Pierwszy pobyt za granicą (ok. 1770—1774)

W egzemplarzu „Ancienneté y Stamm-Listy... Korpusu Kadetow... 5 Maja Roku 1768" przy nazwisku Kościuszki znajduje się adnotacya: „1770 do cudzych kraiow". Wyjazd mógł nastąpić w końcu 1769, lub na początku 1770 roku.

Czy zatrzymywał się w Niemczech? nie wiemy zgoła. Po niemiecku nie mówił i nie rozumiał nawet w 1794 r. Zdaje się, że czas studyów spędził we Francyi, zapewne w szkole inżynierskiej i artyleryjskiej w Mézières, istniejącej już od roku 1749, albo może w paryskiej Ecole Militaire, i na lekcyach prywatnych. Dokładnej informacyi z akt szkolnych nie mogła pozyskać stacya naukowa Akademii krakowskiej w Paryżu, gdyż ministeryum wojny przesłało nietylko niedostateczną, ale nawet całkiem błędną odpowiedź. Kościuszko podobno badał fortyfikacye Brestu; w Paryżu brał lekcye architektury od sławnego Perroneta.

Doszedł też do niepospolitej biegłości w inżynieryi wojennej. Paszkowski przytacza jeden dowód, gdy w rozmowie o fortyfikacyi Kościuszko „z niechcenia dwoma pociągniętemi liniami dał widzieć w jednej chwili cały związek i układ powszechny tej sztuki, napomykając przytem ulepszenia i nowe pomysły" 1. Nietylko rysunek techniczny zajmował Kościuszkę, ale też i artystyczny: możemy dziś jeszcze oglądać kilka widoków w Muzeum Narodowem w Rapperswylu.

Miał czasu dosyć, gdyż bawił w obcych krajach około pięciu lat. Dla ubogiego oficera przedłużony pobyt pociągał niemałe trudności pieniężne. Wyjechał w liczbie czterech stypendystów królewskich (jednym z nich był serdeczny przyjaciel jego, Orłowski), ale niewiadomo nam, ile pobierał ze skarbu królewskiego, bardzo zrujnowanego w czasie akcyi rozbiorowej 2. Wiemy natomiast, że w r. 1769 z rąk brata Józefa odebrał złp. 7.000 3 i że książę Adam Czartoryski „ze szczodrobliwości swojej pańskiej na edukacyę i promocyę pierwiastkową... użyczył 650 czerwonych złotych", czyli 11.700 złp. 4. Snać względem wychowańców swoich Stanisław August był równie złym płatnikiem, jak względem wszystkich wierzycieli swoich.

Nie Montecuculi i nie fortyfikacye Brestu zatrzymywały Kościuszkę tak długo w cudzych krajach, ale tragedya pierwszego rozbioru Polski, ale wstyd, żal i rozpacz, że z nabytą wiedzą nie można spełnić przysięgi kadeckiej, nie można użyć oręża na obronę Ojczyzny, bo nikt jej nie bronił, oprócz Rejtana i garstki posłów sejmowych!

Dopiero w połowie, lub w końcu 1774 roku, przyjechał do uszczuplonej, nowemi granicami opasanej, ale przecież istniejącej jeszcze Rzeczypospolitej. Chciał jej służyć. Przynosił wykształcenie wojskowe, jakiego nikt w takim zakresie nie posiadał. Z późniejszej działalności przekonamy się, że był wybornym inżynierem i artylerzystą, wcale dobrym znawcą piechoty, tylko obcą mu była służba kawaleryi.

Авторские примечания

1. Świadectwo Paszkowskiego o biegłości inżynierskiej Kościuszki.
2. O stanie skarbu królewskiego.
3. O 7.000 złp. odebranych od brata w 1769 r.
4. O 650 czerwonych złotych od ks. Adama Czartoryskiego.