Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 53, с. 52
Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.
С. 52
Оригинал издания
„bandytom”. Dowódca kompanii proponował, aby z Salkami Wielkimi postąpić podobnie jak z wsiami Dubrowka i Stawrowo165. (Te wsie białoruskie z okolic Widz zostały spacyfikowane w październiku 1943 r. za popieranie partyzantki. W akcjach represyjnych uczestniczyły oddziały z 253. batalionu).
Mało prawdopodobne jest, że mieszkańcy wsi Salki Wielkie i innych masowo popierali sowieckich partyzantów. Możliwe, że wzmianki w dokumentach 253. litewskiego batalionu policyjnego dotyczą także partyzantów polskiej Armii Krajowej i starć z AK.
Można też wysunąć hipotezę, że pośrednio polscy partyzanci poprzez zaktywizowanie działalności zimą 1944 r. i antylitewskie akcje przyczynili się do stworzenia sowieckim partyzantom warunków do rozprawienia się ze wsią Koniuchy. W artykule „Złamana sauguma”, zamieszczonym w gazecie podziemia litewskiego „Nepriklausoma Lietuva” pisano: „W związku ze zwiększeniem się liczby oddziałów partyzantów bolszewickich i częściowo polskich, nasi policjanci byli przez nich atakowani i nierzadko zabijani. Dopiero po wydarzeniach w Graużyszkach (8 stycznia 1944 r. – R. Z.), gdzie zginęło 19 naszych policjantów, wszyscy policjanci z gmin powiatu oszmiańskiego zostali wycofani do Oszmiany. Podobnie postąpiono z policją z niektórych posterunków w powiatach świrskim i ejszyskim”166.
W styczniu 1944 r. polscy partyzanci kazali wszystkim litewskim nauczycielom w gminie turgielskiej opuścić tę gminę. 25 stycznia zaatakowali miasteczko Szumsk; rozebrali policjantów, odebrali od nich broń i rozpędzili. 27 stycznia wręczyli ultimatum policji w Dziewieniszkach – wszystkie litewskie urzędy wycofały się do Bieniakoń167. Zatem zupełnie nieprzypadkowo źródło litewskiego podziemia atak na wieś Koniuchy, jak wspomniano, przypisało polskim partyzantom.
Nie należy jednak przeceniać polskiego czynnika w tragedii Koniuch. Patrząc szerzej trzeba przyznać, że Polacy – żołnierze AK (według źródeł sowieckich: „biali Polacy”), których większość stanowili miejscowi chłopi, i Litwini – uczestnicy wiejskiej samoobrony, chociaż walczyli po różnych stronach barykady, jednakże cele ich walki częściowo były zbieżne: ich wspólnymi wrogami byli partyzanci sowieccy. Gazeta litewskiego podziemia „Lietuvių fronto biuletenis” w styczniu 1944 r. pisała, że spokojnych mieszkańców Wileńszczyzny już doprowadza do szaleństwa „czerwona zmora” (partyzanci sowieccy), zaś na polskich „białych partyzantów” patrzą oni z nieukrywaną sympatią, zwłaszcza gdy ci nie są Litwinami168. Tak więc gazeta podziemna, tendencyjnie antypolska, przyznawała, że mieszkańcy Litwini sympatyzowali, z nie tak agresywnymi wobec nich, polskimi partyzantami. I odwrotnie, pewna część Polaków wyrażała sympatię dla działalności litewskiej samoobrony. Jeszcze wyraźniej podkreślono to w „Litwie Niepodległej” („Nepriklausoma Lietuva”): „Nasza walka z partyzantami bolszewickimi musi się toczyć nieubłaganie. Tymczasem
Примечания
165. Ibidem, z. R-666, op. 1, t. 5, Raport dowódcy 4 kompanii 253 litewskiego batalionu samoobrony M. Ciemienisa, 28 II 1944 r., k. 124.
166. Saugumas palaužtas (Złamana Sauguma), „Nepriklausoma Lietuva”, 1 III 1944.
167. Armija Krajova Lietuvoje, cz. 2 (Armia Krajowa na Litwie, cz. 2), s. 264–266.
168. Banditai Vilniaus krašte (Bandyci na Wileńszczyźnie), „Lietuvių fronto biuletenis”, 22 I 1944, s. 3.
Перевод на русский
«бандитов». Командир роты предлагал поступить с Диджёсёс Селос так же, как с деревнями Дубровка и Ставрово165. (Эти белорусские деревни из окрестностей Видз (Widze) были усмирены в октябре 1943 г. за поддержку партизан. В репрессивных акциях участвовали подразделения 253-го батальона).
Маловероятно, чтобы жители деревни Диджёсёс Селос и других массово поддерживали советских партизан. Возможно, упоминания в документах 253-го литовского полицейского батальона касаются также партизан польской Армии Крайовой и столкновений с АК.
Можно также выдвинуть гипотезу, что польские партизаны, активизировав свою деятельность зимой 1944 г. и проводя антилитовские акции, косвенно способствовали созданию для советских партизан условий для расправы с деревней Конюхи. В статье «Сломленный саугумас», помещённой в газете литовского подполья „Nepriklausoma Lietuva”, писалось: «В связи с увеличением числа отрядов большевистских и отчасти польских партизан наши полицейские подвергались их нападениям и нередко погибали. Лишь после событий в Гравжишках (Graużyszki) (8 января 1944 г. – Р. З.), где погибли 19 наших полицейских, все полицейские из волостей Ошмянского уезда были отведены в Ошмяны (Oszmiana). Так же поступили с полицией некоторых постов в Свирском и Эйшишкском уездах»166.
В январе 1944 г. польские партизаны приказали всем литовским учителям в Тургельской волости (gmina turgielska) покинуть эту волость. 25 января они напали на местечко Шумскас (Szumsk); раздели полицейских, отобрали у них оружие и разогнали. 27 января они вручили ультиматум полиции в Девянишкес (Dziewieniszki) – все литовские учреждения отступили в Бенякони (Bieniakonie)167. Таким образом, совсем не случайно источник литовского подполья, как уже упоминалось, приписал нападение на деревню Конюхи польским партизанам.
Не следует, однако, переоценивать польский фактор в трагедии Конюх. При более широком взгляде нужно признать, что поляки – солдаты АК (по советским источникам: «белополяки»), большинство которых составляли местные крестьяне, и литовцы – участники деревенской самообороны, хотя и сражались по разные стороны баррикады, всё же отчасти имели совпадающие цели борьбы: их общими врагами были советские партизаны. Газета литовского подполья „Lietuvių fronto biuletenis” в январе 1944 г. писала, что мирных жителей Виленщины уже доводит до безумия «красная напасть» (советские партизаны), а на польских «белых партизан» они смотрят с нескрываемой симпатией, особенно если те не литовцы168. Таким образом, подпольная газета, тенденциозно антипольская, признавала, что жители-литовцы симпатизировали не столь агрессивным по отношению к ним польским партизанам. И наоборот, определённая часть поляков выражала симпатию к деятельности литовской самообороны. Ещё отчётливее это подчёркивалось в «Независимой Литве» („Nepriklausoma Lietuva”): «Наша борьба с большевистскими партизанами должна вестись беспощадно. Между тем
Примечания
165. Ibidem, ф. R-666, оп. 1, т. 5, рапорт командира 4-й роты 253-го литовского батальона самообороны М. Цеминиса, 28 II 1944 г., л. 124.
166. Saugumas palaužtas (Сломленный саугумас), „Nepriklausoma Lietuva”, 1 III 1944.
167. Armija Krajova Lietuvoje, ч. 2 (Армия Крайова в Литве, ч. 2), с. 264–266.
168. Banditai Vilniaus krašte (Бандиты на Виленщине), „Lietuvių fronto biuletenis”, 22 I 1944, с. 3.