Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 39, с. 38
Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.
С. 38
Оригинал издания
– od saugumy (litewska policja bezpieczeństwa) otrzymali zezwolenie na uzbrojenie się, a pragnący się uzbroić mogli jakoby otrzymać nieograniczoną liczbę karabinów. Dane o tworzeniu się i działalności samoobrony we wsi Dajnowo są sprzeczne. Były sowiecki partyzant J. Olekas z tendencyjnością charakterystyczną dla partyzantów sowieckich (polegającą na zwiększaniu znaczenia samoobrony) pisał o potyczkach z uczestnikami samoobrony tej wsi i poniesionych stratach. Jednakże z autentycznych agenturalnych raportów partyzantów sowieckich widać, że sołtys wsi Adomas Galinis udaremnił powstanie samoobrony, a partyzanci sowieccy zastosowali ostre represje przeciwko jej założycielom (St. Andriuškevičius był przez nich rozstrzelany)118.
Zapewne we wsi Koniuchy wydarzenia rozwijały się inaczej. Niektórzy mężczyźni z tej wsi nie przestraszyli się gróźb i bezwzględnych żądań partyzantów sowieckich, aby się rozbroili, zbrojna samoobrona została tu utworzona i próbowała się im przeciwstawiać. Cz. Malewski twierdzi, że organizatorami samoobrony w Koniuchach byli Józef Bobin (Juozas Bobinas), Władysław Woronis (Vl. Varonis?), Jan Kodzis (Jonas Kuodis)119. W swych wspomnieniach sowiecki partyzant J. Olekas twierdził, że we wsi Koniuchy było nawet około 60–70 „pomocników policji”120, tj. uczestników samoobrony, jednakże te liczby, jak się wydaje, są wyolbrzymione. Wątpliwie, czy w Koniuchach było więcej niż 20 uzbrojonych mężczyzn.
W raportach policji litewskiej z 1943 r. Koniuchy i wsie Degsniai oraz Daržininkai (gmina Olkienniki) wymieniane są jako wsie litewskie, które otrzymały od „bandytów” listy z pogróżkami i żądaniem oddania broni. Odnotowano, że litewska wieś Koniuchy miała starcia z „bandytami”, które wygrała. W raportach policji, już po zniszczeniu Koniuchów, pisano, że mieszkańcy wsi kilkakrotnie stawiali zbrojny opór; tę okoliczność podaje się jako przyczynę zniszczenia wsi: „w zemście bandyci ją zniszczyli”. Podobnie przyczyny zniszczenia Koniuchów i gróźb wobec innych wsi litewskich wyjaśniano również w dokumentach 253 litewskiego batalionu samoobrony (wówczas jego oddziały stacjonowały w Litwie Południowo-Wschodniej): „sprzyjające nastawienie do walki z bandytami i aktywne zbrojne wspieranie tej walki” – powodowało ze strony partyzantki sowieckiej – „karanie niepokornych wsi, niszczenie je i likwidację mieszkańców”121.
W źródłach sowieckich wieś Koniuchy zalicza się do „najbardziej uporczywych”, „najbardziej zaciekłych” uzbrojonych wsi w powiecie ejszyskim i w całej Litwie Południowo-Wschodniej, mającej jakoby duże znaczenie dla Niemców, będącej ich punktem oparcia. Członkowie tamtejszej samoobrony nawet z daleka nie dopuszczali partyzantów, czatowali na nich na drogach, ostrzeliwali z zasadzki itp. „Hitlerowcom” wsi Koniuchy – jak określało ich dowództwo sowieckie – dano ultimatum (podobnie jak i wielu innym wsiom), w którym żądano zaprzestania działań przeciwko
Примечания
118. Ibidem, z. 1, op. 1, t. 139, Raporty F. Kozłowskiego do dowództwa partyzantów sowieckich, 15, 17 I 1944 r., k. 163–166; J. Olekas, op. cit., s. 165–166, 171–176.
119. Cz. Malewski, op. cit., „Nasza Gazeta”, 29 III–4 IV 2001.
120. LAS, z. 3377, op. 27, t. 99, Wspomnienia J. Olekasa (1962), k. 60, 70.
121. Ibidem, z. 3377, op. 58, t. 266, Tygodniowe zestawienia raportów policji litewskiej za 15–21 XII 1943 r. i 26 I–2 II 1944 r., k. 18, 41; CAPL, z. R-666, op. 1, t. 7, Raport nr 58 dowódcy punktu oparcia w Baltininkai (Bolcienniki) z 31 I 1944 r. do dowódcy 253 litewskiego batalionu samoobrony, k. 29.
Перевод на русский
– получили от саугумаса (литовской полиции безопасности) разрешение вооружиться, а желающие вооружиться якобы могли получить неограниченное количество винтовок. Данные о создании и деятельности самообороны в деревне Дайнава противоречивы. Бывший советский партизан Ю. Олекас с тенденциозностью, характерной для советских партизан (состоявшей в преувеличении значения самообороны), писал о стычках с участниками самообороны этой деревни и понесённых потерях. Однако из подлинных агентурных донесений советских партизан видно, что староста деревни Адомас Галинис сорвал создание самообороны, а советские партизаны применили суровые репрессии против её основателей (Ст. Андрюшкявичюс был ими расстрелян)118.
Вероятно, в деревне Конюхи события развивались иначе. Некоторые мужчины этой деревни не испугались угроз и категорических требований советских партизан разоружиться, вооружённая самооборона здесь была создана и пыталась им противостоять. Ч. Малевский утверждает, что организаторами самообороны в Конюхах были Юзеф Бобин (Юозас Бобинас), Владислав Воронис (Вл. Варонис?), Ян Кодзис (Йонас Куодис)119. В своих воспоминаниях советский партизан Ю. Олекас утверждал, что в деревне Конюхи было даже около 60–70 „пособников полиции”120, т. е. участников самообороны, однако эти цифры, по-видимому, преувеличены. Сомнительно, чтобы в Конюхах было больше 20 вооружённых мужчин.
В донесениях литовской полиции за 1943 г. Конюхи, а также деревни Дегсняй и Даржининкай (волость Валькининкай (Olkienniki)) упоминаются как литовские деревни, получившие от „бандитов” письма с угрозами и требованием сдать оружие. Отмечалось, что литовская деревня Конюхи имела столкновения с „бандитами”, из которых вышла победительницей. В полицейских донесениях, уже после уничтожения Конюх, писалось, что жители деревни несколько раз оказывали вооружённое сопротивление; это обстоятельство приводится как причина уничтожения деревни: „в отместку бандиты её уничтожили”. Сходным образом причины уничтожения Конюх и угроз в адрес других литовских деревень объяснялись и в документах 253-го литовского батальона самообороны (тогда его подразделения стояли в Юго-Восточной Литве): „благоприятный настрой на борьбу с бандитами и активная вооружённая поддержка этой борьбы” – вызывали со стороны советских партизан – „наказание непокорных деревень, их уничтожение и ликвидацию жителей”121.
В советских источниках деревня Конюхи относится к „наиболее упорным”, „наиболее ожесточённым” вооружённым деревням в Эйшишкском уезде и во всей Юго-Восточной Литве, якобы имевшим большое значение для немцев, служившим им опорным пунктом. Члены местной самообороны не подпускали партизан даже издали, подстерегали их на дорогах, обстреливали из засады и т. п. „Гитлеровцам” деревни Конюхи – как их называло советское командование – был предъявлен ультиматум (как и многим другим деревням), в котором требовалось прекратить действия против
Примечания
118. Там же, ф. 1, оп. 1, т. 139, Raporty F. Kozłowskiego do dowództwa partyzantów sowieckich, 15, 17 I 1944 г., л. 163–166; J. Olekas, op. cit., с. 165–166, 171–176.
119. Cz. Malewski, op. cit., „Nasza Gazeta”, 29 III–4 IV 2001.
120. LAS, ф. 3377, оп. 27, т. 99, Wspomnienia J. Olekasa (1962), л. 60, 70.
121. Там же, ф. 3377, оп. 58, т. 266, Tygodniowe zestawienia raportów policji litewskiej za 15–21 XII 1943 r. i 26 I–2 II 1944 r., л. 18, 41; CAPL, ф. R-666, оп. 1, т. 7, Raport nr 58 dowódcy punktu oparcia w Baltininkai (Bolcienniki) z 31 I 1944 r. do dowódcy 253 litewskiego batalionu samoobrony, л. 29.