион злотых на Корону и несколько сот тысяч на Литву, что представляет почти нуль в сравнении с доходами прочих государств. Подскарбий имел при себе едва нескольких чиновников.
Многочисленны были суды, и деятельность в них была даже чересчур оживлённою при развитом сутяжничестве, но правосудие зависело от покровительства сильных, от партийных интриг, от угощений, а порою и от денежных подношений. Редко случался такой депутат, который не взял бы от тяжущегося 100 червонных золотых за голос при вынесении приговора ⁷¹).
Сеймики оставались главною пружиною общественной жизни, ибо депутатские давали судей в Главный Трибунал, хозяйственные заведовали через своих избранников сбором податей и всеми административными делами земель и поветов, антекомициальные избирали послов на вальные сеймы, которые, впрочем, обыкновенно не состоялись. С 1726 г. вплоть до 1764 книга законов запи-
[с. 27]
сала конституции лишь двух сеймов: коронационного 1733 и ординарного 1736.
Каков же был механизм сеймика? Об этом лучше всего поучит нас следующая пачка документов.
«Падающей чрез praedominancyą Домов Отчизне нашей succurendo (= приходя на помощь) целости, на полезное по воеводствам и поветам приятелей содержание, из собственной нас, ниже поименованных, mutuo foedere in omnes usus (= взаимным союзом на всякую потребу) сконфедерованных, казны постановляем сумму, а именно:
| Жертвователь | Сумма |
|---|---|
| Я, князь воевода Виленский (и гетм. в. лит. М. К. Радзивилл) | злп. 53.000 |
| Я, Маршалок Литовский (Игнатий из Козельска Огинский) | злп. 25.000 |
| Я, князь В. Хорунжий Литовский (Иероним Флориан Радзивилл) | злп. 50.000 |
| Я, Стражник Великий Литовский (Л. Поцей) | злп. 10.000 |
| Я, Генерал Артиллерии (Антоний Довойна Соллогуб) ⁷²) | злп. 8.000 |
| Сведя воедино | злп. 146.000 |
«Из сей-то суммы determinamus quantitatem (= определяем количество):
| На | злп. |
|---|---|
| Воеводство Виленское | 14.000 |
| Повет Ошмянский | 8.000 |
| Повет Лидский | 4.000 |
| Повет Вилькомирский | 4.000 |
| Повет Браславский | 4.000 |
| Воеводство Троцкое | 4.000 |
| повет Гродненский | 10.000 |
| повет Ковенский | 6.000 |
| повет Упитский | 4.000 |
| Княжество Жмудское | 8.000 |
| Воеводство Смоленское | 4.000 |
| Повет Стародубовский | 4.000 |
| Воеводство Полоцкое | 8.000 |