Костюшко, разворот 16 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 14]

Kościuszków? Mogliż oni zdobyć się na czyny, godne dziejowej pamięci w takiej epoce, kiedy stojący na szczycie Rzeczypospolitej, tak zwani z urzędu „wielcy ludzie", nie widzieli drogi do wyjścia z chaosu? Tak, oni na tem tle uwydatnić się nie dadzą, ale potomka ich, Tadeusza, inaczej nie moglibyśmy zrozumieć i zmierzyć.

Cóż więc porabiali Kościuszkowie za Jana Kazimierza i Jana III?

Nie wojowali zgoła. Ani jeden z nich nie ukazał się w opowieściach wojennych, nie nosił żadnego tytułu wojskowego. Tylko urodzony z Anny Zuzanny Kościuszkówny Mikołaj Monwid Jerzykowic, „poszedłszy na wojnę przeciwko nieprzyjaciela wiary świętej chrześciańskiej pod Kamieniec Podolski, tam czyli z rąk nieprzyjacielskich na placu śmiercią poległ, czyli też w niewolę wzięty — niemasz o nim żadnej wiadomości" ³⁹). Klęski wojenne, jak się zdaje, omijały ustronnie leżący zakątek siechnowicki: nie słychać tu o hordach Chmielnickiego; Chowański zajmował pod panowanie cara Aleksego całą Litwę prawie, ale zawitał tylko do Nowogródka; król szwedzki Karol Gustaw z Rakoczym zdobywał Brześć, ale tu się zatrzymał i z Brześcia wprost odjechał do Danii; wszystkie boje z Tatarami i Turkami toczyły się zdala od bagnistego Polesia. Poszukując śladów służby publicznej rodu, znajdziemy tylko w aktach elekcyi dowód, że czterej Kościuszkowie Siechnowiccy uczestniczyli w obiorze Jana Kazimierza 1648 r. i dwaj w obiorze Jana III w 1674 roku. Nie byli obierani na posłów sejmowych: więc używali wolnego głosu szlacheckiego chyba tylko na sejmikach swojego powiatu.

Całą ich działalność tedy pochłaniały zajęcia gospodarcze i familijne, troska o chleb powszedni, a czasem zajazdy i procesy ⁴¹).

Właśnie podczas bezkrólewia, po klęskach Żółtych Wód i Korsunia, d. 13 sierpnia 1648 r. stawali przed sądem kapturowym dwaj synowie znanego nam Jana Hrehorowicza, żeby oddać w zastaw dwuletni odziedziczoną świeżo część Siechnowicz „ze dworem i budowaniem, ogrody, nawozy i pasznią za-

[s. 15]

sianą wszelako, z poddanymi i ich powinnością, tak w Siechnowicach będącymi, jako i w Konotopach" za sumę tysiąca złotych, pożyczoną od babki jejmości pani Alszki z Malczewskich (2-do voto) Zdzitowieckiej na spłacenie matki, Zuzanny z Rakowskich. Zobowiązali się nie naruszać tego zastawnego posiadania „żadnemi excepcyami prawnemi i nieprawnemi, posługą i wojną Rzeczypospolitej" ⁴²). Wzajemnie Zuzanna z Rakowskich Janowa Kościuszkowa, spólnie z rodzonym swym synem Jędrzejem, wystawiła skrypt na rzecz pasierbów, że na dzień ś. Michała tegoż 1648 r. odda im pewne ruchomości, jako to: cynowych półmisków 5 i talerzy 11, olsterko z 4 flaszkami cynowemi, flaszę garncową, garniec, kilim turecki i wilczurę ⁴³). Wartoż to było pisać akta o taką chudobę! I gdzie miała mieszkać ze swym tysiącem złotych wdowa po ustąpieniu z dworu siechnowickiego? Dalsze jej losy nie są znane; niewiadomo, czy dożyła owej strasznej uchwały sejmowej z r. 1658, skazującej „sektę aryańską" na wygnanie z granic Rzeczypospolitej w ciągu lat trzech, a krzewicieli jej na karę gardłową ⁴⁴).

Po odzyskaniu od babki zastawu nastąpił zapewne dział pomiędzy braćmi; Stefan sprzedał cząstkę swoją Telatyckim w roku 1652 i więcej już o nim nie słyszymy — musiał pójść gdzieś do służby w dalsze strony. Również nie wiemy nic o synie aryanki. W rodzinnem gnieździe osiedział się tylko Aleksander Jan, zawsze dwoma imionami nazywany, ponieważ jednocześnie żył i mieszkał o miedzę w innym dworze Siechnowickim, ożeniony z Denisowiczówną (Zofią), inny Aleksander Faustyn, syn Adama, a wnuk Fedora II-go. Obie te rodziny w dobrych z sobą zostawały stosunkach; dla dogodności zapewne gospodarczej urządzili sobie zamianę pewnych gruntów, które S. J. Byczkowski, miernik JKM-ci przysięgły, w r. 1667 jeometrycznie wyregulował, a ksiądz Jan Kościuszko Siechnowicki „tę zamianę słuszną stwierdził podpisem ręki swej" ⁴⁵).

Możemy dokładniej poznać Aleksandra Jana z jego autobiografii, której jedna karta, bez końca i podpisu, znalazła się między papierami prawnymi.

Перевод на русский

[с. 14]

Костюшков? Могли ли они подняться до деяний, достойных исторической памяти, в такую эпоху, когда стоявшие на вершине Речи Посполитой, так называемые по должности «великие люди», не видели пути к выходу из хаоса? Да, на этом фоне они не выделятся; но потомка их, Тадеуша, иначе мы не сумели бы понять и измерить.

Чем же занимались Костюшки при Яне Казимире и Яне III?

Не воевали вовсе. Ни один из них не появился в военных повествованиях, не носил никакого воинского звания. Лишь рождённый от Анны Сусанны Костюшковны Николай Монвид Ежикович, «пойдя на войну против неприятеля веры святой христианской под Каменец Подольский, там ли от рук неприятельских на месте смертью пал, либо же в плен взят — нет о нём никакого известия» ³⁹). Военные бедствия, кажется, обходили уединённо лежащий сехновицкий уголок: не слыхать здесь о полчищах Хмельницкого; Хованский занимал под власть царя Алексея почти всю Литву, но заглянул лишь в Новогрудок; шведский король Карл Густав с Ракоци брал Брест, но тут остановился и из Бреста прямо отбыл в Данию; все бои с татарами и турками шли вдали от болотистого Полесья. Отыскивая следы общественной службы рода, найдём лишь в элекционных актах доказательство, что четверо Костюшков Сехновицких участвовали в избрании Яна Казимира в 1648 г. и двое — в избрании Яна III в 1674 году. Послами на сеймы их не избирали: стало быть, свободным шляхетским голосом пользовались они разве что на сеймиках своего повета.

Всю их деятельность поглощали, стало быть, хозяйственные и семейные занятия, забота о хлебе насущном, а порою наезды и тяжбы ⁴¹).

Как раз во время бескоролевья, после поражений под Жёлтыми Водами и Корсунем, 13 августа 1648 г. предстали перед каптуровым судом два сына известного нам Яна Григорьевича, дабы отдать в двухлетний залог свежеунаследованную часть Сехнович «со двором и строением, огородами, навозами и пашнею за-

[с. 15]

сеянною всякою, с подданными и повинностью их, как в Сехновичах сущими, так и в Конотопах» за сумму в тысячу злотых, занятую у бабки её милости пани Альшки из Мальчевских (во втором браке) Здзитовецкой на выплату матери, Сусанне из Раковских. Обязались не нарушать этого залогового владения «никакими эксцепциями правными и неправными, службою и войною Речи Посполитой» ⁴²). Взаимно Сусанна из Раковских Янова Костюшкова, совместно с родным своим сыном Анджеем, выставила скрипт в пользу пасынков, что ко дню св. Михаила того же 1648 г. отдаст им некоторые движимости, а именно: оловянных блюд 5 и тарелок 11, ольстерко с 4 оловянными флягами, флягу гарнцевую, гарнец, ковёр турецкий и волчью шубу ⁴³). Стоило ли писать акты о такой худобе! И где было жить со своею тысячею злотых вдове по выходе из сехновицкого двора? Дальнейшая судьба её неизвестна; неведомо, дожила ли она до того страшного сеймового постановления 1658 г., осуждавшего «арианскую секту» на изгнание из пределов Речи Посполитой в течение трёх лет, а распространителей её — на смертную казнь ⁴⁴).

По выкупе залога у бабки последовал, вероятно, раздел между братьями; Стефан продал частицу свою Телятицким в 1652 г., и более о нём не слышим — должен был он пойти куда-то на службу в дальние стороны. Равно не знаем ничего и о сыне арианки. В родовом гнезде остался лишь Александр Ян, всегда двумя именами называемый, поелику одновременно жил и обитал через межу, в другом Сехновицком дворе, иной Александр Фаустин, сын Адама и внук Фёдора II. Обе эти семьи состояли между собою в добрых отношениях; ради хозяйственного, вероятно, удобства устроили они себе обмен некоторых угодий, каковой С. Й. Бычковский, землемер ЕКМ присяжный, в 1667 г. геометрически урегулировал, а ксёндз Ян Костюшко Сехновицкий «сей обмен справедливым удостоверил подписом руки своей» ⁴⁵).

Ближе познакомиться с Александром Яном можем мы по его автобиографии, единственный лист которой, без конца и подписи, нашёлся среди правовых бумаг.