Ольшевская летопись. Страница 2
Скан печатной страницы издания, транскрипция польского оригинала и перевод на русский язык.
Оригинал (по-польски)
i bil barzo łaskaw na poddane swoie, potim vmarl bes płodu. I poddani, iego milviącz, vedla rzimskiego obiczaya vczinili balvąna i nazvali Sperą na pamięcz iego. Potim ony lvdzy, miąszkaiącz około iego, poczuli iemv offiari czinicz i za boga iego miecz, a potim, gdi ten balvąn skaził się, i ony tho iezioro y miescze chwalili i mieli za boga. A ponym miedzi sobą pana ni mieli i miąszkali bes pana. [л. 267]
O xiążeciv Borku i o bracie iego Kunasie
Po malich czasiech vmrze brat iego, ktori miąszkal na Iurborku, ni maiącz dzieci, i brat iego Kunas vezmie i tą cząsć iego, brata swego Borka, i zamek Iurbork, i w tei cząsci iego bidzie panoval. I ono xiąże Kunas miał dnu sinu, iednego Kiernussa, a drugiego Kimbuta. І panuiącz iemv w ziemi Zmodskiey począł się mnożić i rosszerzać i vichodzić na rzeka Vielyą [w] ГГ ziemie Zavielskie. І przeszedwsii rzeką Sviętą i nalasl miesce vielmi piąkne, i spodobało się iemv to miesce barzo, i on tam posiedlil sina swego Kiernussa i nalazlo Д się tho miescze po Kiernusie Kiernovo, a potim Kunas vmrze. Po nim sin iego Kiernus pocznie panovacz na wszitkiey ziemi Zavielyskiey po graniczą Lathiolską i po Zavielysky Braslaw asz po Dzwiną rzeką, a brat iego Kimbuth na lurborku i na Kunasovie i i na wszitkiey ziemi Zmodskiey. A w ten czasz Keirnus panoval, a lvd iego za Vielyą osiedli, i graval na trąbach dubasnich, y nazval ten Kiernus brzeg swim iazikiem wlasnim po łacinie littus, gdzie to iego lvdzie mnożą się i trąbi czo na nich igrayą, tubą. I dal imią tim lvdziąm swim iazikiem po łacinie, zlożiwssi brzeg s trąbą: Littus Tuba. A prosci lvdzie nie vmieli zvać po łacinie i począli zvać prosto Litwa, i od tego czasv począli się zvać panstwo Litewskie i Zmodskie i mnożić od xiążat vielkich. Kiernus panoval na Litwie, a xiądz Kimbuth na Zmodzi, i niemali czasz panovalі, i żili miedzi sobą w pokoiv. A xiadz Kiernus ni mial sinow, [л. 268] tilko iedną doczką, imieniem Poiątą. I będąc on w starosci swey, niechcząć panstwa swego od doczki swoiey oddalicz i przyąl do niey zięciem sobie, vczinil s Kitaurussa imieniem swim Kirussa, sina Dovspankow, z Dzievialtova, a sąm vmrze. A po nim pocznie xiążić na ziemi Litewskiey ten zięć iego s Kitavrus Kirus. I Kumbuth, panuiąci na Zmodzi, vmrze i sina swego Montwila zostavil na xiąstwie Zmodskim. I Montwil viele lat panoval na Zmodzi i mial duu sinow, iednego mianovąno Erdwil, a drugi Krimunt.
O xiązęciv Monthwile Kimbutovim sinye
Cassu panovania Montwilovego powstał czar Batyey i szedl na Ruską, ziemią, i wszitką ziemią Ruską zvoioval, i xiążath ruskich vielie poscinal, a inssich w polon poviodl, i stolecz wszitkiey Ruskiey ziemi i zamek Kyow spalił i pusti vczinil. A xiądz vielki kyowski z moci iego zbiegi s Kyova na zamek Czernichow, i potim doviedzial się і Е zamek Kyow spalon, i wszitką ziemia Ruska spustossona, i lvdzie miąszkali bes pana i zovią się druczanie Е. I on, sebrawssi się z lvdzmi, i szedl ku Odruczku, i ziemią Odruczką posiadł, i zamek Druczk zarąbil, i nazval się vielkim xiążąciem druczkim. A w ten czasz doviedzial vielki xiądz Montwil, [isz] Zmodską Ж i Ruską ziemią spustoszoną i xiądz ruski rozegnąn i on, dawssi [л. 269] voysko sinu swemu Erdwilv, i poslal s nim panow swoich radnich, napiervey s Kolumnov Kumpia, drugiego z Arsusinow Iuliana, a trzeciego z Rosz Gravssa.
I zaszli za rzeką Niemien i nalezil ve czterech milach od rzeki Niemna gorą piąkną, i spodobało się ym, i vczinili na niey zamek, i nazvali go Nouogrodek. I vczinil sobie xiądz vielki stolecz w nim i, nazval się vielkim xiędzem nouogrodskim. I szedwssi z Nouogorodka i potim szedł zarąbil zamek Grodno, i szedł do Brzescia, i nalasl Brzescie, Drogiczin, Mielnik, od Batya spustoszoni i skażoni, a on thi zamki zarąbil i począł na nich panovać. I potim vmrze xiądz vielki Montwil zmodsky. A po nim siadl na vielkim xiąstwie Zmodskim Vikinth. A drugi starssi sin iego, Erdivil, i pocznie panovać na Nouogrodku i na tich vissey rzeczonich zamkach. I podaval panom swim, ktorzi s niem viszli, ostrovi i puszcze: dal Kumpiv ostrow okolo rzeki Oszmiani, ktori teras zovie się Oszmiana, i wszitky przisluchaiące ku Oszmianie, czo teras xiąża i panovie w poviecie Oszmianskim trzimayą. A Eykszevi dal ostrow, ktori po nim nazvąn iest Eyksziski, i wszitki przisluchaiące w poviecie Eykssiskyem. A Graużv dal ostrow, ktori iego imieniem nazvąn Graużiski. I s Kumpia narodził się Gastolt, a z Eykssa narodził się Dovoyno, a z Grauża narodzil się Montwid. I wrocil się nazad. [л. 270]
Примечания издания
ГГ Добавлено редакцией Д Так в рукописи; в P назвалося Е—Е B P иж мужыки мешъкають без господара, a зовутся дручане Ж Так в рукописи в P Монтвил жомоитскии; isz добавлено редакцией
Перевод на русский
был весьма милостив к подданным, а затем умер бездетным. Подданные, любившие его, по римскому обычаю сделали истукана и в память о нем назвали его Сперой. Жители окрестностей стали приносить ему жертвы и почитать за бога. Когда истукан разрушился, они почитали богом само озеро и то место. После этого государя у них не было, и жили они без князя. [л. 267]
О князе Борке и его брате Кунасе
Вскоре умер бездетным его брат, живший в Юрборке. Кунас взял удел Борка и замок Юрборк и стал править в той части. У Кунаса было два сына: Кернус и Кимбут. Владея Жмудью, Кунас стал расширять поселения за реку Вилию, в Завилейскую землю. Перейдя Святую, он нашел прекрасное место, весьма ему понравившееся, поселил там сына Кернуса, и место по его имени назвали Керновом. Затем Кунас умер.
Кернус стал владеть всей Завилейской землей до латгальского рубежа, Завилейским Браславом и землями до Двины, а Кимбут — Юрборком, Кунашевом и всей Жмудью. В то время люди Кернуса расселились за Вилией и играли на дубовых трубах. Кернус называл берег по-латыни litus, а трубу — tuba; сложив эти слова, дал своим людям имя Litus Tuba. Простые люди не умели говорить по-латыни и стали называть их просто Литвой. С того времени государство стало именоваться Литовским и Жмудским и усиливаться при великих князьях.
Кернус правил Литвой, а Кимбут — Жмудью; долго они жили в мире. У Кернуса не было сыновей, лишь дочь Пояту. Состарившись и не желая отдалять державу от дочери, он выдал ее за Кируса из рода Кентавров, сына Довспунка из Девялтова, и умер. После него литовской землей стал владеть его зять Кирус-Кентавр. Кимбут умер в Жмуди, оставив князем сына Монтвила. Монтвил много лет правил Жмудью и имел двух сыновей: Эрдивила и Кримунта.
О князе Монтвиле, сыне Кимбута
При Монтвиле поднялся царь Батый, пошел на Русскую землю, всю ее завоевал, многих русских князей казнил, других увел в плен, а Киев — столицу всей Руси — сжег и опустошил. Великий князь киевский бежал в Чернигов. Узнав, что Киев сожжен, Русь разорена, а жители без государя и зовутся дручанами (Е), он собрал людей, пошел к Овручу, овладел Овручской землей, срубил замок Друцк и назвался великим князем друцким.
Великий князь Монтвил узнал, что Русская земля опустошена, а князь изгнан. Он дал войско сыну Эрдивилу и послал с ним советников: Кумпя из рода Колонн, Юлиана из Урсинов и Граусса из Роз. [л. 269]
Они перешли Неман и в четырех милях от реки нашли красивую гору. Там построили замок, назвали его Новогрудком, и великий князь устроил в нем столицу, назвавшись великим князем новогрудским. Затем он срубил замок Гродно, пошел к Бресту и нашел Брест, Дорогичин и Мельник разоренными Батыем. Он восстановил эти замки и стал ими владеть.
После смерти великого князя жмудского Монтвила великим князем Жмуди стал Викинт, а старший сын Монтвила Эрдивил правил Новогрудком и названными замками. Своим спутникам он раздал острова и пущи: Кумпю — округу реки Ошмяны со всеми землями нынешнего Ошмянского повета; Эйкшу — остров Эйкшишки со всем, что к нему принадлежало; Граусу — остров Граужишки. От Кумпя произошел Гаштольд, от Эйкша — Довойно, от Грауса — Монтвид. После этого Эрдивил возвратился назад. [л. 270]
Примечания издания
ГГ — добавлено редакцией. Д — в P: «назвалось». Е—Е — в P: «и мужики живут без государя, а зовутся дручане». Ж — место исправлено по P; слово «что» добавлено редакцией.