Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 35, с. 34
Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.
С. 34
Оригинал издания
Gelpernas w książce „Getto kowieńskie i jego bojownicy”105. W historiografii dotyczącej wydarzeń w Koniuchach najbardziej wartościowe są, głównie ze względu na przytoczone wspomnienia pozostałych przy życiu świadków, artykuły opublikowane w litewskiej prasie periodycznej106.
Wieś Koniuchy położona jest na południowo-wschodnim krańcu Puszczy Rudnickiej nad rzeką Solczą, w odległości 7 km od Bieniakoń, przy obecnej granicy litewsko-białoruskiej, po jej białoruskiej stronie. Przed wojną wieś należała do powiatu lidzkiego, gminy bieniakońskiej (od wiosny 1942 r. po utworzeniu powiatu Ejszyszki – do gminy jaszuńskiej). Pod względem rozpowszechnienia języka litewskiego wieś należała do tzw. „półwyspu” dziewieniskiego, czyli do grupy wsi, w której mówiący po litewsku mieszkańcy stanowili większość lub znaczną część ludności. W źródłach litewskich odnotowuje się świadomość narodową (litewskość) mieszkańców wsi Koniuchy, przeciwstawianie się narzucanej polskiej samoświadomości etnicznej: we wsi był oddział Towarzystwa Św. Kazimierza, który utrzymywał czytelnię. W 1937 r. władze polskie ukarały kierowniczkę czytelni V. Steckaitė za to, że uczyła dzieci po litewsku, zaś przewodniczący oddziału Towarzystwa Św. Kazimierza w Koniuchach Pranas Čepulionis został skazany na więzienie za to, że nie posyłał do polskiej szkoły dzieci swego zmarłego brata107.
Polscy autorzy (wspomniani Czesław Malewski, Liliana Narkowicz i in.) podkreślają polskość wsi Koniuchy, twierdzą oni, że mieszkańcy wsi obecnie uważają się za Polaków. Nie ulega wątpliwości, że w Koniuchach rywalizowały polskość i litewskość, decyzja w sprawie przynależności narodowej jej mieszkańców w dużym stopniu zależała od zmieniających się okoliczności historycznych108. Niewątpliwie w latach okupacji niemieckiej większość mieszkańców uważała się za Litwinów (lub byli zapisani jako Litwini wbrew własnej woli): według danych spisu ludności z 27 maja 1942 r. w gminie jaszuńskiej było 72,8 proc. Litwinów i tylko 21,7 proc. Polaków109.
W latach 1945–1946, podczas wydawania sowieckich dowodów osobistych, wielu mieszkańców Wileńszczyzny zapisało się jako Polacy, spodziewając się, że Polacy nie będą powoływani do armii sowieckiej, zmuszani do wstępowania do kołchozów, jak też w obawie przed represjami polskich partyzantów wobec tych, którzy ośmielą się
Примечания
105. J. Olekas, Neramios naktys (Niespokojne noce), Vilnius 1964, s. 115–117; M. Elinas, D. Gelpernas, Kauno getas ir jo kovotojai (Getto kowieńskie i jego bojownicy), Vilnius 1969, s. 187.
106. J. Kudirka, Skerdynės prie Šalčininkų (Masakra pod Solecznikami), „Respublika”, 25 IV 1990; Cz. Malewski, L. Narkowicz, Masakra w Koniuchach, „Nasza Gazeta”, 8–14 III 2001 i 29 III–4 IV 2001.
107. Kaniūkai (Koniuchy), Lietuvių enciklopedija (Encyklopedia Litewska), t. 10, South Boston, 1957, s. 437; J. Kudirka, op. cit; Sprawozdanie komisji Rady Ministrów LSRR z pracy Komitetu Wykonawczego Rady Deputowanych Ludu Pracującego Rejonu Solecznickiego, 14 I 1958, Litewskie Archiwum Specjalne (dalej: LAS), z. 16895, op. 2, t. 344, k. 128–129.
108. Od red.: Wg wyników spisu powszechnego z 30 IX 1921 r., w Koniuchach na 280 mieszkańców tylko jedna osoba podała narodowość inną niż polska; jeśli chodzi o wyznanie – 7 osób zadeklarowało mojżeszowe, pozostali – katolickie. W całej gminie Bieniakonie na 8379 mieszkańców 1087 osób zadeklarowało wyznanie mojżeszowe, 16 – prawosławne, pozostali – katolickie; narodowość litewską podało 16 osób (Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. VII, Województwo nowogródzkie, Warszawa 1923, s. 12).
109. N. Kairiūkštytė, Vilniaus krašto gyventojų sudėties pokyčiai 1939–1946 m. (Zmiany w składzie mieszkańców Ziemi Wileńskiej w latach 1939–1946) Lietuvos rytai, Vilnius 1993, s. 284.
Перевод на русский
Гелпернас в книге „Каунасское гетто и его бойцы” (Getto kowieńskie i jego bojownicy)105. В историографии событий в Конюхах наиболее ценны – главным образом благодаря приводимым в них воспоминаниям оставшихся в живых свидетелей – статьи, опубликованные в литовской периодической печати106.
Деревня Конюхи расположена на юго-восточной окраине Рудницкой пущи (Puszcza Rudnicka), на реке Шальче (Šalčia, Solcza), в 7 км от Беняконей (Bieniakonie), у нынешней литовско-белорусской границы, по её белорусскую сторону. До войны деревня относилась к Лидскому повету (powiat lidzki), Беняконской гмине (с весны 1942 г., после образования Эйшишкского уезда, – к Яшюнайской волости). По распространённости литовского языка деревня принадлежала к так называемому девенишкскому „полуострову” (półwysep dziewieniski), то есть к группе деревень, в которой говорившие по-литовски жители составляли большинство или значительную часть населения. В литовских источниках отмечается национальное самосознание (литовскость) жителей деревни Конюхи, их противодействие навязываемому польскому этническому самосознанию: в деревне было отделение Общества св. Казимира, которое содержало читальню. В 1937 г. польские власти наказали заведующую читальней В. Стецкайте за то, что она учила детей по-литовски, а председатель отделения Общества св. Казимира в Конюхах Пранас Чепулёнис был приговорён к тюремному заключению за то, что не отдавал в польскую школу детей своего умершего брата107.
Польские авторы (упомянутые Чеслав Малевский, Лилиана Наркович и др.) подчёркивают польский характер деревни Конюхи, утверждая, что жители деревни ныне считают себя поляками. Не подлежит сомнению, что в Конюхах соперничали польскость и литовскость, а решение вопроса о национальной принадлежности её жителей в значительной степени зависело от меняющихся исторических обстоятельств108. Несомненно, в годы немецкой оккупации большинство жителей считало себя литовцами (или были записаны литовцами против собственной воли): по данным переписи населения от 27 мая 1942 г., в Яшюнайской волости было 72,8 проц. литовцев и только 21,7 проц. поляков109.
В 1945–1946 гг., во время выдачи советских удостоверений личности, многие жители Виленщины записались поляками, надеясь, что поляков не будут призывать в советскую армию и принуждать к вступлению в колхозы, а также из страха перед репрессиями польских партизан против тех, кто осмелится
Примечания
105. J. Olekas, Neramios naktys (Niespokojne noce), Vilnius 1964, с. 115–117; M. Elinas, D. Gelpernas, Kauno getas ir jo kovotojai (Getto kowieńskie i jego bojownicy), Vilnius 1969, с. 187.
106. J. Kudirka, Skerdynės prie Šalčininkų (Masakra pod Solecznikami), „Respublika”, 25 IV 1990; Cz. Malewski, L. Narkowicz, Masakra w Koniuchach, „Nasza Gazeta”, 8–14 III 2001 и 29 III–4 IV 2001.
107. Kaniūkai (Koniuchy), Lietuvių enciklopedija (Encyklopedia Litewska), т. 10, South Boston, 1957, с. 437; J. Kudirka, op. cit; Sprawozdanie komisji Rady Ministrów LSRR z pracy Komitetu Wykonawczego Rady Deputowanych Ludu Pracującego Rejonu Solecznickiego, 14 I 1958, Особый архив Литвы (Litewskie Archiwum Specjalne; далее: LAS), ф. 16895, оп. 2, т. 344, л. 128–129.
108. От ред.: По результатам всеобщей переписи от 30 IX 1921 г., в Конюхах из 280 жителей лишь один человек указал национальность иную, чем польская; что касается вероисповедания – 7 человек заявили иудейское, остальные – католическое. Во всей гмине Бенякони из 8379 жителей 1087 человек заявили иудейское вероисповедание, 16 – православное, остальные – католическое; литовскую национальность указали 16 человек (Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, т. VII, Województwo nowogródzkie, Warszawa 1923, с. 12).
109. N. Kairiūkštytė, Vilniaus krašto gyventojų sudėties pokyčiai 1939–1946 m. (Zmiany w składzie mieszkańców Ziemi Wileńskiej w latach 1939–1946) Lietuvos rytai, Vilnius 1993, с. 284.