Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 45, с. 44

Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.

Бюллетень истории пограничья № 4, 2003: лист 45 из 148

С. 44

Оригинал издания

gminy turgielskiej powiatu oszmiańskiego w bitwie z partyzantami polskimi (zginął także lejtnant żandarmerii niemieckiej i 6 żandarmów, zaginęło 2 policjantów białoruskich)139.

Jak już zauważono, w dokumentach partyzantów sowieckich i pisanych po wojnie przez nich wspomnieniach, o akcji karnej w Koniuchach w najlepszym razie tylko się wzmiankuje, nie chlubiąc się nią, chociaż określa się tam mieszkańców Koniuch „hitlerowcami” i „faszystami”. Nawet Albertas Barauskas – jeden z przywódców partyzantów sowieckich w Litwie Południowo-Wschodniej, który w swych wspomnieniach i nie opublikowanych materiałach archiwalnych poświęcał tyle uwagi tematyce zwalczania wiejskiej samoobrony – „skromnie” przemilcza akcję unicestwienia wsi Koniuchy i swoją w niej rolę (niejasne – jaką?). Niekiedy zniszczenie Koniuchów wymienia się równorzędnie obok zlikwidowania wsi Bakaloriškės (powiat trocki, gmina Hanuszyszki), w której spalono około 40 zagród, ale wymordowano znacznie mniej mieszkańców. Na przykład, J. Olekas pisał: „Podobnie stało się z członkami samoobrony wsi Koniuchy”140.

W przypadku Koniuch „czerwoni” kombatanci, z wyjątkiem, być może, tylko cytowanych M. Elinasa i D. Gelpernasa, zapewne od początku czuli, że akcja zlikwidowania wsi była zbyt okrutna, kompromitująca sowiecki ruch partyzancki i autorytet władzy sowieckiej, dlatego unikali szerszego pisania o niej.

Jednak również źródła wytworzone przez partyzantkę radziecką potwierdzają fakt zniszczenia wsi i skalę jej tragedii. G. Zimanas poinformował szefa SLRP w Moskwie A. Sniečkusa o zlikwidowaniu wsi Koniuchy radiogramem z 31 stycznia 1944 r. o następującej treści: „29 stycznia połączona grupa oddziałów wileńskich, oddziału »Śmierć okupantom«, oddziału im. Margirisa i specjalnej grupy sztabu generalnego całkowicie spaliła Koniuchy, wieś o najzacieklejszej samoobronie w powiecie ejszyskim. Mieszkańcy Koniuchów nie tylko nie wpuszczali partyzantów do swej wsi, ale też urządzali na nich zasadzki na drogach, atakowali sprzyjające partyzantom wsie, zmuszali do zbrojenia się wsie neutralne. Samoobronie zadano ciężkie straty. Własnych ofiar nie ma”141. Radiogram Zimanasa jest przede wszystkim interesujący z tego względu, że on nie tyle informował Sniečkusa o wynikach akcji w Koniuchach, ile wyjaśniał i starał się uzasadnić motywy zlikwidowania wsi. W później posyłanych radiogramach, listach, sprawozdaniach itp. nie udało się odnaleźć żadnych szczegółów dotyczących akcji. Co prawda, G. Zimanas wspomniał jeszcze o zlikwidowaniu wsi Koniuchy w liście do A. Sniečkusa z 3 marca 1944 r. jako o wsi, która była

Примечания

139. LAS, z. 3377, op. 58, t. 266, Tygodniowe zestawienie wiadomości policji litewskiej z 5–11 I 1944 r., k. 30, 31; Armija krajova Lietuvoje, d. 2 (Armia Krajowa na Litwie, część 2), Vilnius-Kaunas 1999, s. 271. W wydawanej w Wilnie gazecie „Naujoji Lietuva” publikowano wyrazy współczucia krewnym i bliskim poległych policjantów. Spośród wszystkich zabitych mieszkańców Koniuchów wyrazy współczucia złożono w tej gazecie tylko krewnym i bliskim J. Bobinasa, policjanta pomocniczego posterunku policji w Jaszunach (zapewne dowódcy samoobrony wsi Koniuchy). Zob. „Naujoji Lietuva”, 11 II 1944. Ten fakt (nie mówiąc o aspektach moralnych) wymownie ilustruje ówczesny „status” policji pomocniczej w „hierarchii” sił policyjnych i zaprzecza twierdzeniom partyzantów sowieckich, że rzekomo samoobrona wsi Koniuchy miała dla Niemców (i administracji litewskiego samorządu) jakieś szczególne znaczenie i była dla nich punktem oparcia.

140. J. Olekas, op. cit., s. 117.

141. LAS, z. 1, op. 1, t. 410, k. 173.

Перевод на русский

Тургельской волосты (gmina turgielska) Ошмянского повета (powiat oszmiański) в бою с польскими партизанами (погибли также лейтенант немецкой жандармерии и 6 жандармов, пропали без вести 2 белорусских полицейских)139.

Как уже отмечалось, в документах советских партизан и в написанных ими после войны воспоминаниях о карательной акции в Конюхах в лучшем случае лишь упоминается, без похвальбы ею, хотя жители Конюх именуются там „гитлеровцами” и „фашистами”. Даже Альбертас Бараускас – один из руководителей советских партизан в Юго-Восточной Литве, который в своих воспоминаниях и неопубликованных архивных материалах уделял столько внимания теме борьбы с деревенской самообороной, – „скромно” умалчивает об акции уничтожения деревни Конюхи и о своей в ней роли (неясно – какой?). Иногда уничтожение Конюх упоминается наравне с ликвидацией деревни Бакалоришкес (Тракайский уезд, волость Онушкис), в которой было сожжено около 40 усадеб, но убито значительно меньше жителей. Например, Ю. Олекас писал: „То же произошло с членами самообороны деревни Конюхи”140.

В случае Конюх „красные” ветераны, за исключением, быть может, лишь цитировавшихся М. Элинаса и Д. Гелпернаса, вероятно, с самого начала чувствовали, что акция ликвидации деревни была слишком жестокой, компрометирующей советское партизанское движение и авторитет советской власти, поэтому избегали подробно писать о ней.

Тем не менее и источники, созданные советскими партизанами, подтверждают факт уничтожения деревни и масштаб её трагедии. Г. Зиманас сообщил начальнику ЛШПД в Москве А. Снечкусу о ликвидации деревни Конюхи радиограммой от 31 января 1944 г. следующего содержания: „29 января объединённая группа вильнюсских отрядов, отряда »Смерть оккупантам«, отряда им. Маргириса и специальной группы генерального штаба полностью сожгла Конюхи, деревню с самой ожесточённой самообороной в Эйшишкском уезде. Жители Конюх не только не впускали партизан в свою деревню, но и устраивали на них засады на дорогах, нападали на деревни, сочувствующие партизанам, заставляли вооружаться нейтральные деревни. Самообороне нанесены тяжёлые потери. Своих жертв нет”141. Радиограмма Зиманаса интересна прежде всего тем, что он не столько информировал Снечкуса о результатах акции в Конюхах, сколько объяснял и старался обосновать мотивы ликвидации деревни. В отправленных позднее радиограммах, письмах, отчётах и т. п. не удалось обнаружить никаких подробностей, касающихся акции. Правда, Г. Зиманас ещё упоминал о ликвидации деревни Конюхи в письме А. Снечкусу от 3 марта 1944 г. как о деревне, которая была

Примечания

139. LAS, ф. 3377, оп. 58, т. 266, Tygodniowe zestawienie wiadomości policji litewskiej z 5–11 I 1944 r., л. 30, 31; Armija krajova Lietuvoje, d. 2 (Armia Krajowa na Litwie, część 2), Vilnius-Kaunas 1999, с. 271. В издававшейся в Вильнюсе газете „Naujoji Lietuva” публиковались соболезнования родным и близким погибших полицейских. Из всех убитых жителей Конюх соболезнования были выражены в этой газете только родным и близким Ю. Бобинаса, вспомогательного полицейского полицейского участка в Яшюнай (вероятно, командира самообороны деревни Конюхи). См. „Naujoji Lietuva”, 11 II 1944. Этот факт (не говоря уже о моральной стороне) красноречиво иллюстрирует тогдашний „статус” вспомогательной полиции в „иерархии” полицейских сил и опровергает утверждения советских партизан, будто самооборона деревни Конюхи имела для немцев (и для администрации литовского самоуправления) какое-то особое значение и была для них опорным пунктом.

140. J. Olekas, op. cit., с. 117.

141. LAS, ф. 1, оп. 1, т. 410, л. 173.