Костюшко, разворот 81 | Книги по истории Брестчины

Оригинал (по-польски)

[s. 124]

tego korpusu widziałem, żaden, zdaje mi się, nie ma wyobrażenia o rzeczy. Jest jeden w Filadelfii, który, jak mi powiadano, jest zdatny, lecz tego nie widziałem ani razu" ²⁶⁷). Lecz i ten ustęp nie stanowi niewątpliwego dowodu, tylko dostarcza wielce prawdopodobnego domysłu.

Wtedy wódz angielski nie dobywał Filadelfii, lecz Waszyngton przypisuje ten pomyślny wypadek jedynie rzece Delawarze ²⁶⁸), która nie zamarzła do Bożego Narodzenia tj. do bitwy Trentońskiej. W styczniu 1777 r. Kongres wrócił; Waszyngton w korespondencyi swojej wciąż się troszczył o Filadelfię i w działaniach swoich wojennych miał przeważnie na celu jej zabezpieczenie: więc roboty fortyfikacyjne musiały być prowadzone, a przy nich Kościuszko musiał być zajęty aż do końca kwietnia następnego roku. Miał tu sposobność poznania się z generałami Putnamem, który był dawniej naczelnikiem korpusu inżynierów, a w grudniu 1776 r. był komenderowany od wodza naczelnego właśnie do fortyfikowania Filadelfii, i Horacyuszem Gates, który z powodu choroby bawił tu, wziąwszy urlop od Waszyngtona w grudniu t. r. ²⁶⁹). Do głównej kwatery Kościuszko nie jeździł, bo niema o tem żadnego śladu w korespondencyi Waszyngtona.

Jeśli już w tym początkowym okresie usłużył Kościuszko Amerykanom swoją umiejętnością inżynierską, to od nich cenniejsze powziął nauki, będąc zbliżonym do teatru wypadków powszechno-dziejowego znaczenia.

Miał przed oczyma naukę poglądową: jak trudno jest wcielić idee, nawet zupełnie dojrzałe wśród kilkunastoletnich rozpraw we wszelakich zgromadzeniach, stowarzyszeniach, w prasie, w całem społeczeństwie dwunastu osad; przez jakie wytężenia, ofiary i znoje słowa mędrców-redaktorów Aktu Niepodległości mogą się przenieść z papieru do krwi i ducha mas, z krainy myśli na widownię czynów i życia.

[s. 125]

Trudność walki ubogiego z bogatym, słabszego z silniejszym, z mocarstwem panującem nad morzami wzmagała się powikłaniami zadania o sprzeczności interesów wolności z interesami wojny.

Kościuszko, jako szlachcic polski, rozumiał instynktem tradycyjnym niechęć Amerykanów do armii stałej (standing army): więc nie dziwił się zapewne, że Kongres pozwalał na zaciągi krótkoterminowe, półroczne, sposobem werbunku, przeznaczając tylko po 10 dolarów werbunkowego datku (bounty) na żołnierza, największą zaś wiarę pokładał na milicyi, wysyłanej do obozu przez każdy Stan wedle własnej uchwały. Podobnie w Polsce, dopóki wojowała, bywał „żołnierz powiatowy", uchwalany na sejmikach. Możnaby porównywać milicyę z pospolitem ruszeniem, ale należałoby uczynić dwa zastrzeżenia wielkiej wagi: 1) że do służby w milicyi obowiązany był wprawdzie każdy, lecz powoływany był tylko w pewnej kolei do oznaczonego na pewien termin kontyngensu; 2) że pospolite ruszenie polskie składało się z samej szlachty, zwało się „summum praesidium ac robur piersi szlacheckich", w Ameryce zaś szli do milicyi zarówno ziemianie farmerowie, jak rzemieślnicy, przemysłowcy i kupcy miejscy. Mimo tych różnic, demokratyczna milicya amerykańska, zarówno jak pospolite ruszenie polskie, ubezpieczała naród od zamachów militarnych na swobody jego.

Mniej zdatną okazała się wszakże do spełnienia zadań wojennych. W drugiej połowie XVIII w. żołnierz regularny posiadał już takie wyrobienie techniczne, że zbiorowisko szewców, kowali, rolników, a nawet i wprawnych w celne strzelanie myśliwych nie mogło dotrzymać mu placu przy starciu szeregów. Utrata Nowego Yorku nastąpiła przeważnie z winy milicyi. Gdy Anglicy, przeprawiwszy się przez East River, zaczęli wylądowywać, brygady Parsona i Fellowa rozpierzchły się na wszystkie strony, nie słuchając generałów swoich. Waszyngton przyleciał w całym pędzie konia, używał wszelkich sposobów do zatrzymania ich i uporządkowania; lecz wszelkie wysilenia były bezskuteczne. Ukazanie się 60 czy 70 żołnierzy angielskich powiększyło popłoch do tego stopnia, że milicyanci pouciekali, nie

Перевод на русский

[с. 124]

этот корпус я видел, ни один, кажется мне, не имеет понятия о деле. Есть один в Филадельфии, который, как мне говорили, способен, но того я не видел ни разу» ²⁶⁷). Но и этот отрывок не составляет несомненного доказательства, а лишь доставляет весьма вероятную догадку.

Тогда английский вождь не брал Филадельфии, но Вашингтон приписывает этот счастливый случай единственно реке Делавэру ²⁶⁸), которая не замёрзла до Рождества, то есть до Трентонской битвы. В январе 1777 г. Конгресс вернулся; Вашингтон в переписке своей постоянно тревожился о Филадельфии и в военных своих действиях имел преимущественно целью её обеспечение: итак, фортификационные работы должны были вестись, а при них Костюшко должен был быть занят вплоть до конца апреля следующего года. Имел он здесь случай познакомиться с генералами Патнэмом, который был прежде начальником инженерного корпуса, а в декабре 1776 г. был откомандирован главнокомандующим именно для укрепления Филадельфии, и Горацием Гейтсом, который по причине болезни пребывал здесь, взяв отпуск у Вашингтона в декабре того же года ²⁶⁹). В главную квартиру Костюшко не ездил, ибо нет о том никакого следа в переписке Вашингтона.

Если уже в этот начальный период услужил Костюшко американцам своим инженерным умением, то от них более ценные почерпнул уроки, будучи приближен к театру событий всемирно-исторического значения.

Имел он перед глазами наглядное поучение: сколь трудно воплотить идеи, даже вполне созревшие среди полутора десятков лет прений во всевозможных собраниях, обществах, в печати, во всём обществе двенадцати поселений; какими напряжениями, жертвами и трудами слова мудрецов-составителей Акта Независимости могут перенестись с бумаги в кровь и дух масс, из области мысли на поприще деяний и жизни.

[с. 125]

Трудность борьбы бедного с богатым, слабейшего с сильнейшим, с державою, господствующею над морями, усугублялась осложнениями задачи о противоречии интересов свободы с интересами войны.

Костюшко, как польский шляхтич, понимал традиционным инстинктом нерасположение американцев к постоянной армии (standing army): итак, не удивлялся он, вероятно, что Конгресс дозволял краткосрочные, полугодовые наборы способом вербовки, назначая лишь по 10 долларов вербовочной дачи (bounty) на солдата, а величайшую веру возлагал на милицию, высылаемую в лагерь каждым Штатом по собственному постановлению. Подобно и в Польше, пока она воевала, бывал «поветовый солдат», утверждаемый на сеймиках. Можно было бы сравнивать милицию с посполитым рушением, но следовало бы сделать две оговорки великой важности: 1) что к службе в милиции обязан был, правда, каждый, но призывался лишь в известной очереди к обозначенному на известный срок контингенту; 2) что польское посполитое рушение состояло из одной шляхты, звалось «summum praesidium ac robur шляхетской груди», в Америке же шли в милицию равно и земледельцы-фермеры, и ремесленники, промышленники и городские купцы. Невзирая на эти различия, демократическая американская милиция, равно как и польское посполитое рушение, ограждала народ от военных посягательств на свободы его.

Менее пригодною оказалась она, однако, для выполнения военных задач. Во второй половине XVIII в. регулярный солдат обладал уже такою технической выучкою, что сборище сапожников, кузнецов, землепашцев, а хотя бы и навычных к меткой стрельбе охотников не могло устоять против него при столкновении рядов. Утрата Нью-Йорка последовала преимущественно по вине милиции. Когда англичане, переправившись через Ист-Ривер, начали высаживаться, бригады Парсонса и Феллоу разбежались во все стороны, не слушая генералов своих. Вашингтон прилетел во весь конский опор, употреблял всякие способы, чтобы остановить их и привести в порядок; но все усилия были безуспешны. Появление 60 или 70 английских солдат увеличило панику до такой степени, что милиционеры разбежались, не сделав ни одного выстрела.