Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 123, с. 122
Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.
С. 122
Оригинал издания
działania bojowe nadbałtyckich korpusów terytorialnych skupiających Litwinów, Łotyszy i Estończyków oraz relacjonuje ich późniejsze losy (w szczytowym okresie łącznie pięć dywizji strzeleckich o znacznie zróżnicowanym składzie narodowościowym), jednak zapomina, iż w tym samym czasie po przeciwnej stronie walczyły trzy dywizje grenadierów Waffen – SS (dwie łotewskie i estońska) oraz 93 bataliony Schutzmannschaften der Polizei (45 łotewskich, 26 estońskich oraz 22 litewskie). Biorąc pod uwagę, iż według najnowszych publikacji rosyjskich (zob.: S. Drobjazko, Wtoraja mirowaja wojna 1939–1945. Wostocznyje dobrowolcy w wiermachtie, policyi i SS, Moskwa 2000, s. 6) w latach 1941–1945 czynnie z bronią w ręku po stronie niemieckiej walczyło 50 tys. Litwinów, 90 tys. Estończyków oraz 150 tys. Łotyszy, należy przyznać, iż obywatele Litwy, Łotwy i Estonii faktycznie stanęli do walki, tyle że większość z nich za przeciwnika obrała zupełnie kogoś innego niż sądzi Autor publikacji. Nawiasem mówiąc, zarówno historycy (np. G. Williamson, SS: Gwardia Adolfa Hitlera. Pełna historia Schutzstaffel od ulicznych bojówek do Waffen – SS, Warszawa 1995), jak i dowódcy (np. F. Steiner, Die Freiwillingen. Idee und Opfergang, Göttingen 1958) uważają łotewskie i estońskie dywizje Waffen – SS za najbardziej bitne spośród ogółu cudzoziemskich jednostek tejże formacji.
Poważne zastrzeżenia budzi także treść podpisu pod zdjęciem przedstawiającym zwłoki niemieckiego żołnierza (s. 23): On chciał rosyjskiej ziemi i dostał ją (sic!) – styl spotykany dotąd raczej tylko w stalinowskich publikacjach propagandowych.
Ocena rezultatów nadbałtyckiej strategicznej operacji obronnej dokonana przez Autora jest powierzchowna (s. 37), a w porównaniu z oficjalną historiografią rosyjską poświęconą pierwszej fazie wojny niemiecko-sowieckiej, która dla zobrazowania rozmiaru porażki Armii Czerwonej na opisywanym odcinku używa określenia dramat (A. Sokołow, Naszestwije, [w:] Wielikaja Otieczestwiennaja wojna 1941–1945, t. I Surowyje ispytanija, Moskwa 1998, s. 147), wydaje się być nazbyt optymistyczna. Następstwem odwrotu wojsk Frontu Północno-Zachodniego, oprócz wymiernych strat w sile żywej i sprzęcie było ponadto (o czym zupełnie zapomina Autor) odsłonięcie mającego wówczas znaczenie strategiczne Leningradu, które zaowocowało w niedalekiej przyszłości tragicznymi konsekwencjami. Porażka na opisywanym odcinku przekładała się również na los Floty Bałtyckiej, która po utracie praktycznie wszystkich posiadanych baz została zepchnięta w głąb Zatoki Fińskiej do Kronsztadu i Leningradu.
Zabrakło ponadto opisu przebiegu niemieckiej operacji desantowej na Wyspach Moonsundzkich – będących do 1940 r. częścią Estonii – również zakończonej porażką Armii Czerwonej.
Zastrzeżenia budzi też sposób prezentacji materiału ilustracyjnego. O ile widoczny na zdjęciach sprzęt pancerny Wehrmachtu jest identyfikowany poprawnie, o tyle całkowicie nierozpoznawalne są niemieckie pojazdy nieopancerzone, np. anonimowy niemiecki motocykl (s. 36) to w rzeczywistości NSU 501 OSL. Razi dostrzegalny zabieg sztucznego mnożenia zdobyczy wojennej, w postaci czterokrotnego zamieszczenia fotografii prezentujących w rzeczywistości te same, lecz pokazane w różnych ujęciach trzy działa niemieckie (s. 29 i 39). Można odnieść wrażenie, iż w ten sposób Autor chce uwydatnić wysiłek militarny Armii Czerwonej. Nie do podważenia jest fakt, że lokalne kontrataki żołnierzy sowieckich odnosiły wymierne
Перевод на русский
боевые действия прибалтийских территориальных корпусов, объединявших литовцев, латышей и эстонцев, и рассказывает об их дальнейшей судьбе (в период наибольшей численности – в общей сложности пять стрелковых дивизий со значительно различавшимся национальным составом), однако забывает, что в то же самое время на противоположной стороне сражались три гренадерские дивизии войск СС (Waffen-SS) (две латышские и эстонская), а также 93 батальона Schutzmannschaften der Polizei (45 латышских, 26 эстонских и 22 литовских). Принимая во внимание, что, согласно новейшим российским публикациям (см.: S. Drobjazko, Wtoraja mirowaja wojna 1939–1945. Wostocznyje dobrowolcy w wiermachtie, policyi i SS, Moskwa 2000, с. 6), в 1941–1945 гг. на стороне Германии с оружием в руках активно сражались 50 тыс. литовцев, 90 тыс. эстонцев и 150 тыс. латышей, следует признать, что граждане Литвы, Латвии и Эстонии действительно встали на борьбу, только большинство из них избрало своим противником совсем не того, кого полагает автор издания. Кстати говоря, как историки (напр., G. Williamson, SS: Gwardia Adolfa Hitlera. Pełna historia Schutzstaffel od ulicznych bojówek do Waffen – SS, Warszawa 1995), так и командиры (напр., F. Steiner, Die Freiwillingen. Idee und Opfergang, Göttingen 1958) считают латышские и эстонские дивизии войск СС самыми боеспособными из всех иностранных частей этого формирования.
Серьезные возражения вызывает также текст подписи под фотографией, изображающей труп немецкого солдата (с. 23): «Он хотел русской земли и получил ее» (sic!) – стиль, встречавшийся до сих пор, пожалуй, только в сталинских пропагандистских изданиях.
Данная автором оценка результатов Прибалтийской стратегической оборонительной операции поверхностна (с. 37), а в сравнении с официальной российской историографией, посвященной первому этапу германо-советской войны, которая для обозначения масштабов поражения Красной армии на описываемом участке использует определение «драма» (A. Sokołow, Naszestwije, [в:] Wielikaja Otieczestwiennaja wojna 1941–1945, т. I Surowyje ispytanija, Moskwa 1998, с. 147), представляется чересчур оптимистичной. Следствием отступления войск Северо-Западного фронта, помимо ощутимых потерь в живой силе и технике, было, кроме того (о чем автор совершенно забывает), открытие пути к имевшему тогда стратегическое значение Ленинграду, что в недалеком будущем повлекло за собой трагические последствия. Поражение на описываемом участке сказалось также на судьбе Балтийского флота, который после утраты практически всех своих баз был оттеснен в глубь Финского залива – к Кронштадту (Kronsztad) и Ленинграду.
Недостает, кроме того, описания хода немецкой десантной операции на Моонзундских островах (Wyspy Moonsundzkie), входивших до 1940 г. в состав Эстонии, – также закончившейся поражением Красной армии.
Возражения вызывает и способ подачи иллюстративного материала. Если видимая на фотографиях бронетехника вермахта идентифицирована правильно, то небронированные немецкие машины совершенно не опознаны; например, безымянный немецкий мотоцикл (с. 36) – это в действительности NSU 501 OSL. Режет глаз заметный прием искусственного умножения военных трофеев: четырежды помещены фотографии, представляющие в действительности одни и те же, но снятые с разных ракурсов три немецких орудия (с. 29 и 39). Может сложиться впечатление, что таким образом автор хочет подчеркнуть военные усилия Красной армии. Неоспорим тот факт, что локальные контратаки советских солдат имели ощутимые