Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 38, с. 37
Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.
С. 37
Оригинал издания
władzą”. Według sołtysa, w takich okolicznościach trudno mówić o spełnianiu powinności, ludzie „bez nadziei oczekują albo wielkich kar ze strony władz, albo ze strony bandytów zniszczenia”114.
Bywały przypadki, gdy czerwoni partyzanci odbierali chłopom ostatnią krowę, pozbawiając ich rodziny źródeł utrzymania. Na początku czerwca 1944 r. tak postąpiono z mieszkańcami wsi Dajnowo w gminie jaszuńskiej. Ośmiu chłopów z tej wsi, którym odebrano ostatnie krowy, zwróciło się do dowództwa partyzantów sowieckich z pisanym po polsku listem, prosząc pokornie o ich zwrócenie: „My, niżej podpisani gospodarze z Kolonii wsi Dajnowy Jaszuńskiej, zwracamy się z prośbą, że w pierwszą noc na pierwszego czerwca 1944 r. jeden z oddziałów przybył do nas i pozabierał ostatnie krowy, pozostaliśmy bez żadnych środków do życia z brzemieniem naszych dzieci. Więc teraz zwracamy się z wielką prośbą do pana dowódcy, żeby nam te krowy były zwrócone, bez których nasze dzieci będą ginąć z głodu”115.
Motywy zbrojnego oporu chłopów przeciwko partyzantom sowieckim miały przede wszystkim charakter ekonomiczny. Nie ma konkretnych danych archiwalnych na temat tego, jak w Koniuchach powstawała zbrojna samoobrona. Można o tym wnioskować pośrednio na przykładzie innych wsi z okolic Ejszyszek. Wśród źródeł wytworzonych przez partyzantów sowieckich są sporządzone przez nich w grudniu 1943 – styczniu 1944 r. protokoły przesłuchań świadków i akty oskarżenia w sprawie tego, że niektórzy mieszkańcy jednej ze wsi (Pranas Wałachowicz, Józef Rudickis, Szamatowicz, Antoni Milewski, Witold Gaidis, Wincenty Stasiukiewicz) mają duże ilości nabytej różnymi sposobami broni i amunicji. Możliwe, że nabycie broni odzwierciedla zbrojenie się tej wsi, proces powstawania zbrojnej samoobrony. Partyzanci sowieccy, zgodnie z rozkazem nr 245 Centralnego Sztabu Partyzanckiego w Moskwie, starali się za wszelką cenę rozbroić te osoby, obiecywali nawet, że za broń zapłacą „pieniędzmi lub złotem”, w przeciwnym razie grozili najsurowszymi karami: 1) skonfiskowaniem całego mienia, 2) spaleniem wszystkich chat, 3) i ostatecznie – rozstrzelaniem116.
Nie jest jasne, czy wspomniani mieszkańcy usłuchali stanowczych żądań, jednakże widoczny jest schemat działania partyzantów sowieckich i ich postępowanie w celu rozbrojenia wsi. Dążenia partyzantów sowieckich do rozbrojenia chłopów widoczne są z listu mieszkańców wsi Miknakiemis (Michnokieme) w gminie Ejszyszki z 4 lutego 1944 r. (zatem już po rozprawieniu się z Koniuchami) do partyzantów sowieckich. Na żądanie oddania broni, mieszkańcy tej wsi odpowiedzieli: broni nie otrzymaliśmy ani od władz niemieckich, ani litewskich, o nią też nie prosiliśmy. Ani razu nie strzelaliśmy do partyzantów sowieckich, często zabierających żywność, i nikogo o nich nie zawiadamialiśmy, że strzelają po nocach117.
Są dane o próbach tworzenia zbrojnej samoobrony we wsi Dajnowo gminy ejszyskiej. Według źródeł sowieckich, działający tam „tajni agenci” – wymieniono Balysa Učkuronisa (Užkuronisa?), Stasysa Andriuškevičiusa, Vladislova Sedlikovskisa (Sedlikauskasa?)
Примечания
114. Centralne Archiwum Państwowe Litwy (dalej: CAPL), z. R-685, op. 5, t. 30, k. 8.
115. LAS, z. 72, op. 1, t. 1, Podanie do dowódcy oddziału partyzanckiego w Puszczy Rudnickiej, k. 3–4.
116. Ibidem, z. 1, op. 1, t. 139, Protokoły przesłuchań i akty oskarżenia, k. 112–118.
117. Ibidem, k. 109.
Перевод на русский
властью”. По словам старосты, в таких обстоятельствах трудно говорить о выполнении повинностей, люди „без надежды ожидают либо больших наказаний со стороны властей, либо разорения со стороны бандитов”114.
Бывали случаи, когда красные партизаны отбирали у крестьян последнюю корову, лишая их семьи средств к существованию. В начале июня 1944 г. так поступили с жителями деревни Дайнава в Яшюнайской волости. Восемь крестьян этой деревни, у которых отобрали последних коров, обратились к командованию советских партизан с написанным по-польски письмом, смиренно прося вернуть им коров: „Мы, нижеподписавшиеся хозяева из Колонии деревни Дайновы Яшюнской, обращаемся с просьбой, что в первую ночь на первое июня 1944 г. один из отрядов пришёл к нам и позабирал последних коров, мы остались без всяких средств к жизни с бременем наших детей. Так что теперь обращаемся с большой просьбой к пану командиру, чтобы нам эти коровы были возвращены, без которых наши дети будут гибнуть с голоду”115.
Мотивы вооружённого сопротивления крестьян советским партизанам носили прежде всего экономический характер. Нет конкретных архивных данных о том, как в Конюхах возникала вооружённая самооборона. Об этом можно судить косвенно на примере других деревень из окрестностей Эйшишкес (Ejszyszki). Среди источников, созданных советскими партизанами, есть составленные ими в декабре 1943 – январе 1944 г. протоколы допросов свидетелей и обвинительные акты по делу о том, что некоторые жители одной из деревень (Пранас Валахович, Юзеф Рудицкис, Шаматович, Антоний Милевский, Витольд Гайдис, Винцентий Стасюкевич) имеют большое количество добытого разными способами оружия и боеприпасов. Возможно, что приобретение оружия отражает вооружение этой деревни, процесс возникновения вооружённой самообороны. Советские партизаны, согласно приказу № 245 Центрального штаба партизанского движения в Москве, старались любой ценой разоружить этих лиц, обещали даже, что заплатят за оружие „деньгами или золотом”, в противном же случае угрожали самыми суровыми наказаниями: 1) конфискацией всего имущества, 2) сожжением всех хат, 3) и, наконец, – расстрелом116.
Неясно, подчинились ли упомянутые жители категорическим требованиям, однако видна схема действий советских партизан и их образ действий с целью разоружения деревень. Стремление советских партизан разоружить крестьян видно из письма жителей деревни Микнакемис (Michnokieme) Эйшишкской волости от 4 февраля 1944 г. (то есть уже после расправы с Конюхами) советским партизанам. На требование сдать оружие жители этой деревни ответили: оружия мы не получали ни от немецких, ни от литовских властей, да и не просили его. Ни разу мы не стреляли в советских партизан, часто забиравших продовольствие, и никому о них не сообщали, что они стреляют по ночам117.
Имеются данные о попытках создания вооружённой самообороны в деревне Дайнава Эйшишкской волости. Согласно советским источникам, действовавшие там „тайные агенты” – названы Балис Учкуронис (Ужкуронис?), Стасис Андрюшкявичюс, Владисловас Седликовскис (Седликаускас?)
Примечания
114. Центральный государственный архив Литвы (Centralne Archiwum Państwowe Litwy; далее: CAPL), ф. R-685, оп. 5, т. 30, л. 8.
115. LAS, ф. 72, оп. 1, т. 1, Podanie do dowódcy oddziału partyzanckiego w Puszczy Rudnickiej, л. 3–4.
116. Там же, ф. 1, оп. 1, т. 139, Protokoły przesłuchań i akty oskarżenia, л. 112–118.
117. Там же, л. 109.