Бюллетень истории пограничья № 4. Лист 22, с. 21
Журнал историков польско-литовско-белорусского пограничья, 2003: русско-прусские планы 1811 года, земельная реформа в Литве, уничтожение деревни Конюхи в 1944 году, Реформация и русская знать ВКЛ, дневник Михала Ромера 1920 года, рецензии и научная хроника.
С. 21: А. Абромайтис. Земельная реформа в Литве
Оригинал издания
Audrius Abromaitis
Uniwersytet Wileński
Aspekty psychologiczne reformy rolnej na Litwie50
W rękach ziemiaństwa na Litwie przed I wojną światową pozostawała prawie połowa uprawianej ziemi. Zdaniem P. Łossowskiego, mniej więcej 40% upraw stanowiła własność ziemiańska51, tymczasem w 1918 r. więcej niż 80% dworskiej własności rolnej były skoncentrowane w posiadaniu ziemian Polaków52. Według oficjalnych danych w 1922 r., wsród 3000 właścicieli dworów było 1590 (53%) Polaków53. Wówczas przewidywano, iż reforma rolna obejmie około 690 tys. ha należącej do nich ziemi. Ziemian deklarujących się jako Litwini było 600 (20%), a reforma miała objąć 146 tys. ha ich własności54. Według danych zebranych przez litewskie Ministerstwo Rolnictwa, wśród prywatnych gospodarstw liczących ponad 100 ha ziemi 66,4% należało do Polaków, 10% – do Rosjan, 6,4% – do Niemców, 2% – do Żydów i tylko 12,9% – do Litwinów55.
Litewski historyk G. Vaskela twierdzi, że w 1919 r. chłopi gospodarowali na 55,5% ziemi, właściciele pochodzenia szlacheckiego – 26,2% (bez Wileńszczyzny i Kraju Kłajpedzkiego)56. Na początku 1940 r. chłopi gospodarowali już na 70,7%
Примечания
50. Tytuł artykułu nawiązuje do problemu zasygnalizowanego już w wydawnictwie z 1922 r., w którym pisano: „Tu w znacznym stopniu wyjaśniają się aspekty psychologiczne w kwestii reformy rolnej. Obszarnik w oczach chłopa, biorąc rzecz ogólnie, jest zaborcą jego ziem, gwałcicielem jego praw oraz poskramiaczem i szkodnikiem całego życia litewskiej wsi. Wobec tego warte zanotowania jest jeszcze coś: w miejscowościach, w których wpływy dworów były większe, w których okolicach więcej jest spolonizowanych, tam i gospodarka rolna stoi obecnie niżej, i oświata ludzi oraz ogólny stan kultury wiejskiej ludności jest wyraźnie niższy. Można twierdzić, iż wysokość odsetki spolonizowanych osób w różnych terenach Litwy jest w zależności odwrotnej do wysokości rolnictwa i ludowej kultury tych terenów”. (Lietuvos žemės ūkis ir žemės reforma, Kaunas 1922, s. 31).
51. P. Łossowski, Kraje bałtyckie na drodze od demokracji parlamentarnej do dyktatury (1918–1934), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1972, s. 31.
52. P. Łossowski, Stosunki polsko-litewskie w latach 1918–1920, Warszawa 1966, s. 22.
53. R. Žepkaitė, Diplomatija imperializmo tarnyboje: Lietuvos ir Lenkijos santykiai 1919–1939 m., Vilnius 1980, s. 13.
54. V. Kniūraitė, 1922 m. žemės reforma Lietuvoje, Vilnius 1994, s. 48–49.
55. Tamże, s. 24.
56. G. Vaskela, Žemės reforma Lietuvoje 1919–1940 m. Analizuojant Rytų ir Vidurio Europos agrarinės raidos XX a. III–IV dešimtmečiais tendencijas, Vilnius 1998, s. 65.
Перевод на русский
Аудрюс Абромайтис
Вильнюсский университет
Психологические аспекты земельной реформы в Литве50
В руках землевладельцев в Литве перед Первой мировой войной оставалась почти половина обрабатываемой земли. По мнению П. Лоссовского, примерно 40% пашни составляла помещичья собственность51, между тем в 1918 г. более 80% усадебной земельной собственности было сосредоточено в руках помещиков-поляков52. По официальным данным 1922 г., среди 3000 владельцев усадеб было 1590 (53%) поляков53. Тогда предполагалось, что земельная реформа охватит около 690 тыс. га принадлежавшей им земли. Землевладельцев, причислявших себя к литовцам, было 600 (20%), а реформа должна была охватить 146 тыс. га их собственности54. По данным, собранным литовским Министерством земледелия, среди частных хозяйств площадью свыше 100 га 66,4% принадлежали полякам, 10% – русским, 6,4% – немцам, 2% – евреям и лишь 12,9% – литовцам55.
Литовский историк Г. Васкела утверждает, что в 1919 г. крестьяне хозяйствовали на 55,5% земли, владельцы шляхетского происхождения – на 26,2% (без Виленщины и Клайпедского края)56. В начале 1940 г. крестьяне хозяйствовали уже на 70,7%
Примечания
50. Заглавие статьи отсылает к проблеме, обозначенной уже в издании 1922 г., где писалось: «Здесь в значительной степени проясняются психологические аспекты вопроса о земельной реформе. Помещик в глазах крестьянина, вообще говоря, – захватчик его земель, попиратель его прав, усмиритель и вредитель всей жизни литовской деревни. Поэтому стоит отметить ещё одно: в тех местностях, где влияние усадеб было сильнее, в округе которых больше ополяченных, там и сельское хозяйство стоит ныне ниже, и образованность людей, и общий уровень культуры сельского населения заметно ниже. Можно утверждать, что доля ополяченных лиц в различных районах Литвы находится в обратной зависимости от уровня земледелия и народной культуры этих районов». (Lietuvos žemės ūkis ir žemės reforma, Kaunas 1922, с. 31).
51. P. Łossowski, Kraje bałtyckie na drodze od demokracji parlamentarnej do dyktatury (1918–1934), Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk 1972, с. 31.
52. P. Łossowski, Stosunki polsko-litewskie w latach 1918–1920, Warszawa 1966, с. 22.
53. R. Žepkaitė, Diplomatija imperializmo tarnyboje: Lietuvos ir Lenkijos santykiai 1919–1939 m., Vilnius 1980, с. 13.
54. V. Kniūraitė, 1922 m. žemės reforma Lietuvoje, Vilnius 1994, с. 48–49.
55. Там же, с. 24.
56. G. Vaskela, Žemės reforma Lietuvoje 1919–1940 m. Analizuojant Rytų ir Vidurio Europos agrarinės raidos XX a. III–IV dešimtmečiais tendencijas, Vilnius 1998, с. 65.