6. Jagajło-Władysław i 7. Skirgajło-Iwan

ac

6. Jagajło-Władysław

: 7. Skirgajło-Iwan*.

Jagajło, najstarszy syn Olgerda i drugiej jego żony Julianny ks. Twerskiej, przez ojca przeznaczony na następcę, po jego śmierci w 1377 r. objął zwierzchnią władzę nad państwem Litewskiem. Zostawszy w 1386 r. królem Polskim, przez lat sześć panował wspólnie w Polsce ś Litwie i dopiero w 1392 r. złożył godność wielkoksiążęcą Litewską w ręce Witowda?), sobie tylko tytuł „ewierzchniego księcia Litwy i Rusi", zachowując. Szczegóły genealogiczne tyczące się Władysława - Jagajły i jego potomków na tronie Polskim, zanadto są dobrze znane abyśmy je tutaj powtarzali. '

Skirgajło, książe Trocki w 1382 r.3), pierwszy z siedmiu braci przyjął 1383—1384 chrzest według obrządku wschodniego,

1) Stadnicki, Bracia Wład. Jagiełły str. 256—282.

2) Patrz niżej.

3) Z tytułem księcia Trockiego występuje już w 1882 r. (Patrz wyżej str. 86).

Ród Godimina. 10 *

pod imieniem Iwana), P. Stadnicki, idąc za Długoszem *) i kroniką Litewską %), każe Skirgajle w 1388 r. obejmować zwierzchnią władzę na Litwie. Wprawdzie zastrzega p. Stadnicki, że „cho- „Ciaż w dokumentach czasem wielkim księciem nazwany, to prze- „cież niema śladu aby samodzierżcza władza, którą oni piastowali „udziałem jego kiedy była... przeto do szeregu wielkich książąt „Litewskich policzonym być nie może 4), jednak nawet i na takie ograniczenia, piastowanej jakoby przez Skirgajłę godności wielkoksiążęcej, zgodzić się nie możemy.

Litwa, w pierwszych latach po wyniesieniu Jagajły na tron Polski, przedstawiała stan bardzo nieokreślony, głównie z przyczyny nieobecności panującego. W kolei starszeństwa idąc zaraz po Jagajle, był Skirgajło na Litwie pierwszą osobistością po królu i miał nad młodszymi i przyrodnimi braćmi przewagę moralną, którą powiększało jeszcze posiadanie najznaczniejszego udziału; albowiem oprócz Trok, które otrzymał w 1382 r. po ucieczce Witowda, król nadał mu jeszcze w 1387 r. po Andrzeju Olgerdowiczu, Połock i liczne: włości na Litwie i Rusi). To też mniemanie, że w zastępstwie króla Władysława był wielkim księciem Litwy było tak rozpowszechnionem, iż już w 1416 r., w procesie Polsko-Krzyżackim na soborze Konstancyeńskim, w wystosowanej przez Zakon obronie, znajdujemy wzmiankę, że Skirgajło „w nieobecności króla sprawował rządy Litwyć%); nic więc dziwnego, że mogli to powtórzyć, piszący później, Długosz i kronikarz Litewski a za nimi wszyscy historycy?). Że jednak Skirgajło urzędownie nie piastował godności wielkiego księcia Litewskiego,

1) Patrz wyżej str. 85—86.

?) Długosz III. 449, „Brata swego rodzonego Skirgiełię ustanowił zwierzchnim książęciem, powierzył mu rządy Litwy, a innych książąt poddał pod jego władzę.

3) Kronika Bychowca str. 29 „X potom iechał (król) do koruny a gubernatorom zostawił brata swoieko Skirgayło na Wilni y na welikom kniaswe Litowskom*,

4) Bracia Wład. Jagiełły str. 271.

5) Sokołowski-Szujski, Codex epistolaris saeculi XV. str. 9.

?) Prochaska, Codex str. 1025 „uż eo absenie Schirgail frater suus, qui tuno vice sua regebat Litwaniam eto;*.

") Pierwszy p. Burbaszow (Witowd i jeho politika do Griunwaldskoj bitwy S$. Peterburg 1885 str. 137—141) dowodzi, że Skirgajło nie był wiel. kim księciem Litwy.

iR

przekonywamy się ze współczesnych dokumentów, w których tytułuje się nie „wielkim księciem Litwy 1), ale tak jak i inni książęta, „wielkim Księciem"?), lub tylko „księciem Iitewskim 4 panem na Trokach i Połocku* %). Tak samo z tytułem „weliki kniaź. występują Michał Gediminowicz *), Andrzej Olgerdowicz ), Dymitr Olgerdowicz *), Witowd przed 1392 r.%) i Fedor Lubartowicz *) a „książętami Litewskimi* byli de facto wszyscy kniaziowie rodu Gedimina *). Nadto kroniki poświadczają, że Skirgajło w Wilnie nie rezydował). Tylko Wilno mogło być miejscem stałego pobytu panującego wielkiego księcia; to też w nieobecności Jagajły, żaden z jego braci stale w niem nie przemieszkiwał,

?) Wprawdzie w akcie zawieszenia broni z Krzyżakami d. 9 Lipca 1387 Skirgajło nazwany „supremus dus Lettowie" (Prochaska, Codex 12; Rykaczewski, Inventarium str. 374); ponieważ jednak w tym czasie w żadnym razie nie był wielkim księciem Litwy, to tytuł ten dany mu niezawodnie ze względu naczelnego dowództwa nad wojskami, jakie wówczas sprawował. W inwentarzu Rykaczewskiego Skirgajlo kilkakrotnie nazwany „magnus dua Lithuanide" (str. 373—376), w tych samych jednak dokumentach wydrukowanych in extenso (Sokołowski-Szujski, Codex str. 7 i 11 i Prochaska, Codex str. 18) nie występuje z tym tytułem.

2) „Kniaź weliki Skirgajło* r. 1386 (Bokołowski-Szujski, Codex str. 7) iokoło 1390 (Akt. Jużn. i Zap. Ross. I. Nr. 2).

*) „Skirgał dei gracia dua Litwanie et dominus Trocensis ac Polocensis* lub „Skirgal Herzog von Litthauen una Herr von Trakken und Polock* 1387 (Prochaska, Codex str. 11; Sokołowski-Szujski, Codex str. 11); 1388 (Napiersky, Index Corporis historico-diplomatici Livonine ete. Riga 4 Dorpat 1833 I. Nr. 458), 1391 (Sokołowski-Szujski, Codex str. 15).

*) Patrz wyżej str. 70.

5) „Se az welikij kniaź Andrej Połockij* (Akt. Zap. Boss. L Nr. 13 i 14).

©) „Se az welikuj kniaź Dmitrej Olgirdowicz* (Tamże Nr. T).

7) „Magnus dus Witold" r. 1386 (Prochaska, Codex str. 8) i inne dokumenty wątpliwe przynajmniej co do dat. (Akt. Zap. Ross. I. Nr. 6 i 9; Berszadski, Dokumenty i regosty I. str. 5).

3) Patrz wyżej str. 74.

*) 1875 „My kniaź Litowskij Jeniaż Aleksandr Koriatowiczś (Akt. Zap. Ross, I. Nr. 4); 1886 „Alezander alias Witold. Dei gratia due Lithvaniae ac dominus Hrodensis (Sokołowski-Szujski, Codex str. 6); „Demerius alias Koributk dum Litwanie dominus et heres de Nouogrodek' (Prochaska, Codex str. 10); 1390 „Witowd von gofis gnaden herczog czu Littouwen* (Tamże str. 25) ita.

0) Latopisiec Daniłowicza str. 44; Kronika Bychowes str. 31.

10*

a dowództwo nad zamkiem sprawowali z ramienia królewskiego starostowie, których król dla pewności wybierał między wypróbowanymi katolikami, jakim był Gasztold, lub polakami jak Klemens, Mikołaj z Moskorzewa i Jaśko z Oleśnicy). Rozumiał dobrze Witowd, iż godność wielkoksiążęca była niejako połączoną z posiadaniem Wilna, gdyż według słów kronikarza „nie mogąc „przenieść, iż niema obecnie, tak jak przedtem, panującego wiel- „kiego księcia, uczynił zamach na Wilno z zamiarem objęcia „władzy *). Wkrótce po nieudanym zamachu Witowd zmuszonym był schronić się do Prus i wspólnie z zakonem przez dwa lata dręczył Litwę wojną; w przeciągu tych dwóch lat Jaśko 2-Oleśnicy starosta Wileński, występuje jako wielkorządca Litwy 3). Niema wątpliwości, iż książęta Litewscy współubiegali się o najwyższą władzę; największe prawo do niej jednak miał niezaprzeczenie Skirgajło. To też król, prawdopodobnie wobec krążących wieści o oddaniu temu lub owemu księciu (Wiguntowi?) zwierzchniej władzy, daje w 1391 r. zapewnienie „bratu swemu „Skirgajle księciu Litewskiemu, panu na Trokach i Połocku, że „nikomu, ani rodzonym braciom, ani komukolwiek innemu, bądź „to na wieczność lub dożywocie, nawet z jego wiadomością (wolą), „nie odda zamków Wilna, Witebska, Barten i Merecza, ale za- „chowa je dla siebie i swoich własnych potomkówć +). Podobnież

1) Senatorowie i Dygnitarze str. 71.

3) Latopisiec Daniłowicza str. 44 i ta sama kronika wydana z innego rękopismu przez A. N. Popowa („Lietopis welikich kniaziej Litowskich* druk.: Uczenyja zapiski 2 otdielenia Akademii Nauk I. 1854 Oz. 2 str. 36—3T), „I byst mow (Witowdu) nużno iż preź cziużoho ne bywało w Litowskoj Żeńli storonam władejuszczim wólikim Litowskim kniażeniem. Tohda sowiet sotwori so mnogymi kniaźmi i bojary Litowskimi, tohda bo Skirgajło oiechawseiw k Fołooku, + kmiaś weliki Wstowi pridie k Wini ohotja ju 2a+ sesti eto.",

*) Długosz II. 464470. Także kalendarz Krakowski (Łętowski, Katalog IV. Dodatek) str. 51 „d. D. 7413 (26 Stycznia) obiit Dmus Johannes de Oleschnicza Judez Cracoviensis, pater Dni Sbignei Oracoiensis Episcopi, qui fuit generalis Capitaneus terre Lythwanie, tempore quo Oruciferi de Prussia, post receptionom Dni Władisłai de Lytiuoania in Regem Polonie terram ipsam Lythwanie aquirore, eb Castrum Wylnense retipere nitebantur.

*) W Nowem mieście Korczynie w dzień Św. Magdaleny (22 Lipca) 1391 „dose wir die vier hiuser, das erste das ist die Wille, Withewsk, Barten nnd Meróz; niemanden geben wollen, weder unsern gebohrnen briidern, noch kcinem andern, weder ewiglich noch zu leibdingen, es sey dam, dósz es

w 1388 r. aby zaprzeczyć krążącym wieściom o domniemanym zamiarze oderwania Rusi od Polski, król Władysław Jagajło wydał zapewnienie, „że ziemię Lwowską nikomu ani z książąt, „ani z innych ludzi nie ustąpi, lecz ją zatrzyma dla siebie, kró- „lowej Jadwigi, potomstwa swego i przy koronie Polskiejś!).

Rownież mylnem jest podanie Lindenblatta?), powtórzone przez kilku historyków *), jakoby król Wigunta-Aleksandra brata swego, uczynił zastępcą swoim w Wilnie i na Litwie; żadne z innych źródeł o podobnym fakcie nie wspomina. Przeciwnie, za dowód, że tak być nie mogło, służy nam wyżej przytoczone zapewnienie dane w 1391 r, Skirgajle, nadto wiemy, że w tym czasie (1390 —1392) wielkorządcą Litwy był Jaśko z Oleśnicy*). Jaśko niezaprzeczenie wyższe od Wigunta zajmował stanowisko, skoro tego ostatniego mógł posyłać z wojskiem na oblężenie zamku Neugart*). Przyczyną wieści o namiestnictwie Wigunta było to, iż Wigunt pod koniec życia bawił w Wilnie, gdzie go śmierć zaskoczyła na zamku 2S czerwca 1392 r, *).

Dość, że ani Skirgajło ani Wigunt nie piastowali godności wielkoksiążęcej i wielkim księciem Litwy do 1392 r. był tylko Jagajło. W pierwszych latach panowania swego w Polsce nie czując się jeszcze zupełnie pewnym na nowym tronie, Jagajło na miejsce swe na Litwie nie naznaczał wielkiego księcia, sobie na wszelki przypadek bezpośrednią władzę zachowując. W zimie 1391—1392 Witowd, świeżo spokrewniony ź wielkim księciem Moskiewskim, zdobywszy Merecz i Grodno zagrażał całej Litwie. To powodzenie oręża Witowda, chęć położenia tamy rozlewowi krwi, obawa przed intrygami zakonu, a nadto głębokie przekonanie, iż Witowd zdolniejszy od rodzonych braci królewskich,

wire mit dosselbigen erlawchtigsten firstem herzogs Skirgallen willen (czy nie wisseń?) itd.F (Gokolowski-Szujski, Codex str. 16). "W Inventarium Rykaczewskiego (str. 376) i u Daniłowicza (Skarbiec Nr. 611) sens tego dokumentu skażony.

1) Dokum. druk. Akta grodzkie i ziemskie ete. II. Lwów 1870 str. 29.

3) „In desin cziten starb Alezander des koniges bruder von Polam, deme her die Wile unde das lant ingegebin hate etc. (Lindenblatt str. 36)»

3) Szajnocha, Jadwiga i Jagiello IL. 39; 'Oaro; Geschichte Polens HI, Gotha 1869, str. 105.

+) Patrz wyżej.

5) Długosz III. 465—466,

©) Kalendarz Krakowski (Łętowski, Katalog TV. dodatek) str. 80.

więcej od nich korzyści przyniesie krajowi, skłoniły króla do pogodzenia się z nim. Za pośrednika użytym został Henryk ks. Mazowiecki, który w imieniu króla ofiarował Witowdowi zwrot ojcowizny t.j. Trok, i godność wielkiego księcia Litwy!). Podobno śmierć Wigunta przyśpieszyła to pogodzenie *); trudno nam jednak dopatrzeć analogii między tymi dwoma wypadkami. Wigunt, jak mówiliśmy wyżej, umarł w Wilnie 28 Czerwca 1392 r., 'a już w Lipcu tegoż roku Witowd znajdował się na Litwie „gdzie od „Jaśka z Oleśnicy wielkorządcy Litewskiego, który już w tej „mierze od króla otrzymał był zlecenie, wdzięcznie był przyjęty „i podejmowany” *). W Ostrowiu 5 Sierpnia t. r. Witowa, już jako wielki książe Litwy (?), składa hołd Jagajle i Jadwidze), „poczem król udał się z nim do Wilna, a złożywszy Jaśka z Ole- „śnicy z wielkorządztwa Litwy, oddał jej zarząd Witowdowiś 5).

Skirgajło zmuszony ustąpić z Trok, nadto mając w rękach zapewnienie z r. 1391, że król nikomu nie odda Wilna i kilku innych zamków, z początku okazał zamiar opierania się wyniesieniu Witowda *). Królowi jednak w Grudniu 1392 r. udało się przywieść ich do zgody”); Skirgajło uznał Witowda panującym księciem Litwy, a ten ostatni zobowiązał się osadzić go na księstwie Kijowskiem i zgodził się na nadanie mu zamków Krzemieńca i Stożka wraz z okręgami *). Na objęcie księstwa Kijowskiego musiał Skirgajło czekać przeszło dwa lata, które przepędził przy boku królewskim *); jeszcze w Styczniu 1395 r. bawił w Krakowie 10) i dopiero w ciągu tego roku połączonym siłom Witowda

+) Długosz III. 469; Kronika Bychowca 33; Popow, Lietopis welikich kmiaziej Litowskich (Uczenyje zapiski Akad. Nauk 1854 I. Oz, 2) str. 38. 'W wydaniu tegoż latopisca przez Daniłowicza, w tem miejscu (str. 46) znaczny ustęp, o przyjęciu Zofii Witowdówny w-Moskwie, wyniesieniu Witowda na wielkie księstwo i pierwszych jego czynach, wypuszczony.

?) Lindenblatb'str. 86; Długosz TII, 468.

3) Długosz IL. 470.

4) Prochaska, Codex str. 959; Sokołowski Szujski, Codex: str: 16.

5) Długosz IL 470:

©) Tamże 472;

”) Sokołowski-Szujski, Codex. str. 16.

*) Tamże str. 17.

*) Przeździecki, Życie domowe Jadwigi i Jagielly str, 38-40, 45, 47, 48, 50, 61, 66,72, 75—TT, T9—81.

+10) Tamże str, 61.

Ji Skirgajły udało się zmusić Włodzimierza Olgerdowicza do ustąpienia z Kijowa '). Krótkie były w Kijowie rządy Skirgajły, gdyż umarł już 15 Stycznia 1396 r., podobno z zadanej trucizny*). Umarł bezpotomny 3) a prawdopodobnie i bezżenny.

1) Stadnicki, Bracia Wład. Jagiełły str. 117.

3) Daniłowicz, Latopieiec str. 47 „I s tóho piru kniaż Skirgajło tak pojechał za Dnepr k Miłoławiczem i tamo rozbolisia kanon kanona kreszczenija (t. j. w wilię wilii trzech króli — 4 Stycznia) w subożu, wjecha w horod wo Kijew bolen, bolew 7 dnej, prestawisia w sredu". A więc zachorował w Sobote 4 Stycznia, już chory przyjechał do Kijowa, gdzie umarł w siedem dni we Środę, to jest 15 Stycznia. Porównaj Narbut V. str. 547.

3) Rodowód książąt Litewskich (Poln. sobr. Russ. Jietop. VIL.) str. 256.