Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 86, с. 85
Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.
С. 85
Оригинал издания
ogromnie utrudniają pracę konspiracyjną. Odnosi się to właśnie do akcji mającej na celu różnego rodzaju zbiórki, czy to dla więźniów politycznych, czy też dla partyz[antki] pol[skiej].
II. Działalność władz okupacyjnych (niem[ieckich] i miejscowych)
Ustosunkowanie się władz niemieckich do ludności polskiej jest na razie poprawne. Natomiast władze litewskie są nastawione wybitnie wrogo, jednak do większych ekscesów nie dochodzi ze względu na opozycję Niemców. Dokładniejsze naświetlenie podajemy w punkcie IV.
III. Partyzantki sowieckie i bandy miejscowe
Mniej więcej do dnia 10 lutego w połudn[iowej] i wsch[odniej] części powiatu oscylowały tylko drobne oddziały sow[ieckie], składające się [z] 7–10 osób przeważnie na saniach, odznaczające się bezwzględnością w stosunkach z mieszkańcami. Domy, o których wiadomo im było, że zachowują wrogi stosunek do Sowietów, względnie lojalność wobec władz niemieckich, ograbiali doszczętnie niejednokrotnie mordując. Po 10.02. zaczynają napierać większe oddz[iały] sow[ieckie] w sile od 80–120 ludzi. W Oszmianie krążą pogłoski, iż w tym okresie bolszewicy zrzucili w Puszczy Nalibockiej znaczny desant w sile 1500 ludzi oraz, że około Iwja odbyła się bitwa z partyz[antką] polską, która nie wytrzymując naporu opuściła swe stanowiska, zajęte następnie przez Niemców. Wynik bitwy nieznany. Oddziały sowieckie zmierzają na północ w celu zniszczenia oddziałów polskich.
Z działalności sabotażowej oddziałów sow[ieckich] podkreślić należy akcję niszczenia słupów telefonicznych, która na terenie gm. holszańskiej najsilniej uwidoczniła się w połowie stycznia. Przed kilku dniami do nieznanej z nazwy wioski w sąsiedztwie maj[ątku] Żurawy (własność rodziny Czyżów) zjawił się oddział uzbrojony, mówiący po polsku. Wymieniony oddz[iał] rozdał wśród ludności ulotki w języku polskim, wzywające Polaków do zjednoczenia się i wstępowania do oddz[iału] partyz[anckiego] im. Adama Mickiewicza221.
IV. Polskie oddziały wojskowe
Pojawienie się oddz[iałów] partyz[antki] polskiej ogromnie podniosło samopoczucie narodowe mieszkańców powiatu i bezpieczeństwo bezbronnej ludności w obliczu band sowieckich i miejscowych szumowin. Początkowo oddz[iały] polskie nie przejawiały żadnej działalności w stosunku do okupantów. Dniem przełomowym stał się 9 stycznia, w którym stoczona została bitwa pod Graużyszkami, w wyniku której zginęło 18 Litwinów, 1 Białorusin i 6 żandarmów niemieckich z dowódcą – oficerem.
Potyczkę spowodował – komendant posterunku w Graużyszkach – Litwin nazwiskiem Korewa (przezwisko „małpa"), który sprowadził oddział ekspedycyjny z Oszmiany, twierdząc że został napadnięty przez bandytów, mimo że wiedział o charakterze osób, które starały się przeszkodzić mu w małżeństwie z Polką. Wzięty do niewoli przez partyz[antkę] pol[ską] żandarm niemiecki został wypuszczony, ranny zaś żołnierz niemiecki – odstawiony na rozkaz partyzantki do Wilna. Litwini przyjęli tę walkę jako wyzwanie, Niemcy zaś na razie ubrali się w maskę strony niezainteresowanej, nieprowokacyjnej. Osiemnaście trumien ze zwłokami poległych Litwinów oczekiwało na wyniki audiencji, jaką starała się uzyskać u Geb[iets]kom[missar] Wilna – Land, delegacja litewska. Litwini
Примечания
221. Oddział partyzantki sowieckiej działający w Puszczy Rudnickiej, który miał skupiać Polaków.
Перевод на русский
чрезвычайно затрудняют подпольную работу. Это относится именно к акциям, имеющим целью различного рода сборы – то ли для политических заключённых, то ли для пол[ьских] партиз[ан].
II. Деятельность оккупационных властей (нем[ецких] и местных)
Отношение немецких властей к польскому населению пока корректное. Литовские же власти настроены резко враждебно, однако до более крупных эксцессов не доходит ввиду противодействия немцев. Более подробное освещение даём в пункте IV.
III. Советские партизаны и местные банды
Примерно до 10 февраля в юж[ной] и вост[очной] частях повета передвигались лишь мелкие сов[етские] отряды, состоявшие из 7–10 человек, большей частью на санях, отличавшиеся беспощадностью в обращении с жителями. Дома, о которых им было известно, что их хозяева враждебно относятся к Советам или лояльны к немецким властям, они дочиста грабили, нередко совершая убийства. После 10.02. начинают наступать более крупные сов[етские] отр[яды] численностью 80–120 человек. В Ошмянах ходят слухи, что в этот период большевики сбросили в Налибокской пуще (Puszcza Nalibocka) значительный десант численностью 1500 человек, а также что около Ивья (Iwje) произошёл бой с польскими партиз[анами], которые, не выдержав натиска, оставили свои позиции, занятые затем немцами. Исход боя неизвестен. Советские отряды направляются на север с целью уничтожения польских отрядов.
Из диверсионной деятельности сов[етских] отрядов следует отметить уничтожение телефонных столбов, наиболее заметно проявившееся на территории Гольшанской волости в середине января. Несколько дней назад в неизвестную по названию деревню по соседству с им[ением] Журавы (Żurawy) (собственность семьи Чижей) явился вооружённый отряд, говоривший по-польски. Названный отр[яд] раздал среди населения листовки на польском языке, призывающие поляков объединяться и вступать в партиз[анский] отр[яд] им. Адама Мицкевича221.
IV. Польские воинские отряды
Появление отр[ядов] польских партиз[ан] чрезвычайно подняло национальное самочувствие жителей повета и безопасность беззащитного населения перед лицом советских банд и местного отребья. Поначалу польские отр[яды] не проявляли никакой деятельности в отношении оккупантов. Переломным днём стало 9 января, когда произошёл бой под Граужишками (Graużyszki), в результате которого погибли 18 литовцев, 1 белорус и 6 немецких жандармов с командиром-офицером.
Стычку спровоцировал начальник поста в Граужишках – литовец по фамилии Корева (прозвище „обезьяна"), который вызвал экспедиционный отряд из Ошмян, утверждая, что на него напали бандиты, хотя знал, что за люди старались помешать его браку с полькой. Взятый в плен пол[ьскими] партиз[анами] немецкий жандарм был отпущен, а раненый немецкий солдат по приказу партизан доставлен в Вильнюс. Литовцы восприняли этот бой как вызов, немцы же пока надели маску незаинтересованной, непровоцирующей стороны. Восемнадцать гробов с телами павших литовцев ожидали результатов аудиенции, которой литовская делегация добивалась у геб[итс]ком[иссара] Вильнюс-Ланд. Литовцы
Примечания
221. Отряд советских партизан, действовавший в Рудницкой пуще, который должен был объединять поляков.