Польское войско Костюшко в 1794 году. Страница 23

Оригинал (по-польски)

na 3000 wojska; wyglądały też regimenta takie, z potężną głową, a na słabych nogach, potwornie.

Nie uczynił August II nic na zapobieżenie smutnym tym stosunkom ; środki, które w tym celu zdawał się podejmować, tehnęły obczyzną i przyjąć się na polskićj glebie nie chciały. Dziwnie przedstawiał się też cały ustrój ówczesnego wojska w Polsce ; od "polskich hetmanów, chorągwi narodowych, stroju polskiego odbijało się rażąco gospodarstwo niemieckie: Jenerał-lejtnanci, regimenta, krój niemiecki i niemiecki odgłos komendy. Za czasów Augusta III nie zaszła również w wojsku polskiem żadna ważniejsza zmiana na lepsze; wypracowano wprawdzie pod koniec panowania jego regulamin dlą piechoty w języku polskim, ale go nie- zaprowadzono.

Piechota ówczesna ubierała się przeważnie w strój niemiecki, a więc w mundury czerwone, spodnie białe, kamasze lub trzewiki. Chalsztuki na szyi nosiła czerwone, białemi sztryfiami obszywane; kapelusze miała trzyrogate, składane, białemi bortami obszywane. Włosy nosiła plecione w tyle w warkocz, tak zwany Żarcop, na przodzie przy uszach kręcone w loki; głowę musiała pudrować. —

Oficerowie nosili duże kapelusze czarne, stósowane na trzy rogi; szluf w piechocie nie nosili, tylko szarfy srebrne, a na piersiach ryngrafy, także "srebrne z białym orłem. —'

'W kawaleryi narodowej nosili oficerowie szlufy srebrne, — artylerya miała szlufy złote.

Gwardya konna nosiła mundur równioż czerwony, kamizelkę i spodnie jasno granatowe, z guzikami cynowemi, białomi. Na głowie kapuzę sukienną dwoistego koloru, takiego jak mundur, zwijaną nakształt baranka u czapki, urządzoną do spuszczania przeciw zimnu i słocie. Płaszcz okrągły, kolisty, czerwony z granatowemi z przodu lisztwami i takim samym kołnierzem.

W wielkim stanie osłabienia i ogólnego nieładu przeszła armia polska pod panowanie Stanisława Augusta.

II.

Gdy za panowania monarchy tego, pod wpływem kilku możnych rodzin, zaczął naród po długoletniej swawoli przychodzić do upamiętania i we wszystkich kierunkach uwydatniał się zwrot ku naprawie stosunków, wzięto się równocześnie i do reorganizacyi siły zbrojnój Rzeczypospolitej. Ustanowiono w roku 1765 komisyą wojskową, która po dokładnem zbadaniu ujemnych stron, obmyślić miała środki zaradcze. Była ona prawdziwem dobrodziejstwem dla wojska; wykorzeniła bowiem mnóstwo nadużyć, zaprowadziła porządek w organizacyi, podniosła rozluźnioną subordynacyą i dyscyplinę, posunęła . wykształcenie u wyższych wojskowych i w

końcu stworzyła armią, nieustępującą żadnćj. współczesnćj europejskiej. Pozostało jednak przytem wszystkiem jedno stare niedomaganie z dawnych czasów, wła liczba jsk którego przecież komisya usunąć nie zdołała, bo mogła tylko tworzyć z tego, co jój stany w tym celu przeznaczyły, a Polakom trudno było otrząsnąć się od razu z dawnych przesądów. Do najwybitniejszych ulepszeń, przez komisyą zaprowadzonych, policzyć wypada: 1) usunięcie nadliczbowych oficerów, 2) podwyższenie żołdu, 3) wydanie w roku 1767 nowego regulaminu egzercerunkowego w języku polskim, 4) zaprowadzenie w roku następnym polskićj komendy, i 5) utworzenie kilku nowych regimentów.

*Błogą tę czynność przerwała konfederacya barska (1768); czteroletnie zaburzenia w kraju przyczyniły się do zniszczenia w znacznój części osiągniętych przez komisyą rezultatów; nowy nieporzą-

ek w kraju tamował możność wybierania poborów,

wskutek czego zabrakło funduszów do wypłacania żołdu i pokrywania wydatków na wojsko. Przez kilka lat nie otrzymywało wojsko żadnój płacy; oficerowie zapożyczali się, gdzie mogli, dla zaspokojenia żołnierzy, byle ich wstrzymać od rozejścia się do domu. — Drugą klęską dla wojska był rozbiór kraju; wiele regimentów straciło. znaczną część utrzymania, pobieranego z prowincyi, przez podział utraconych. Dla braku funduszów nakazała też komisya w roku 1772 obniżenie liczby wojska w wielu regimentach, a Rzeczpospolita, przez kilka lat lecząc swo rany, nie była w stanie uczynić czegoskolwiek dla zapobieżenia smutnym stosunk

Dopiero w roku 1775 pomyślał znów sejm o urządzeniu i powiększeniu wojska i postanowił doprowadzić go do 30,000. Ustanowił też w tym celu etat w wysokości 12 milionów złotych, ale popełniono ten błąd, że zamiast na wzór innych państw starać się oprzeć siłę zbrojną głównie na wojsku pieszem i w tym kierunku przeważnie dzialać, postanowiono pozostawić dawną liczbę regimentów pieszych, a natomiast podnieść jazdę do czterech brygad kawałeryi narodowój i dwóch pułków straży przednićj, oprócz dragonów. Zwinięto też w tymże roku resztę chorągwi husarskich, a w ich miejsco utworzono kawaleryą, tak zwaną narodową, którą podzielono na brygady. '

Przecioż nie długo trwała hojność Rzeczypospolitej, bo: już w roku następnym obniżono etat na wojsko o połowę, wskutek czego projekt podniesienia siły zbrojnój do 30,000 pozostał w zawieszeniu. Ograniczono się jedynie na utworzeniu kilku nowych regimentów, ale ogólna liczba. wojska podniosła się tylko bardzo nieznacznie.

Odstąpiono też od dotychczasowego podziału armii na -partye, a podzielono ją na 4 dywizye;

Перевод на русский

на 3000 войска; выглядели также полки такие, с мощной головой, а на слабых ногах, ужасно. Август II ничего не сделал для предотвращения этих печальных отношений; меры, которые казалось он собирался предпринять для этого, были чуждыми и не хотели приживаться на польской почве. Странно представлялось также всё устройство тогдашней армии в Польше; от «польских гетманов, национальных хоругвей, польской формы» резко выделялось немецкое хозяйство: генерал-лейтенанты, полки, немецкий крой и немецкий звук команды. Во времена Августа III также не произошло в польской армии никаких значительных улучшений; хотя к концу его правления был разработан регламент для пехоты на польском языке, его не внедрили. Тогдашняя пехота преимущественно одевалась в немецкую форму, а именно в красные мундиры, белые штаны, сапоги или ботинки.

На шее носила красный шаль, отделанный белыми полосками; шляпы у нее были треугольные, складывающиеся, с белым кантом. Волосы носила заплетенные сзади в косу, так называемый Жаркоп, спереди у ушей завиты в локоны; голову приходилось посыпать пудрой. — Офицеры носили большие черные шляпы, сложенные в три угла; в пехоте не носили шпалы, только серебряные пояса, а на груди — ринграфы, также «серебряные с белым орлом». — В национальной кавалерии офицеры носили серебряные пояса, артиллерия имела золотые пояса. Конная гвардия также носила красную форму, жилет и брюки светло-синего цвета, с оловянными, белыми пуговицами. На голове — тканевый капюшон двух цветов, как форма, свернутый в форме барашка на шапке, устроенный для защиты от холода и ненастья. Плащ круглый, красный с синими передними полосками и таким же воротником.

В состоянии большого ослабления и общего беспорядка польская армия перешла под владычество Станислава Августа. II. Когда во время правления этого монарха, под влиянием нескольких могущественных семей, народ после долгого распутства начал приходить в чувство и во всех направлениях проявлял поворот к исправлению отношений, одновременно занялись и реорганизацией Вооружённых сил Речи Посполитой. В 1765 году была учреждена военная комиссия, которая после тщательного изучения отрицательных сторон должна была разработать меры предосторожности. Она была истинным благословением для армии; она искоренила множество злоупотреблений, привела в порядок организацию, подняла ослабленную субординацию и дисциплину, способствовала образованию у высших военных и, в конце концов, создала армию, не уступавшую никакой современной европейской.

Однако при этом всего осталась одна старая болезнь из давних времен, счёт которой комиссия, впрочем, устранить не смогла, потому что могла только использовать то, что для этого предназначили её сословия, а полякам было трудно сразу избавиться от старых предрассудков. К наиболее выдающимся улучшениям, введённым комиссией, следует причислить: 1) устранение сверхштатных офицеров, 2) повышение жалованья, 3) издание в 1767 году нового строевого устава на польском языке, 4) введение в следующем году польского командования, и 5) создание нескольких новых полков.

*Блаженную эту деятельность прервала Барская конфедерация (1768); четырёхлетние беспорядки в стране способствовали уничтожению значительной части результатов, достигнутых комиссией; новый беспорядок в стране препятствовал возможности взимания сборов, в результате чего не хватало средств на выплату жалования и покрытие расходов на армию. В течение нескольких лет армия не получала никакой оплаты; офицеры занимали, где могли, чтобы удовлетворить солдат и удержать их от разъезда по домам. — Вторым ударом для армии был раздел страны; многие полки потеряли значительную часть содержания, собираемого с провинций, из-за деления утраченного.

Из-за нехватки средств комиссия также в 1772 году приказала уменьшить численность войска во многих полках, а Речь Посполита, несколько лет зализывая свои раны, не была в состоянии сделать что-либо для предотвращения печальных обстоятельств. Только в 1775 году снова подумал сейм о устройстве и увеличении войска и постановил довести его до 30 000 человек. Был также установлен в эту цель штат в размере 12 миллионов злотых, но была допущена ошибка: вместо того, чтобы, по образцу других государств, стараться опирать вооружённую силу главным образом на пехоту и действовать преимущественно в этом направлении, было решено оставить прежнее количество пехотных полков, а кавалерию увеличить до четырёх бригад так называемой народной кавалерии и двух полков передовой стражи, кроме драгунов. В том же году также были упразднены остальные гусарские хоругви, а на их место была создана кавалерия, так называемая народная, которую разделили на бригады.

Однако щедрость Речи Посполитой продолжалась недолго, потому что уже в следующем году штат армии был сокращен наполовину, вследствие чего проект увеличения вооруженных сил до 30 000 остался в подвешенном состоянии. Ограничились лишь созданием нескольких новых полков, но общая численность армии увеличилась лишь незначительно. Также отказались от прежнего деления армии на партии и разделили её на 4 дивизии;