Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 51, с. 50

Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.

Бюллетень истории пограничья № 4, 2003: лист 51 из 148

С. 50

Оригинал издания

Jednakże był też inny aspekt udziału Żydów w sowieckim podziemiu zbrojnym, a który żydowscy autorzy często przemilczają. Podziemie to na Litwie służyło interesom politycznym ZSRR, działało jako siła dążąca do ugruntowania nowej sowieckiej okupacji (reokupacji), zmierzająca do tych celów różnymi, nawet represyjnymi, zbrodniczymi metodami. Część żydowskich partyzantów, podobnie jak jego uczestnicy innych narodowości, stała się instrumentem i wspólnikiem w realizowaniu przestępstw sowieckich.

Na udział Żydów w pacyfikacji Koniuch i innych akcjach o podobnym charakterze mogło wpłynąć wiele motywów. Angażując się do sowieckiego ruchu partyzanckiego, do czynnej walki przeciwko nazistom, jednocześnie mieli oni możliwość odwetu na mordercach swych rodzin. Historyk żydowski Dov Levin pisze o entuzjastycznym uczestnictwie partyzantów żydowskich w akcjach przeciwko kolaborantom nazistowskim i ich agentom, o specjalnych akcjach zemsty na mordercach. Jedna z grup oddziału „Mściciel” była posłana w celu złapania takiego mordercy narodowości polskiej, który uczestniczył w masakrze Żydów w Ejszyszkach. Partyzanci sowieccy innych narodowości oskarżali partyzantów żydowskich o zbyt surowe kary wobec policjantów i chłopów, którzy uczestniczyli w pogromach Żydów159. Doznając tragicznego losu ofiar holokaustu, nie mogli oni oprzeć się pokusie, aby w sprzyjających okolicznościach dokonać zemsty i zabijać; te same motywy mogły utrudnić trzeźwą i odpowiedzialną ocenę sytuacji, uniemożliwić odróżnienie autentycznych wrogów od rzekomych.

Wybitna rola oddziału „Śmierć okupantom” i partyzantów innych oddziałów żydowskich w masakrze w Koniuchach pozwala wnioskować, że dowództwo partyzantów sowieckich w Puszczy Rudnickiej chciało wykorzystać konflikt między Litwinami i Żydami i skierować tych ostatnich do walki z samoobroną wsi litewskich. Wielu Żydów żywiło chęć odwetu, mogło z własnej inicjatywy uczestniczyć w operacji karnej. O tym świadczyłby również udział stosunkowo dużej liczby żydowskich kobiet – partyzantek w akcji karnej w Koniuchach. Zatem, prócz wszystkich wymienionych wcześniej przyczyn rozprawienia się z Koniuchami, być może ta litewska wieś zapłaciła wysoką cenę nie tylko za próby stawiania oporu partyzantom sowieckim, ale też za wyrządzone Żydom przez Litwinów okropne krzywdy.

Według opinii niektórych sowieckich partyzantów w oddziale „Śmierć okupantom”, w porównaniu z innymi działającymi w Puszczy Rudnieckiej, które składały się z byłych wojskowych i jeńców wojennych, było ok. 90 procent osób cywilnych narodowości żydowskiej (wśród nich dużo kobiet), oddział nie miał doświadczonych dowódców, był źle uzbrojony, brakowało w nim dyscypliny itp.160 Jednakże nie przeszkodziło to właśnie temu oddziałowi uczestniczyć i odegrać najważniejszą rolę w akcji przeciwko Koniuchom. Jak pisze J. Kudirka, podobno w Koniuchach niektórzy partyzanci sowieccy strzelali „obok”. Zdaje się, że wśród nich nie było Żydów.

Примечания

159. Dov Levin, Trumpa žydų istorija Lietuvoje (Krótki zarys historii Żydów na Litwie), Vilnius 2000, s. 183; D. Levin, Fighting Back, Lithuanian Jewry's armed rezistance to the nazis 1940–1945, New York-Londyn 1985, s. 200, 205–206.

160. LAS, z. 1, op. 1, t. 139. Pismo Pranasa (L. Sołomina) do naczelnika wydziału specjalnego wileńskich oddziałów Stankevičiusa (Juozasa Žemaitaitisa), 18 V 1944, k. 34.

Перевод на русский

Однако был и другой аспект участия евреев в советском вооружённом подполье, о котором еврейские авторы часто умалчивают. Это подполье в Литве служило политическим интересам СССР, действовало как сила, стремившаяся к утверждению новой советской оккупации (реоккупации), добивавшаяся этих целей различными, даже репрессивными, преступными методами. Часть еврейских партизан, подобно его участникам других национальностей, стала орудием и соучастником в осуществлении советских преступлений.

На участие евреев в усмирении Конюх и в других акциях подобного характера могло повлиять множество мотивов. Включаясь в советское партизанское движение, в активную борьбу против нацистов, они одновременно получали возможность отомстить убийцам своих семей. Еврейский историк Дов Левин пишет о восторженном участии еврейских партизан в акциях против нацистских коллаборантов и их агентов, о специальных акциях мести убийцам. Одна из групп отряда «Мститель» была послана с целью поймать такого убийцу польской национальности, участвовавшего в массовом убийстве евреев в Эйшишкесе. Советские партизаны других национальностей обвиняли еврейских партизан в слишком суровых наказаниях полицейских и крестьян, участвовавших в погромах евреев159. Испытав трагическую участь жертв Холокоста, они не могли устоять перед искушением при благоприятных обстоятельствах отомстить и убивать; эти же мотивы могли затруднить трезвую и ответственную оценку ситуации, сделать невозможным отличение подлинных врагов от мнимых.

Выдающаяся роль отряда «Смерть оккупантам» и партизан других еврейских отрядов в массовом убийстве в Конюхах позволяет заключить, что командование советских партизан в Рудницкой пуще хотело использовать конфликт между литовцами и евреями и направить последних на борьбу с самообороной литовских деревень. Многие евреи питали желание отомстить, могли по собственной инициативе участвовать в карательной операции. Об этом свидетельствовало бы и участие сравнительно большого числа еврейских женщин-партизанок в карательной акции в Конюхах. Таким образом, помимо всех названных ранее причин расправы с Конюхами, возможно, эта литовская деревня заплатила высокую цену не только за попытки оказывать сопротивление советским партизанам, но и за страшные обиды, причинённые литовцами евреям.

По мнению некоторых советских партизан, в отряде «Смерть оккупантам», в сравнении с другими действовавшими в Рудницкой пуще отрядами, которые состояли из бывших военных и военнопленных, было около 90 процентов гражданских лиц еврейской национальности (среди них много женщин), отряд не имел опытных командиров, был плохо вооружён, в нём не хватало дисциплины и т. п.160 Однако это не помешало именно этому отряду участвовать и сыграть важнейшую роль в акции против Конюх. Как пишет Ю. Кудирка, в Конюхах некоторые советские партизаны якобы стреляли «мимо». Похоже, что среди них евреев не было.

Примечания

159. Dov Levin, Trumpa žydų istorija Lietuvoje (Краткий очерк истории евреев в Литве), Vilnius 2000, с. 183; D. Levin, Fighting Back, Lithuanian Jewry's armed rezistance to the nazis 1940–1945, New York-Londyn 1985, с. 200, 205–206.

160. LAS, ф. 1, оп. 1, т. 139. Письмо Пранаса (Л. Соломина) начальнику особого отдела вильнюсских отрядов Станкявичюсу (Юозасу Жямайтайтису), 18 V 1944, л. 34.