Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 24, с. 23

Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.

Бюллетень истории пограничья № 4, 2003: лист 24 из 148

С. 23

Оригинал издания

w rękach dotychczasowych właścicieli wynosiła 80 ha nieprzypadkowo, ponieważ taki obszar oznaczał granicę między własnością ziemiańską a chłopską62. Badacz stosunków agrarnych międzywojennej Litwy Vaskela skłania się ku tejże opinii63. Tymczasem Algis Kasperavičius wskazuje, iż: „Społeczeństwo litewskie sądziło, że jakiekolwiek związki z Polską będą trudną do pokonania przeszkodą w przeprowadzeniu reformy rolnej”64.

W niniejszym studium starano się odpowiedzieć na dwa ważne pytania, wynikające z przedstawionych wyżej danych: 1) W jakim stopniu antypolskie postawy Litwinów wpływały na uświadomienie konieczności reformy rolnej oraz na wybór sposobu jej realizacji; 2) i odwrotnie – w jakim stopniu konieczność przeprowadzenia reformy rolnej wzmagała wspomniane wyżej postawy antypolskie.

Sytuacja, w której znalazło się kształtujące się państwo litewskie, była nadzwyczaj trudna: groźba bolszewickiej okupacji, trudności w tworzeniu litewskiego wojska i lokalnych struktur władzy; z jednej strony – polityczna bierność i nieufność wobec Rady Państwa znacznej części ludności, a z drugiej – podatność tejże na bolszewickie hasła społecznej równości65.

Bez wątpienia przywódcy powstającego państwa litewskiego wiedzieli o pragnieniu ziemi przez rzesze bezrolnych i małorolnych chłopów, jak i o tym, że – jak pisze Žepkaitė – „dwory, w większości zarządzane przez Polaków, w oczach chłopów były podstawowym powodem ich ciężkiej ekonomicznej kondycji”66. Trudna powojenna sytuacja ekonomiczna, niejasne polityczne perspektywy, rosnąca popularność bolszewickich haseł, brak bardziej zdecydowanej władzy doprowadziły do spontanicznego procesu oddolnych przywłaszczeń dworskiej ziemi. Najczęściej ekscesy przywłaszczenia i bezprawnego uprawiania ziemi dotyczyły czasowo bezpańskich gospodarstw, których właściciele w czasie wojny przebywali w Rosji lub w Polsce. I tak w marcu 1919 r. na zebraniu robotników rolnych w Aleksocie postanowiono przejąć w użytkowanie dwory w Norejkiszkach i Kinderyszkach, opuszczone przez

Примечания

62. L. Truska, Burżuazyjna reforma agrarna 1922 r. na Litwie, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, t. 39, Warszawa – Poznań 1978, s. 107.

63. G. Vaskela, op. cit., s. 102.

64. A. Kasperavičius, Kształtowanie się litewskich struktur państwowych i problem porozumienia się z Polską, „Rok 1918. Odrodzona Polska w nowej Europie. Problemy ustrojowo-prawne”, Warszawa 1999, s. 132.

65. Na początku 1919 r. lokalne komitety na Litwie często przybierały bolszewicki charakter jeszcze przed zajęciem terytorium przez Czerwoną Armię, a nawet w tych miejscowościach, których ona nie osiągnęła. W istocie ten proces był zdeterminowany przez brak wiary samych Litwinów w możliwość utworzenia niepodległego państwa. Wiele wspomnień z tych czasów przedstawia następującą reakcję ludności na samą ideę niepodległego litewskiego państwa: „W szerokich kręgach gospodarzy wiejskich ta myśl była zupełnie obca i nawet odbierana jako niepoważna. (...) Większość ludzi była nastawiona sceptycznie. Starcy mówili: »Jeśli car nie dotrzymał, to jak Litwa dotrzyma?« i machali ręką” (P. Pleskevičius, Mes nešėme laisvę. Lietuvos nepriklausomybės kovų savanorio kūrėjo atsiminimai, Hamilton 1961, s. 28–29). W takiej sytuacji bolszewickie hasła społecznej równości często znajdowały odgłosy. W sprawozdaniu Wydziału Informacyjnego przy Komisariacie Spraw Narodowościowych Rosji Sowieckiej za 28 grudnia 1918 r. – 11 stycznia 1919 r. z satysfakcją oświadcza się: „Litewska Taryba żyje swoje ostatnie dni” (Lietuvos Ypatingasis archyvas, LKP dokumentų skyrius – Litewskie Archiwum Nadzwyczajne, Wydział dokumentów Litewskiej Partii Komunistycznej (z. 3377, op. 58, t. 91, k. 41).

66. R. Žepkaitė, op. cit., s. 13.

Перевод на русский

в руках прежних владельцев, был определён в 80 га не случайно, поскольку такая площадь обозначала границу между помещичьей и крестьянской собственностью62. Исследователь аграрных отношений межвоенной Литвы Васкела склоняется к тому же мнению63. Между тем Альгис Касперавичюс указывает: «Литовское общество полагало, что любые связи с Польшей станут труднопреодолимым препятствием для проведения земельной реформы»64.

В настоящем исследовании предпринята попытка ответить на два важных вопроса, вытекающих из приведённых выше данных: 1) в какой мере антипольские настроения литовцев влияли на осознание необходимости земельной реформы и на выбор способа её осуществления; 2) и наоборот – в какой мере необходимость проведения земельной реформы усиливала упомянутые антипольские настроения.

Положение, в котором оказалось формирующееся литовское государство, было чрезвычайно трудным: угроза большевистской оккупации, трудности с созданием литовской армии и местных структур власти; с одной стороны – политическая пассивность и недоверие значительной части населения к Государственному совету (Тарибе), а с другой – его восприимчивость к большевистским лозунгам социального равенства65.

Несомненно, руководители возникавшего литовского государства знали о жажде земли у масс безземельных и малоземельных крестьян, а также о том, что – как пишет Жепкайте – «усадьбы, в большинстве управлявшиеся поляками, в глазах крестьян были основной причиной их тяжёлого экономического положения»66. Тяжёлая послевоенная экономическая ситуация, неясные политические перспективы, растущая популярность большевистских лозунгов, отсутствие более решительной власти привели к стихийному процессу самовольного захвата усадебной земли снизу. Чаще всего эксцессы захвата и незаконной обработки земли касались временно бесхозных имений, владельцы которых во время войны находились в России или в Польше. Так, в марте 1919 г. на собрании сельскохозяйственных рабочих в Алексотасе (Aleksota) было решено взять в пользование усадьбы в Норейкишкес (Norejkiszki) и Киндеришкес (Kinderyszki), покинутые

Примечания

62. L. Truska, Burżuazyjna reforma agrarna 1922 r. na Litwie, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, т. 39, Warszawa – Poznań 1978, с. 107.

63. G. Vaskela, op. cit., с. 102.

64. A. Kasperavičius, Kształtowanie się litewskich struktur państwowych i problem porozumienia się z Polską, „Rok 1918. Odrodzona Polska w nowej Europie. Problemy ustrojowo-prawne”, Warszawa 1999, с. 132.

65. В начале 1919 г. местные комитеты в Литве часто приобретали большевистский характер ещё до занятия территории Красной армией и даже в тех местностях, куда она не дошла. По существу, этот процесс был обусловлен неверием самих литовцев в возможность создания независимого государства. Многие воспоминания того времени передают следующую реакцию населения на саму идею независимого литовского государства: «В широких кругах сельских хозяев эта мысль была совершенно чужда и даже воспринималась как несерьёзная. (...) Большинство людей было настроено скептически. Старики говорили: „Если царь не удержал, то как Литва удержит?“ – и махали рукой» (P. Pleskevičius, Mes nešėme laisvę. Lietuvos nepriklausomybės kovų savanorio kūrėjo atsiminimai, Hamilton 1961, с. 28–29). В такой ситуации большевистские лозунги социального равенства часто находили отклик. В отчёте Информационного отдела при Народном комиссариате по делам национальностей Советской России за 28 декабря 1918 г. – 11 января 1919 г. с удовлетворением заявляется: «Литовская Тариба доживает свои последние дни» (Lietuvos Ypatingasis archyvas, LKP dokumentų skyrius – Особый архив Литвы, Отдел документов Литовской коммунистической партии (ф. 3377, оп. 58, т. 91, л. 41).

66. R. Žepkaitė, op. cit., с. 13.