Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 127, с. 126
Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.
С. 126
Оригинал издания
(wiadomy zamiast znany, składają zamiast stanowią, postępowa likwidacja zamiast postępującej, stawka robiła się na zakłamanie itp.). A tyle zacnych instytucji, od Senatu i Ambasady RP poczynając, udzieliło pomocy w wydaniu książki!
Kolejna rozprawa ma znów odmienny charakter. „Polacy na Białorusi: krótki zarys historyczny”, to bardzo praktyczny, obszerny skrót dziejów rodaków na tych ziemiach od głębokiego średniowiecza po współczesność, od Rurykowiczów po Łukaszenkę. Autor w tym przypadku zrezygnował z przypisów, nadał tekstowi charakter popularny, momentami dyskusyjny, przeplatany polemikami i wręcz protestami (przykładem wprowadzanie języka białoruskiego do Kościoła katolickiego). Może razić nieco przemieszanie tematów, niezachowanie klarownego układu chronologicznego, na co wpływ z pewnością miały bieżące „potyczki” toczone na Białorusi w ostatnich kilkunastu latach.
Ostatnia rozprawa: „Z historii etnicznej Polaków na Białorusi” zawiera wstęp ukazujący skrótowo układy narodowościowe w wiekach dawnych oraz bardzo szczegółową analizę danych statystycznych z XIX w. (kończąc na spisie powszechnym z 1897 r.) i XX w. Lektura to trudna, bogata nie tylko w liczby i wskaźniki, bo także odwołania do literatury (m.in. do ustaleń P. Eberhardta), unikalnej dokumentacji, nawet doświadczeń własnych i ocen z kręgów Związku Polaków na Białorusi.
Zrezygnuję z opisywania wspomnianych artykułów końcowych: pisanych z zacięciem publicystycznym, często polemicznych, zawierających skróty wcześniej podanych wywodów historycznych, interpretację prawa i ocenę statystyk narodowościowych, porównań sytuacji mniejszości polskiej w Białorusi i białoruskiej w Polsce, ocen zachodzących zmian. To już bardziej polityka niż historia („Czy Polacy na Białorusi są spisani na straty”), prawda zasługująca na miano użytecznej, zarazem świadcząca o trudnościach na drodze odradzania się zorganizowanej polskości na tych terenach, zwłaszcza na Grodzieńszczyźnie.
W sumie otrzymaliśmy wartościowy „klocek”, pozbierane teksty różnego autorymentu i obawiam się, że także dla częściowo odmiennych czytelników. Taka jest jednak doskwierająca rzeczywistość, takie możliwości wydawnicze, nastroje, emocje. Książka dobrze koresponduje z aktualnymi procesami i wydarzeniami w środowiskach polskich na Białorusi, na pewno jest przydatna również w Macierzy. Powinni ją mieć w swych biblioteczkach również historycy pogranicza polsko-białoruskiego.
Adam Dobroński
Uniwersytet w Białymstoku
Instytut Historii
Перевод на русский
(wiadomy вместо znany, składają вместо stanowią, postępowa likwidacja вместо postępującej, stawka robiła się na zakłamanie и т. п.). А ведь столько почтенных учреждений, начиная с Сената и Посольства Республики Польша, оказали помощь в издании книги!
Следующее исследование опять-таки имеет иной характер. «Поляки в Беларуси: краткий исторический очерк» – это весьма практичное, пространное изложение истории соотечественников на этих землях от глубокого средневековья до современности, от Рюриковичей до Лукашенко. Автор в данном случае отказался от примечаний, придал тексту популярный, местами дискуссионный характер, перемежая его полемикой и даже протестами (пример – введение белорусского языка в католическую Церковь). Может несколько раздражать смешение тем, несоблюдение ясной хронологической последовательности, на что, несомненно, повлияли текущие «стычки», происходившие в Беларуси в последние полтора десятка лет.
Последнее исследование, «Из этнической истории поляков в Беларуси», содержит введение, кратко показывающее национальные соотношения в давние века, а также очень подробный анализ статистических данных XIX в. (вплоть до всеобщей переписи 1897 г.) и XX в. Это трудное чтение, богатое не только цифрами и показателями, но и ссылками на литературу (в том числе на выводы П. Эберхардта), уникальной документацией, даже собственным опытом и оценками из кругов Союза поляков на Беларуси.
Я откажусь от описания упомянутых заключительных статей: написанных с публицистическим задором, часто полемических, содержащих сокращенные изложения приведенных ранее исторических рассуждений, интерпретацию права и оценку национальной статистики, сравнения положения польского меньшинства в Беларуси и белорусского в Польше, оценки происходящих перемен. Это уже скорее политика, чем история («Списаны ли поляки в Беларуси со счетов»), правда, заслуживающая названия полезной и вместе с тем свидетельствующая о трудностях на пути возрождения организованной польской жизни на этих территориях, особенно на Гродненщине (Grodzieńszczyzna).
В итоге мы получили ценный «кирпич» – собранные тексты разного «ассортимента», и, боюсь, также для отчасти разных читателей. Такова, однако, досадная реальность, таковы издательские возможности, настроения, эмоции. Книга хорошо соотносится с актуальными процессами и событиями в польской среде в Беларуси и, несомненно, полезна также в Отчизне. Иметь ее в своих библиотеках должны и историки польско-белорусского пограничья.
Адам Добронский
Белостокский университет
Институт истории