5. Fedor Olgerdowicz

Pięć kronik Ruskich i jedna Litewska zaliczają Fedora do synów Olgerda z pierwszej żony '). Miał sobie wyznaczony udział w ziemi Chełmskiej; stanowiły go Ratno z okręgiem, prawdopodobnie Lubomla?), a może i Żydaczew 3).

O dwóch Olgerdowiczach, Konstantym i Fedorze, posiadamy nader szczupłe wiadomości. Podczas wyprawy królowej Jadwigi na Ruś, gdy Benedykt, wojewoda Halicki poddał zamek Halicz, w nieobecności króla Władysława, który bawił na Litwie: „Aleksander-Witold z Bożej łaski. książe Brzeski i Grodzieński, 2 braćmi swymi, z Bożej łaski książętami Jerzym Bełzkim, Fedorem Ratneńskim, Wasilem Pińskim, Fedorem Włodzimierskim, Jerzym Słuckim i Szymonem Stepańskim*, wydają w 1387 r. Benedyktowi poręczenie, że król przypuści go do łaski i zachowa przy dzierżeniu Halicza 4). W 1394 r. w Dolatyczach, Witowd i Skir-

1) Patrz wyżej str. 82 i 88.

*) W kronice Bychowca w liczbie synów Olgerda (str. 92) figuruje: „Fedor Sangussko udeł jeho Lubomi*. W opisaniu granie wielkiego księstwa Litewskiego z Koroną 1546 r. powiedziano, Że „Katen i Luboml było kniaziej maszich Sendiusskowiezów* (Archeogr. Sbornik dokumentow I. Wilna 1867 str. 84).

*) Patrz niżej.

*) Patrz wyżej str. 16.

gajło książęta Litewscy, Włodzimierz Kijowski i Fedor Ratneński wydają królowi poręczenie za brała swego Andrzeja (pro duce Andrea elidm fratre nostro) '), w skutek którego ten, więziony od lat trzech, uzyskuje wolność. Istnieje przywilej, którym „Fedor Olgerdowicz brat królewski poświadcza o rozgraniczeniu wsi Tużyłowa i Swaryczowa *). Dokument ten, bez oznaczenia roku, pisany w Żydaczewie, jeżeli w istocie odnosi się do Fedora Olgerdowicza, to naprowadza na myśl, iż ten oprócz Ratna i Lubomli władał jeszcze i ziemią Żydaczewską; w takim razie musiał umrzeć przed 1400 r., w którym król pogodziwszy się ze Szwitrigajłą nadał mu oprócz Podola i ziemię Żydaczewską z powiatami *). Według Bielskiego Szwitrigajło „wzgardził” Żydaczewem), który zatem przeszedł w posiadanie kniazia Fedora Lubartowicza.

Historycy i heraldycy z dziwnym uporem starali się usunąć możliwość istnienia Fedora Olgerdowicza. P. Stadnickiemu był on tak nie na rękę, iż dwa razy musiał się z opuszczenia jego tłómaczyć. Wzmiankując o dokumencie Dolatyckim nazywa go Fedor książe Ruski na Ratnie *); w drugiem miejscu musiał wspomnieć, że „kroniki Ruskie wyliczając jednogłośnie dwunastu synów Olgerda, mieseczą także Fedora*. Aby więc pogodzić zdanie kronikarzy ze swem przekonaniem, każe Wiguntowi, bez najmniejszych na to dowodów, ochrzcić się na Ruską wiarę pod imieniem Fedora (!)%). Kwestyę kto był ów Fedor Ratneński starał się rozwiązać p. Sokołowski, we wstępie do listów kniazia Jerzego Zbarażskiego, doszedł jednak do niefortunnego wywodu

') W Dolatyczach 1894 feria 4 post dominicam cireumdederunt (10 Lutego) druk. Sokołowski-Szujski, Codex epistolis saeculi XV. str. 20. Także Prochaska, Codex epistolaris Vitoldi str. 35. Daniłowicz, Skarbiec Nr. 647. Gołębiowski I. 12, wszystkie mają. Rainenski*; Bykaczewski, Tnventarium str. 377, ma mylnie „Rohatinensis*.

2) W Żydaczowi na Preobrazenye, Misiacia Awhusta dnia szestoho... Ja kniaż Fedor Olkirdyewicz korolow brat itd. (Dokument odnaleziony przez X. A. Petruszewicza, druk. w Przeglądzie Archeologicznym, Zeszyt I. Lwów 188% str. 77. Wydawca czuł się obowiązanym objaśnić, iż pierwotny przepisywacz dokumentu mylnie czytał Olkirdyewicz zamiast Zubartowicz).

*) Długosz III. 521 pod r. 1403 opisuje fakta, które krótko przediem zajść musiały; porównaj Stadnieki, Synowie Gedymina I. 198194,

4) Baliński i Lipiński, Starożytna Polska II. 613.

%) Bracia Wład. Jagiełly str. 33.

6) Tamże str, 241—242,

że musiał być synem Dymitra-Koributa 1). Nareszcie p. Radzimiński zdając sprawę „o kniaziach Kobryńskich*, gdzie po raz pierwszy rzuciłem myśl, której wówczas nie śmiałem dokładnie wypowiedzieć, że ów kniaź Fedor na Ratnie, niezaprzeczenie wnuk Gedimina, mógł być synem Olgerda na miejsce mitycznego Minigajły *); stawia hipotezę, że Lubart miał dwóch synów Fedorów, starszego na Ratnie, młodszego na Włodzimierzu *). Ułożony w XVI-tym wieku rodowód książąt Litewskich, bałamutny, gdy prawi o pochodzeniu tych książąt, lub podaje szczegóły genealogiczne odnoszące się do XIV-go wieku, zasługuje na daleko większą wiarę co do późniejszych faktów, 'a mianowicie, gdy od Gedimina wyprowadza rodziny kniaziów Koreckich, Trubeckich, Czartoryskich, Sanguszków lub Kobryńskich, a odrzuca Zbarażskich, Wiśniowieckich itd. Autor tego rodowodu jednak widocznie pomieszał Fedora Olgerdowicza z Fedorem Lubartowiczem, gdy temu ostatniemu, niezawodnie bezpotomnie zmarłemu, każe być protoplastą kniaziów Kobryńskich i Sanguszków SJ Fedor Olgerdowicz pozostawił potomstwo. W 1404 r. Witowd w. ks. Litewski, nadaje Kobryń (dziś miasto powiatowe gubernii Grodzieńskiej) i Hruszowę, a także Niesuchoiże i Milanowicze (na Wołyniu) synowcowi swemu (synowi brata swego) kniasiowi Romanowi). Nikogo dotąd ów kniaź Roman synowiec Witowda nie zajmował, heraldycy krajowi o nim nie wspominają, a jednak był on krewnym królewskim i musiał być krewnym po mieczu, bo go kroniki Ruskie zowią kniasiem Litewsłkim *). Wnuk kniazia Romana, kniaź Iwan Semenowicz Kobryński, polecając popom Pieczerskiej ławry w Kijowie modlić się za dusze przodków i krewnych, kazał zapisać kolejno imiona kniaziów:

*) Pisarze Dziejów Polskich V., zawiera Archiwum komisyi historycznej II. Kraków 1880 str. 3.

*) Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału Historyczno - filozoficznego Akademii Umiejętności XVII. 6—7 i przypis 18.

*) Tamże str. 86—36,

+) Kronika Woskresenska (Poln. sobr. Russ. lietop. VI.) str. 256,

5) W Wilnie 14 Lutego 1404 („Z archiwum koronnegoś. Gołembiowski, Dzieje Polski od 1386 do 1506 I. str. 88. Rykaczewski, Inventarium str. 376. Daniłowicz, Skarbiec Nr. 788). Niesuchoiże i Milanowicze znajdowały się na początku XVI-go wieku w posiadaniu kniaziów Sanguszków (Metr. Lit. Ks. Spr. Sąd. 2 f. 222).,

*) Patrz niżej str. 198.

Fedora, Romana, Semena iid.1). Gdy kniaż Semen jest ojcem, a kniaź Roman dziadem kniazia Iwana, możemy śmiało przypuścić, że pradziadem jego, a ojcem kniazia Romana jest kniaź Fedor. I w istocie w Łucku w 1387 r. między kniaziami, którzy królowi za Olechna Dymitrowicza dają porękę, wymieniony kmiaś Roman Fedorowice?). Z rodzonych braci Witowda żaden nie nosił imienia Fedor, ze stryjecznych znani Fedor Olgerdowicz, Fedor Koriatowicz i Fedor Lubartowicz, ostatni dwaj o tyle, iż niepodobno przypuścić, aby który z nich był ojcem kniazia Romana. Tym ostatnim mógł być więc tylko Fedor Olgerdowicz. Bratem kniazia Romana Kobryńskiego musiał być kniaź Sanguszko Fedorowicz, którego ród zapisany w synodiku Pieczerskiej ławry w Kijowie na tej samej karcie, co i ród kniaziów Kobryńskich *). Oprócz tego, iż nam źródła ruskie zachowały podanie wspólnego pochodzenia Sanguszków i Kobryńskich +),

1) Rękopis Nr. 387 Rumiancowskiego muzeum w Moskwie, zawierający: „wypiski iz sinodikow", razem zebrane. Sinodik „Kiewopeczerskiej ławry* zajmuje karty 25—80 z przypisem w końcu: „iz sinodika Kiewopeczershiej zawory perepisamnoho iż kakoho to starinnaho sinodika posłe bywszaho pożara 1718 g.. Znajdujemy tu wspominki mnóstwa kniaziów żyjących przed 1550 r. Na karcie 27 znajdujemy: „Rod kn. Joanna Semenowicza Kobrinskaho: kniazi: Feodor, Roman, Simeon, Andrej, Aleksandr, Joan, Simeon, Michaił, Hleb, Andrej, Feodor, Jurij, Andrej, Dimitrij, Joan, Jurij, Joan, Wasilij, Jurij, Hleb, Daniił, Andrej, Simeon. Rod %m. Koreckich: kniazi: Eleb, Patrikij, Josif itd. Rod Tn. Joana Kozłowskaho itd. Rod im. Sanguszka Feodorowicza: kniazi: Joakim, Wasilij, Ananij, Joan, Wasilij, Feodor, Ewstafij, Wasilij, Michaił, Joan, Lew, Joan, Feodor, Joan, Feodor, Michaił, Simeon, kn. inoka. Aleksij, Manuił, Simeon. Rod kmiahini Iwanowoj Wołodimericzewoj: kniahini Wasilisa, kniazi: Andrej, Joan, Michaił, Wasilij, Joan".

2) „W Łucku 12 Października 1387 r. Fedor Daniłowicz (książe Ostrogski), khiać Roman Fedorowicz, kniaź Semen Iwanowicz, kniaź Aleks. Ozetwertyński, Iwan Neswizki, Jesko Romankowiez, Waśko Kirdejowicz, Andrejko Romankowicz, zaręczają za Olechnę Dmitrowicza, że będzie służył bez chytrości, ani się poważy źle mówić o królu. Gdyby się okazał zmienniklem, przystawia go; a jeśliby tego nie uczynili, 1000 grzywien dać obowiązani*, (Sokołowski i Szujski, Oodex epistolaris saeculi XV. str. 12. Rykaczewski, Inventarium str. 271, Golembiowski I. 77). Okoliczność, że podpis kniazia Romana położony tu niżej od podpisu kniazia Fedora Daniłowicza, może być wytłómaczoną młodym wiekiem kniazin Romana i nieposiadaniem udziału.

3) Patrz wyżej.

4) Kronika Woskreseńska (Poln. sobr. Russ. lietop. VII. 256). „A sedmyj syn Gedimanow Liubort, a wział jako Wołynskij kniaź k doczkie na swoje miesto na kmiażenie, a Liubortow syn Fedor, i ot toho poszli Sotkuszkowskije kniazi da Korbińskije fmiazi*. Porównaj wyżej.

jedynie przyjmując, że kniaziowie Roman i Sanguszko byli braćmi, możemy sobie wytłómaczyć późniejszy stosunek pokrewieństwa ich potomków, kiedy na początku szesnastego wieku, po śmierci ostatniej kniaźny Kobryńskiej, żony Wacława Kostewicza, wnuczki kniazia Romana, żyjący wówczas kniaziowie Sanguszkowie: Andrzej Aleksandrowicz z synowcem swym Andrzejem Michajłowiczem i Wasil Michajłowicz (potomkowie kniazia Sanguszki, po dwóch jego synach), zjawiają się jako jedyni spadkobiercy zmarłej i obie imie mają równe prawo do majątków „po śmierci siostry swej*!).

Kniaź Sanguszko trzymał na początku piętnastego wieku Ratno prawem lennem; gdy Ratno w czasie wojny zniszczonem zostało, król dodał mu Kraśniczyn (w ziemi Chełmskiej między Krasnymstawem a Hrubieszowem), który należy do synów nieboszczyka kmiazia Hurki, synowców kniasia Sanguszki. Z obu tych dzierżaw czyni Sanguszko 1433 r. submissyę królowi 2). Kniaż Hurko byłby więc trzecim bratem kniaziów Romana i Sanguszki.

Zestawiając wyżej przytoczone fakta mielibyśmy, że kmiaź Fedor Olgerdowicz ma Ratnie pozostawił trzech synów, kniaziów Sanguszkę na Ratnie, Romana na Kobryniu i Hurkę na Kraśniczynie.

1) Patrz niżej. Fedor Roman Sanguszko Semen Aleksander Michał Iwan Marya Anna Andrzej _ Michał Wasil ż. Fedora za Kostewiczem 1522 "Andrzej 1522

1629

3) „Nos dua Sanguszko recognoscimus tenore praesentium, quibus cupedii umiversis, quod bona Rathno cum ipsius districtu a ser. prine. a. Vladislao D. gr. rege Poloniae cie., recipimus in tenutam... Yerum praefatus dominus rew considerato, quod Rathno cum suo districtu ad praesens est dampnificatum et des tructum..., bona Orosnyczyn, quae sunt filiorum olim ducis Hurconis nepotum nostrorum, de favore speciałi adjumwit nobis in tenutam... Datum in Brodnya feria serta infra octavas Assumptiowis Mariae, a. D. 1433* (Pargamin oryginalny drukowany in estenso w dziele Supplementum ad historica Russiae Monumenta, Petersburg 1848 na str. 518; znany był Naruszewiczowi V. XXL.).

Sanguszko Fedorowicz

Kniaż Sanguszko!) po ojcu swoim trzymał Ratno*), a może i Lubomlę *). Po zrzuceniu Szwitrigajły z tronu wielkoksiążęcego i objęciu rządów Litwy przez Zygmunta, pozostał z początku wiernym królowi; a gdy Ratno podczas wojny zniszczonem zostało, król dodaje mu Kraśniczyn, własność synowców Jego kniaziów Hurkowiczów. Ze swej strony Sanguszko zeznaje 1433 r., iż obie te dzierżawy trzyma z łaski królewskiej +). Oprócz tego posiadał kniaź dobra Koszersk z całym okręgiem 3) a wielki książe Zygmunt nadał mu jeszcze Trościanicę w powiecie Kamienieckim 9). Ten ostatni majątek zapisuje kniaź Sanguszko

*) Sanguszko może być zepsutem imieniem Semen. I tak Semen-Semko- Seńko-Senkuszko Sendiuszko-Senguszko-Sonkhouszko-Sanguszko; wszystkie te formy spotykamy. Imię to dało początek nazwiskom: Sieniuta, Siemaszko, Sienkiewicz itd.

2) Przywilej kniaziu Sanguszku 1445 r. „Sam weliki kniaś Kasimir korolewicz. Ot welikoho kniazia Kazimira korolewicza ko wsim mużam -Ratnianam i Wetlianam. Dali jeśmo Raino i Wetły kniażiu Sonhousko i so wsimi wami, zemiaź jest jeho otezina i wy by jemu buli posłuszni. swojomu oteziciu, a inomu nikomu. Pisany ou Wersztach w piatniciu tretoi medili welikaho posta Marta 25 dnia Indikta G. Pan Kastowt Wilenskij wojewoda, dan Moniwid Trockij wojewoda, a pan Petrasz zemskij murszałok, wsia Rada Litowskaja*. (Kopia z oryginału w archiwum ks. Sanguszków w Sławucie). 'W dokumencie tym, jak widzimy, Ratno i Wetły nazwane ojcowieną kniazia Sanguszki.

3) Patrz wyżej str. 116 przypis 2.

«) Patrz wyżej str. 190.

5) „Vladisłaus III. duci Sangusskoni ob rebdlionem et offensionem regiae majestatis (najazd na TRatno i zabicie tam starosty królewskiego! districium Kossiriensem, cujus possessio hacienus ad illum pertinebat, awfert, śllumgue cum omnibus oppidis et villis ad ipsum perlinentibus, Dersao de Rytwiany capitanco Chelmensi in mille hungaricalium obligat. Budae sabbatho ante dominicam Rogationum, anno 1441" (Rykaczewski, Inyentarium str. 271. Porównaj Naruszewicz V. str. XXI; GCzacki, O Polskich i Litewskich prawach, wyd. Turowskiego I. 66 z datą 19 Maja 1443 (1); Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1791 i Stadnicki, Synowie Gedymina II. 16.

©) „Kacimir Bożju Miłostju. Szto dej welikij kniaź Zikgimoni dał był nobożcziku kmiaziu Samkguszku śmienje w Kameneckom powietie na imja Trostianica i toje imienje derżała kmickiniu jeho do swojcho Żiwoia, a po jeje żiwotie toje imienje esmo Trostianicu wziaki na nas a dietiem jeko kniaziu Aleksandru i kniaziw Michaitu protiw toho imienja Trostianicy dali esmo śmienja w Berestejskom powietie na imja Soszmo, a w Wołodimerskom powietie na imja Chnoalimiczi, a Bratułowskaje Zajecziczi, a Namczinskoje

żonie swej Hance'). Niedługo jednak opierał się Sanguszko ogólnemu prądowi w tych stronach; przystał do Szwitrigajły i niewątpliwie za to utracił Ratno i Kraśniczyn). W 1438 r. spotykamy go w Łucku przy boku Szwitrigajły, który na świadectwo „wiernego sobie Tmiazia Sendiuszko* przyjmuje w poddaństwo wychodźcę ziemi Siewierskiej Bohuszą Owerkicza Timocha”). Z tego można wnieść, iż kniaź Sanguszko bawił pewien czas na Siewierszczyźnie i tam miał sposobność poznania owego Timocha. Nie mógł kniaź nasz przenieść spokojnie utraty Ratna; napadł więc na zamek, a król „za zbrojny napad na Ratno i ząbicie tam namiestnika królewskiego, odebrał Sanguszce 1441 r., powiat Koszerski, który oddał Dersławowi z Rytwian staroście Chełmskiemu 4). Wygnańcowi, wyzutemu z ojczystych majętności, nie więcej nie pozostawało, jak ukorzyć się przed panującym. Po wyniesieniu królewicza Kazimierza ną wielkie księstwo, przybyli do niego: kniaziowie Sangusekowicze (t. j. prawdopodobnie kn. Sanguszko z synami) z kniaziami j bojarami Wołyńskiemi i złożywszy hołd towarzyszyli mu do Wilna 9). Wówczas musiał kniaź Sanguszko uzyskać przebaczenie od wielkiego księcia Kazimierza, skoro ten chcąc kniaziowi powetować poniesione stra! nadaje mu dwa sioła w Brzeskim 5) i Korostycze w Kamienicekim powiatach?), a nareszcie w 1443 r. powraca mu ojcowie Ratno i Wełty*). Na tem ograniczają się znane dotąd szczegóły

Stiszkowiczń ete. Pisam w Zosiczoch Aprielja 24 deń indikt 8*. (1475) (Metr. Lit. Ks. Zap. 4 f. 70 odw., druk. także Daniłowicz, Skarbiec Nr. 624 z mylną datą 1892 r.!).

?) „Kmiać Sanguseko sioło Tryscianica, sioło Dziesiuchiczy, monaster 8. Mikołaja Milcze, Żonie swej kmiahini Hance dał". Bez daty i pieczęci. (M. Lit. Ks. Zapisów 1 i 2 fol. 183).

*) Patrz wyżej str. 181 przypis 2 i niżej str. 197,

*) W Łucku 1438 Kwietnia 23 ind. I. Przywilej Szwitnigajły (druk. Akt. Zap. Ross. I. Nr. 37).

*) Patrz wyżej 121 przypis 5,

*) Kronika Bychowca str. 51.

5) „Kniaziu Songuszku dwie sieley wu Beresti Romdnowa Horbaczewicsa da Iwaszkowa Bugino, aż budei podobno, aż se budei goditi dati, nebudei li nasliedkoiw*, (Metr. Lit. Ks Zap. 3. fol. 1),

") Kniaziu Sanguszku u Kamency seło Korosticei słuchało. Pan Pierase, pan Sudywoj, pan Andrej Sakowice (świadkowie), Kuszlajko (pisarzy, "Tamże fol. 65).

5) Patrz wyżej str. 121 przypis 2.

życia tego kniazia; umarł, pozostawiając wdowę, niezawodnie Wyżej wspomnianą Hankę, i synów. Wdowie kniazia Sanguszki król Kazimierz daje w 1463 r. przywilej na Trościanicę '), którą po jej śmierci odbiera, w zamian dając w 1475 r. synom zmarłej, kniaziom Aleksandrowi i Michałowi Sanguszkowiczom, majątki Soszno w Brzeskim i Zajeczyce, Chwalimicze i Szyszkowicze we Włodzimierskim powiatach *).

Synów kniazia Sanguszki znamy czterech: Wa sil a Iwana Aleksandra i Michała.

Kniaż Wasil Sanguszkowicz (2), jako dzierżawca Bracławski z ramienia Szwitrigajły, w imieniu tego ostatniego, wydaje w Gru-

„ dniu 1443 r. list. w sprawie ziemian powiatu Bracławskiego, który Szwitrigajło w 1445 r. potwierdza 3).

Kniaź Iwan Sanguszkowicz, jako świadek, podpisany na akcie zamiany dóbr uczynionej około 1470 r. między kniaziami Michałem i Semenem - młodszym Wasilewiczami Zbarażskimi, ze stryjem ich kniaziem Semenem Wasilewiczem Zbarażskim starostą Krzemienieckim 4).

Kniaziowie Wasil i Iwan Sanguszkowicze, pomarli niezawodnie bezdzietnie przed 1475.r., w którym już tylko występują bracia ich Aleksander i Michał 5).:

Kniaż Michał Sanguszkowicz wspominany kilkakrotnie w dokumentach z lat 1474 - 14919), Jeszcze w 1510 r. kniaż Michał

*) „Hmiahini Sanguszkowoj Trostinica do Żiwota aż imiet' na wdowi stolec sedieti; a. po Żiwote jeja dietiem jej dał. A pri tom był Imiaź biskup Mikołaj. a wojewody panowe Michajło, Andrej, Rodiwił, Nikołaj, Olecino 'Sudimontowice, a sużeno u Wersztach Marta 10 indikta 114. (1468) (Metr, Lit. Ks. Zap. 3 fol. 33).

?) Patrz wyżej str. 121 przypis 6.

9) „Żła poweliniem wełykoło kniasia Swydrygajła, Wasyłyj Sanguszkowice derżawca Brasławskij ita. Pysam w Nowosełyci Dekabria 17 deń śndiki 7% (1448). Tist ten „kniasia Wasilija Sanguszkowicza* wielki książe Szwitrigajło potwierdza w Wilnie (I) Maja 91 indikt 9, za podpisem diuku Weżgajło. (Z ksiąg grodzkich Latyczowskich druk, Antonowicz, Hramoty wel. kn. Litowskich. Kiew 1868 str. 6—9).

4) Metr. Lit. Ks. F. (Metryka Wołyńska) Nr. 6 fi 254 odw. bez daty i miejsca; świadkowie: „kniaź Iwan Sanguszkowicz, a kniaż Wasilej „Kurcewicz, a pan Hrióko Mukosiejewicz, a pun Iwaszko Kalenikowicz itaM.

9) Patrz wyżej.

*) Dokumenty z lat 1474 (dr. Kossakowski Monografie I. 200), 1475 (Patrz wyżej), 1457 (Metr. Lit. Pargamin Nr. 54), 1489 (M. Lit. Ks. Zap. 4

Rohowicki uzyskuje wyrok na kniasiu Michale Sanguszkowiczu 4 synach jego Januszu i Wasilu, którzy uczynili z nim zamianę dóbr, albowiem za Rużyn dali mu Zajeczyce i Wołkowicze, ale tych majątków dotąd nie oczyścili 1).

Kniaż Aleksander Sanguszkowicz uzyskuje od Kazimierza, gdy był tylko wielkim księciem Litwy (1440—1446), przywilej na Łosicze?). W 1446 r. w Łucku, podpisany jako świadek na pr wileju Szwitrigajły *). Odłąd znika przez lat blisko 30, Być może iż w tym czasie sprawował urząd starosty Włodzimierskiego, który król Kazimierz zjechawszy z królową do Włodzimierza osobiście mu powierzył*). Dopiero w 1475 r. znów występuje

w dokumentach *). Kilkakrotnie wzmiankowany w nadaniach-

króla Kazimierza kniaziom,' panom i bojarom z lat 1487— 1489 A); W ostatnim roku występuje z tytułem namiestnika Krzemienieekiego 7). Krótko jednak sprawował ten urząd; już w 1491 r. sprawę kmiagia Aleksandra Sanguszkowicza z ziemianami Ceceniowskimi o Nowosielce, sądzili starosta Łucki kniaź Semen Jujewicz i namiestnik Krzemieniecki kniaź Andrzej Michałowicz *). Kniaż Aleksander Sanguszkowicz umarł pod koniec XV-go wieku. Miał dwie żony; o drugiej wiemy, że była wdową po panu

£. 79), 1491 (Sprawa kniazia Aleksandra Sanguszkowicza z Ceceniowskimi w archiwum ks. Sanguszków w Sławucie).

*) W Krakowie Stycznia + indikta 18 (1510) M. Tik. Ka. Zap. 8 f, 832).

*) „Ot welykako kniazia Kazimira korołewycza ko wsim Łoszyczanam. Dały eśmo Łoszyciu kuiaziu Olessundru Sonkhuszkowyczu so wsim szło k Łoszyci słuszajet i wy by jcho były posłussny wo wsim. A pysan ou Pumi Arohusta 31 dnia" (Kopia z oryginalu w archiwum ks. Sanguszków w Sławucie).

3) Patrz wyżej str, 98.

4) Jabłonowski, Źródła dziejowe VI. Rewizya zamków ziemi Wołyńskiej str. 6. | -

*) Patrz wyżej str. 128 a także M, Lit. Ks. F. Nr. 6 (Wołyńska) f. 286, 236 odw. i 247.

5) M. Lit. Ks. Zap, 4 f. 28, 62; 64 i T7.

1) Tamże f 81. O kniaziu Aleksandrze Sanguszkowiczu dzierżawcy „Krzemieniechim wspomina w. ks. Aleksander w wydanem 1498 r. potwierdzeniu Piotrowi Janowiczowi wojewodzie Trockiemu na Ołykę (druk. Karczewski, Replika prokuratora jeneralnego massy X. Stefanii Radziwilłówny, Wilno 1824 II. 198—200).

8) W Łucku Września 2 ind. 10 (1491) (Kopia z oryginału w archiwum ks. Sanguszków w Slawuciej:

Andrzeju Wołotowiczu i macochą synów Aleksandra Sanguszkowicza: Michała i Andrzeja!).

Kniaź Michał Aleksandrowicz zmarł prawie jednocześnie z ojcem swym, pozostawiając wdowę Annę i syna A ndrzeja, którzy w 1502 r. dzielą się dobrami z kniaziem Andrzejem Aleksandrowiczem?).

Po wygaśnięciu, na początku XVI-go wieku, rodu kniaziów Kobryńskich w osobie Wacławowej Kostewiczowej, wszyscy trzej żyjący wówczas Sanguszkowie, kniaziowie Andrzej Aleksandrowicz, Andrzej Michałowicz i Wasil Michałowicz, dopominali się spadku po siostrze swej 3).

Ci trzej kniaziowie byli twórcami trzech gałęzi kniaziów Sanguszków. Andrzej Aleksandrowicz był twórcą linii na Niesuchoiży, z której pochodził hetman polny kniaź Roman i która wygasła w końcu XVI-go wieku; Andrzej Michałowicz głowa linii Koszerskiej wygasłej w połowie XVII-go wieku. Nareszcie potomkowie Wasila Michałowicza na Kowlu istnieją po dziś dzień.

Jeszcze na początku XVII-go wieku, mylna tradycya o pochodzeniu kniaziów Sanguszków od Lubarta nie była ustaloną. Stryjkowski, idąc za kroniką Bychowca, wyprowadza ich od „szóstego syna Olgerda Fedora Sanguszkoś 1). Paprocki każe Czartoryskim pochodzić od Lubarta, dodając: „z tymiż jedną

*) W Wilnie 7008 Maja 20 ind. 8 (1500). Przywilej kuiażiowi Andrze- Jowi Aleksandrowiczowi namiestnikowi Krzemienieckiemu na Zwiniacze, wniesione ojcu jego kniaziowi Aleksandrowi przez żonę panią Andrzejowę Wototowiczowę, macochę Andrzeja. Po śmierci kniazia Aleksandra, wdowa po nim mając na Źwiniaczach 60v kop, połowę tej sumy zapisała kniaziowi Andrzejowi, a druga połowę siostrzenicy swej kniałini Jwrjewoj Csetwertynskiej; obecnie, po śmierci macochy swej, kniaź Andrzej otrzymuje pozwolenie spłącenia kniahini Czetwertynskiej i wzięcia Zwiniacz w swe posiadanie (Metr. Lit. Ks. Zap. 6 str. 324825).

2) W Koszersku Awhusta 11 lieta 70:0 ind. 5. Dział kniazia Andrzeja Aleksandrowicza Sanguszkowicza z miewiestką (żoną brata) kniakinią Anną i synem jej kmiaziem Andrzejem Michałowiczem (Kopia z oryginału w archiwum ks. Sanguszków w Sławuciej. W Lublinie Paźdz. 21 ind. 9 (1505) król każe dla pamięci zapisać, iż kmiaziowie Andrzej Aleksandrowicz i An drzej Michałowicz Sanguszkowicze zesnali, iż między sobą uczynili dział majątkowy (M. Lit. Ks. Zap. 6 str. 483).

3) Patrz niżej.

*) Stryjkowski, Kronika wyd. 1816 r. IL. str. 57.

dzielnicę mają Sanguszkowieś 1). Zresztą w XVI-tym i nawet jeszcze na początku XVII-go wieku, Sanguszkowie występują jako Olgerdowicze2) i dopiero w kazaniach na pogrzebie kniazia Szymona Samuela Sanguszki wojewody Witebskiego, ten ostatni nazwany Zubartowiczem ). O wspólnem pochodzeniu Jagiellonów i kniaziów Sanguszków wspomina kniaź Michał Worotyński, w liście pisanym w 1567 r. do króla Zygmunta *).

Hurko

Kniaż Hurko*), musiał być synem Fedora Olgerdowicza i bratem kniaziów Sanguszki i Romana. W latach 1412—1416, w towarżystwie (brata swego) kniazia Romana, bawił na dworze króla Władysława ©. W 1416 r. podpisany na przywileju

?) Paprocki, Herby rycerstwa wyd. Turowskiego str. 828899.

?) Na nadgrobku kniazia Dymitra Sanguszki w Jaromierzu w Czechach 1554 r. położony nadpis: „Hoc loco conditwr corpus clari Lithuaniae ducis Dimithr Sanduskovic, ex magnifica Olgierdorum familia nati, capitanei Oyrkowiensis ei Kaniowiensis, quem perfide insidiose Martinus Zborowski trucidawii* (Przeździecki, Jagiellonki Polskie w XVI. wieku II. 99). W aktach grodzkich Włodzimierskich oblatowany 26 Czerwca 1602 r. testament „kniasia Hryhorego Olgerdowicza Sangussko Iwowicza Koszerskiego kasztelana Bracławskiego*, spisany 20 Września 1601 r. (kopia z oryginału). Aleksander Adam Olgierdowicz książe Sanguseko Koszerski wojewoda Podolski, występuje 1628 (Źródła dziejowe V. Lustracye królewszczyzn str. 151), 1629 (Stadnicki, Synowie Gedymina II. 268). Ród kmiasiów Olgerdowiczów Sanguszków wniesiony do pominnika Pieczerskiej lawry. (Z dzieła Kalnofojskiego Teratourgema, Kijów 1688 r. Maksimowicz, Kiewlianin 1840 str, 152).

*) „Pogonia żałobna J. O. y I. W. P. Symeona Samuela Lubartowicza Sanguszko eto. przez X. Andrzeja Hączla Morskiego Theologa 8. J. ete. Wilno 1689, — „Przemiana koni poszosnych pod lektykę J. O. X. I. M, Simeona Samuela Lubartowiczn Sanguszka eto. przez X. Thomasza Dygonia etc. 1639 r.!

*) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 2375.

*) „Hurko* może odpowiada imieniu „Guryj*, które po dziś dzień w Rossyi spotykamy.

9) Przeździecki, Życie domowe Jadwigi i Jagiełły z regestrów skarbowych 1988—1417. Warszawa 1854. Książęta: Zygmunt, Roman, Hurko, Mitko, Feduszko, Michał, występują najczęściej obok siebie (str. 98—104), a czasami kniaziowie Roman i Hurko wspólnie. I tak 14 Lutego 1412 ma król na obie-

królewskim danym cerkwi w Stradczu '); już nie żył w 1433 r., kiedy kniaź Sanguszko zeznaje, iż otrzymał „majątek Kraśniczyn, który jest (własnością) synów nieboszczyka kniazia Hurki, synowców naszych (bona Crosnoceym, quae sumt filiorum olim ducis Hurconis, nepotum nostrorum)* *). Dla jakiej przyczyny król nadawał własność tych kniaziów Hurkowiczów Sanguszcze? Czy to z powodu ich małoletności lub stania po stronie Szwitrigajły? orzec stanowczo nie możemy.

O wdowie kniazia Hurki, księżnej Hurkówej, świadczy list starosty królewskiego, który odpowiadając królowi na zarzut, że pozabierał kubki, misy i szaty księżnej Hurkowej, tłómaczy się z tego donosząc, że wtedy gdy łapał marszałka (Szwitrigajły) księcia Nosa, wówczas księżnej nie więził ale zakazał jej opuszczać Kraśniczyna, dopóki król nad losem jej nie postanowi. Księżna jednak z całym dworem swym i orszakiem 600 ludzi, wybrała się z Kraśniczyńa do Dubna; przy przeprawie przez Bug dostała się w ręce wymienionego starosty, który obecnie zapytuje króla, jak z nią postąpić? czy nie odesłać do królowej? Według tegoż listu, księżna przed księciem Kazimierzem (?), ślubowała cześć i wierność, obiecywała Łuck przywieść pod rządy króla i namówić swaha swego (męża siostry) księcia Nosa, do służby królewskiej?). Zamiar odesłania księżnej Hurkowej do królowej (Sońki), jest dowodem wysokiego stanowiska jej i niewątpliwego pokrewieństwa z domem panującym.

dzie między innymi: „księcia Hurka 2 księciem Romanem" (str. 94); w tymże roku w Wiślicy obiad dla króla, królowej pani, oraz książąt... „ks. Haka 2 Romanem" itd. (str. 97). W Sierpniu 1415 r. w Wiślicy przy królu byli książęta... „Roman z Hurkiem" (str. 102) itd.

1) „Acium et datum in Grodek feria 5 ipso die 8. Onoffii A. D. 1416, presentibus Duce Horko, Johanne Szesekocki* ete. (Akta grodzkie i ziemskie 2 archiwum tak zwanego Bernardyńskiego we Lwowie. Tom III. str. 189—170).

*) Patrz wyżej str. 120.

5 List ten odnaleziony w archiwum komisyi skarbu i tłómaczony Ruskiego, przez Al. Przeździeckiego; drukowany w Gazecie Codziennej 1854 r. Nr. 65. Wydawca domyśla się słusznie, że go' pisał Hryćko Kierdejowicz. Naszem zdaniem list ten pisany nie za w. ks. Kazimierza, który prawdopodobnie figuruje tu tylko dzięki Dłędnemu wyczytaniu staroruskiego pisma, ale znacznie wcześniej, mianowicie w czasie zamieszek, które miały miejsce wkrótee po zrzuceniu Szwitrigajły z godności wielkoksiążęcej. (Porównaj wyżej str. 23).

Z submisyi kniazia Sanguszki wiemy, że kniaź Hurko pozostawił synów. Znamy tylko jednego z nich: Janusz, syn kniazia Hurki, proboszcz Wieluński i kanonik Warszawski, w 1443 r. wpisany został do liczby słuchaczów akademii Krakowskiej *).

Roman Fedorowicz i kniaziowie Kobryńscy

Kmiaź Roman Fedorowicz wymieniony w 1387 r. na poręczeniu za Olechna Dymitrowicza %). Niezawodnie ten sam kniaź Roman Litewski dowodził Nowogrodzianami w wyprawach ich 1393 r. na posiadłości wielkiego księcia Moskiewskiego 4), a 1394 r. pod Psków?). W tym samym czasie w regestrach skarbowych królewskich zapisany wydatek: „za pancerz, nagolenniki, hełm itd, dla jakiegoś księcia Romana*%); W 1404 r. Witowd nadaje synowcowi swemu kniasiowi Romanowi Kobryń i Hruszowę, a także Niesuchoiże i Milanowicze ). W następstwie kmiaź Roman bawił w latach 1411—1417 na dworze królewskim 5). Zadnych więcej wzmianek o nim dotąd odszukać się nie dało; widać nie. dożył burzliwych panowań wielkich książąt Szwitrigajły i Zygmunta. Prowadził w swoim Kobryniu żywot cichy i umarł pozostawiając syna Semena.

Kniaż Semen Romanowicz Kobryński, jak niemal wszyscy kniaziowie w tych stronach, był gorliwym partyzantem Szwitri-

*) Janusius Hurkonis dus: Russic preposiług Velunonsis et canonicus WVarschowiensis t. s. 1442 b.» (Zeissberg, Das ślteste Matrikel-Buch der Uni. versitiit. Krakau, str. 48).

*) Praca już wydrukowana w Rożprawach i Sprawozdaniach z posiedzeń wydziału historyczno-filozoficznego Akademii Umiejętności. Tom XVII str, 1-31.

?) Patrz wyżej str. 119.

*) Poln. sobr. Russ, lietop. IV. 190, V. 245, VI. 123.

5) Tamże V. 246, VIII. 64.

$) Przeździecki, Życie domowe Jadwigi i Jagiełły str. 51 pod r. 1394.

*) Patrz wyżej str. 118,

9) Patrz wyżej str. 126.

zz ZZJppći9muąąąAAZA

gajły. Gdy w 1481 r. król przedsięwziął wyprawę na Łuck, w którym zamknął się Szwitrigajło, kniaź Semen pierwszy zastąpił jej drogę. Według słów Długosza w 1431 r. „Hryćko Kierdejowicz stoczywszy walkę z kmiaziem Senkonem, synem ks cia Romana, zastęp jego do szczętu rozgromił i samego książęcia trupem położył 1).. Że kniaź Semen mógł być pobitym przez Hryćka Kierdejowicza w tem niema nie dziwnego; przeciwko temu zaś, że w tej walce zginął, wymownie świadczą następne czynności jego. I tak widzimy, że bojarynowi swemu Danile zapisał wieś Priszichwosty?), a w 1454 roku małżonce swej kniaźnieJuliannie Semenownie Holszańskiej, dwa tysiące kop groszy posagu na majątkach: swych dziedzicznych: Kobryniu, Czerewaczycach i Hruszowej *). Umarł około 1460 r., pozostawiając wdowę, syna Iwana i dwie córki MaryęiAnnęś). Już w 1465 roku księżna Julianna, z synem swym kniaziem Iwanem Semenowiczem Kobryńskim, powierzają słudze swemu Judzie opiekę nad cerkwią ŚŚ. Piotra i Pawła w Kobryniu, z ziemiami, gruntami itd. 5), a monasterowi Zbawiciela w Kobryniu, nadają młyn na rzece Szewni, ze stawem, ziemią itd.S). Księżna Julianna żyła długo; po śmierci syna swego

!) Długosz, Dziejów Polskich ks. 12. IV. 411.

2) Król Zygmunt I. potwierdza bojarynu Jesku Daniłowiczu: „sztoż kniaź Semen Romanowicz dał oteu jeho Danitu seo Priszichwosty, a potom sym kmiacia Semena Romanowicza, kniaź Iwan Kobrinskij z matkoju swodeju toje seło potwerdźł jemu"... We Lwowie 1509 Najabr 2 indikt 13, (Metr, Lit. Ks. Zap. 8, f. 815).

• W Kobryniu 1 Oktobr., indikt 3, 6964 (1454), 2 trzema pieczęciami (Metr. Lit, Ks. Zap. 1 i 2 f. 177—178, Tndikt tu niezupełnie odpowiada rokowi: 1 Paźdz. ind. 3 = 6963; 1 Paźdz. 6904 — ind. 4).

*) Patrz niżej.

*) „Se ja Kniahini Semenowaja Uljana i z synom swoim kniaziem Toanom Semenowiczon, żałowałi csmo i dali słuze naszomu ita; A pri tom byli dobryje ludi korolewyje bojave: Oleksandro Chodkowiez, Tyszko brat jeho, Eliokim kmiaż(ia) Koreckij(aho) bojarin_ a k tomu bojare naszi Kobrynskie i Hruszewskie: Josif Wereszczaka, Damiło wojewoda Hruszowskij Std. a jeseczo dwonjane i meszczane. A pisam u Kobryni w lieto 6973, krug sołnem 1, łunie 19, indikt 13, m. Fewralia 9 (1465) na Serkisowie medeli, A pisał Senko, diak kwiahinin, Sergiewicz* (Metr. Lit. Ks. Zap. 18 f. 139).

*) Dokument podobny do poprzedniego zawarty w „konfirmacyi Władysława TV. różnych spraw i przywilejów monasterowi Kobryńskiemu służą. cych*. (Metr. Lit. Ks. Zap. 106 f. 138—143).

Ród Gedimina, 9

i powtórnem zamążpójściu jego wdowy, widząc los starszej córki Maryi zabezpieczony, zapisała w 1494 r. drugiej swej córce Annie, opuszczonej małżonce kniazia Fedora Bielskiego, tysiąc kop groszy na Hruszowej i Czerewaczycach '). Ale wkrótce potem rozgniewawszy się na córkę (może z powodu powtórnego jej ślubu z Kostewiczem), zapis ten chciała unieważnić. W. ks. Aleksander musiał wdać się w sprawę między matką. a córką i zawyrokował: aby Hruszowę i Czerewaczyce podzielono na trzy części, z których dwie księżna Julianna, a trzecią pani Kostewiczowa trzymać mają. Księżna Julianna umarła około 1500 r., król Aleksander, po jej śmierci, Hruszowę i Czerewaczyce w całości pani Kostewiczowej przysądzili 2).

Kniaż Iwan Semenowicz Kobryński występując samodzielnie, zapisuje w 1469 r. słudze swemu Seńku Sergowiczu, władającemu cerkwią Ś. Nikoły, połowę dworca Taratopskiego %). W ogóle kniaź ten znany nam głównie z pobożnych swoich fundacyj. Wspólnie z żoną swą Fedorą fundował 1473 r. cerkiew na cześć Narodzenia Bożego, w majątku swoim Dobuczynach (dziś Prużany)*). Ta Fedora była córką pana Iwana Rohatyńskiego, a wnuczką (przez maikę) kniazia Andrzeja Włodzimierzowicza Olgerdowicza 5). Oboje małżonkowie potwierdzają 1478 r,

1, Kniahini Siemionowa Romanowicza Uljana na "dobrach Hruszowa, Czerewaczyce, Fedorowej Włodzimierzowicza, kniahini Annie, córce swej, 1000 kop. lit. wiana swego, aż do oddania tejże sumy, zapisaje i obliguje. W Trzesczynie (7) die 6 Novembra. Indikta 13 (1494) z sześcioma pieczęciami (Metr. Lit, Ks. Zap. N. 11.2 f. 176).

2) Patrz niżej str. 134 przypis 1.

s) „Mitostju Bożeju, se ja kiiać Iwan Semenowicz Kobryńskij... Pagadali esmo z naszimi bojary, z sługami maszimi wiernymi, dal eśmo itd. A pri tom byli swietki: Chodko Ewsejewice itd., a Fedor wojewoda Ko- Orinskij. A pisam w Keto 6977 Christowa Rożdestwa indikta 2* (1469) (Metr. Lit. Ks. Zap. 18 f. 141 odw.).

+) W Kobryniu 1473 Paźdz. 9. Dokument ma się znajdować w Metryce Litewskiej. Drukował go Baliński (Starożytna Polska III. 765) i bardzo słusznie zauważył, iż zdaje się być podrobionym, wszakże widocznie osnowa, wzięta -z autentyku, który protopop przedstawiając królowej Annie do potwierdzenia, mógł cokolwiek zmienić. Kniaź Iwan Semenowicz 'Kobryński nazwany tutaj „dzierżawcą calćj ziemi Źmudzkiej* (!), gdy starostą Żmudzkim 1450— 1485 był Jan Kieżgajłowicz.

*) Patrz niżej. str. 131 przypis 3, 6, str. 132 przypis/ 2 i str: 185 przypis 8. Iwan Rohatyński posiadał majątek Lubonicze 4-oprócz księżnej Fedory Kobryńskiej, miał jeszcze inną córkę: (z innej matki, albo siostrzenice), której

zb

zapis dziada swego kmiasia- Andrzeja Włodeimiersowicza, który 2 żoną swą Maryą, zapisał majątek Osowo cerkwi Przeczystej Matki Bożej w Kijowie), a w następnym roku potwierdzają duchownemu Jakubowi zarządzanie cerkwią Matki Bożej w Kobryniu *). Kniaź Iwan, w imieniu swej żony, ma 1484 r. sprawę z kniaziem Semenem Iwanowiczem Bielskim, o majątki dziada dej kniasia Andrzeja Włodeimierzowicem, które to majątki Ajnę, Mohilnę, Słoweńsk, Lemnicę i Połonne, król kniahini Iwanowej przysądza*). Małżonce zapisał kniaź Iwan trzecią część wszystkich swoich majątków *) a 25 Stycznia 1487 zapisuje jej jeszcze jako wiano, dwa tysiące czerwonych złotych: na dwóch innych częściach 5). Dnia następnego oboje małżonkowie powiększają fun-

dzieówi byli: podskarbina Iwanowa Aleksandrowicza, kniahini Andrzejowa Prichabska, i kniahini Michałowa Wiśniowiecka (Patrz niżej str. 185 przypis 3 i str. 136 przypis 1.

1) „Se ja kniaź Iwan Semenowicz Kobrinskij i z swojeju kmiakinieju Fedoroju, csinim znameniło sim naszim listom, sztoż był perwo scho kniaź Andrej: Wołodimerowice died nasz i z swojeju kmichinieju Marieju śtd. Bisan w Trocech Marta 10 śndikia 11 (1478). Dokument ten potwierdzony archimandrycie Pieczerskiej Jawry przywilejem z d. 5 Lutego 1667. (Met. Lit. Ks. Zap. 38 f, 423 i Ks. 50 f. 69).

2) „A se ja kniaż Iwan Semenowicz Kobryński i z swojeju kniahiwieju Fedkoju pogadali esmo i 2 swoimi bojary i z naszoju wiernoju radoju itd. Pisan_ w lietiech Roźd. Cr. w licto 6987, krug sołnca 15, łunie -14, indikt 29 (1479) (Met. Lit. Ks. Zap. 19 f. 139 odw.).

3) Wyrok króla Kazimierza.... „Smotrieli esmo 2 pany radoju naszoju kniazia Semena Iwanowicza Wołodimerowicza z kmiazem Iwanom Semenowiczom Kobrinskim; iskał kmiaż Semen Iwanowicz pod kmiasem Iwanom Semenowiczom imienjew diadka swojeho nebożczika kniasia Andreja Wołodimerowieza; i kmiać Iwan Semenowicz pered nami rek: iż tyje imienja kniaziu Andreju podawał kniaź welikij Witowd, a Żonie mojej wnuce kwiazia Andreja tyji imienia: bliski itd. Pisan w Trociech Awhusta w 25 deń indikt 2 (1484) (Metr. Lit. Ks. Zap. 4 f. 118 odw.).

+) Patrz niżej str. 132 przypis 6.

?) „Zapiś wianowa... Se ja kniaź Iwam Semenowice Kobrinskij sta. zapisuju iwienuju Żenie swej kmiakinie Fedcie, doczcie pana Iwana Rohatinskoho a kniazia Andreja Wołodimerowicza wnuce ita. A pri tom mojem zapisnom listu był otec nasz Damian władyka Wołodimerskij, a kniaś Michajło Sanguszkowice itd., a bojare maszi ita. Pisan ou Dobuczinach w lieto 6995 miesiaca Henwarja 25 indikta 5*. (1487) (Metr. Lit. Pargamin Nr. 54. Ten sam dokument w Inventerinm Rykaczewskiego (str. 372—378) z mylną datą „25 Februarii a. 1385% (). Wydawca objaśnia, że kniaź Iwan Semenowicz musiał hyć synem Szymona Jawnutowicza (!).

g*

dusz założonej przez siebie cerkwi w Dobuczynach ). Wkrótce po tym zapisie umarł kniaż Iwan, około 1490 roku, a kniahinia Fedora spełniając wolę mieboszczyka. męża, który monasterowi Zbawiciela w Kobryniu, chciał zapisać dziesięcinę, temuż monasterowi zapisuje 10 Czerwca 1491 włość Korczycę *).

Na kniaziu Iwanie wygasł w linii męzkiej, ród kniaziów Kobryńskich; Kobryń wrócił do króla, który pozostawiając księżnę Fedorę w posiadaniu tegoż), wydał ją w końcu 1491 albo na początku 1492 roku, za pana Jurja Pacewicza namiestnika kijowskiego 4). Jurij Pacewicz został w 1492 roku namiestnikiem Nowogrodzkim, w Lipcu 1496 postąpił na.namiestnika Połockiego; w 1501 r. usunął się od życia publicznego 1 zarządzał majątkami żony. Pod koniec życia otrzymał dzierżawę Merecką i umarł w 1505 roku”).

Zaraz po powtórnem owdowieniu Fedora uzyskuje w 1506 roku, od króla Aleksandra, potwierdzenie zapisów pierwszego jej męża, kniazia Iwana Semenowicza Kobryńskiego %); pośpiech ten był uzasadniony, bo do majątków jej krewni rościli sobie pretensye. Już w następnym roku wytoczyła się przed królem Zyg-

1) „W lieto 6995 indikt 5 miesiaca Henwarju 26 deń na pamiat Swetoho Ksenifonta*. (Metr. Lit. Ks. Zap. 18 f. 140).

2) „Se ja kmiahinia Iwanowaja Semenowicza Kobrinskaja Fedoró, doczka pana Rohalinskoho, szto był muż moj kniaż Iwan Semenowicz Ko- Brinskij nebożczik zmyslił itd. A pritom byli... Nakrasz namiestnik Kobrinskij... A pisan w Kobryni Junia 10 deń w leo 6999 indikta 9 (1491). A pisał Iwaszko Petrowicz pisar kniahini Iwanowoje Kobrinskoje Feodory*. (Metr. Lit. Ks. Zap. 18 f. 137).

3) „Vladislaus (?) rew Poloniae confirmat ieriiam pariem Kobryń et Dobuczyn Theodore... jure hereditario a marito relictam, in religuis vero duadus partibus, in guibus dotalium est inseriptum, conservat eandóm circa advitalitatem. Anno 1386 (?) (Rykaczewski, Inyentarium str. 374).

4) Jeszcze 10 Czerwca 1491 była wdową (Patrz wyżej przypis 2), a ponieważ król Kazimierz, który ją za Paca wydawał (Patrz niżej str. 133 przypis 1) umarł 7 Czerwca 1492, ślub więc koniecznie przypada między temi dwiema datami. R

2) Wolff, Pacowie str. 6—9.

©) „Biła nam czołom pani Jurjewaja Pacewicza pani Fedka i powie diła pered nami, sztoż perwyj muż jeje kniaź Iwan Semenowicz Kobryńsi zapisał i darował jej otosieny i diedizny swojeje w Kobryni i w Dobuczimach, wo wsim swojem imienii, szto otec jeko mieł i on san, treijuju czast” wieczno ot bliźnich swoich; i k tomu wenował jeje śtń. Pisan ou Wilni 10 leto 7014 meseca Junia 4 deń indikta 9. (1506) (Metr. Lit. Pargamin Nr. 53);

muntem sprawa jej z siostrą pierwszego męża Waoławową Kostewiczową, która mieniąc Kobryń majątkiem swym ojczystym pozywała' o niego panią Pacowę. Król praw pani Wacławowej nie przyznał i pani Pacowej jeszcze raz posiadanie Kobrynia potwierdził 1). W tym samym 1507 roku, pani Pacowa wyrzekła się obrządku wschodniego, któremu przodkowie jej tak gorliwie służyli i przeszła na katolicyzm, w którym przybrała imię. Zofii?) Odpowiadając na pozwy swoich krewnych, pozywa pani Pacowa w 1508 roku Wacława Kostewicza i jego żonę o poczynione w majątkach krzywdy?) i o zapis księżny Kobryńskiej. W tym celu przed królem produkuje „zapis kniahini Semenowej Romanowicza Julianny, świekrowej swej, matki pani Wacławowej, którym ona zapisuje Jurju Pacewiczu i jej, 600 kop groszy na dwóch częściach Hruszowej i Czerewaczyc”. Król jednak na żasadzie, iż te same majątki kniahinia Julianna zapisała córce swej, pani Wacławowej, jako wiano, oddala skargę pani Pacowej,

1) Sprawa o Kobryń. „W piatnicu Julja 9 deń (1507). Zatowała pani Wencławowaja Kostewicza na paniuju Jurjewujw Pacewicza o Kobryń itd.; ino za paniuju Pacowuju pon kuchmistr mówił tym obyczajem: hospodar JM. Kazimir korol otdalioszy iebe ot Kobryna i dał paniuju Pacowuju za pana Jurja Pacewicza z Kobrynem, a tobie dał Jerszewiczi czużoje imienje. I pani Wencławowaja powediła: hospodar JM. Kazimir korol dał mi Jer= szewiezi dla toho iż jeśmi k porwomu mużu swojemu k kniaziu Fedoru Bielskomu k Moskwie nie szła itd. i potom_ pan Jurij Sołohubowice Jerszewici podo mnoju prawom zyskał itd. (Metr. Lit. Ks. Spraw Sądowych 9? £ 15).

2) Z imieniem Fedka występuje jeszcze 4 Czerwca 1506 (Patrz wyżej str. 182 przypis 6) zimieniem Zofia 5 Lutego 1508 (Patrz niżej str. 134 przypis 1). Fakt przejścia do katolicyzmu najlepiej udowodniony wyrokiem królowej Bony z r. 1541 Lipca 16 ind. 14: Archimandryta monasteru Kobryńskiego pozywa Mikolaja Żombockiego o ziemie, które monasterowi nadal kniaź Twan Semenowicz Kobryński. Żombocki mówi, iż pani Zofia wojewodzina Wileńska pani Mikolajowa Radziwilłowicza ojen memu te ziemie dała. Królowa jednak zważywszy: „iż pani Zofia po żywocie (pierwszego) męża swego kniazia Iwana Semenowicza Kobryńskiego będac wdową, potem poszła za pana Paca i do wiary rzymskiej przystąpiła, nie miała zatem prawa tych ziem od cerkwi odejmować i Żombockiemu nadawać*, rozkazuje ziemie archimandrycie powrócić. (Metr. Lit. Ka. Zap. 106, zawierająca „Confirmacye różnych spraw i przywilejów monasterowi Kobryńskiemu służących", f. 138148).

3) 1508. Skarga pani Jurjewej Pacowej na pana Wacława Kostewicza o liczne krzywdy, o nasłanie ludzi na jej łowy i o inne rzeczy (Metr. Lit. Ks. Spraw Sąd. 2 f. 38).

i Kostewiczów w.spokojnem władaniu tymi majątkami pozostawia ').

Chociaż podeszła w latach, pani Pacowa zawarła po raz trzeci związki małżeńskie, zaślubiając, jeszcze w tym samym 1508 roku, Mikołaja Radziwiłłowicza wojewodę Wileńskiego i kanclerza Litewskiego *). Przeżyła jednak i trzeciego męża, który umarł 16 Lipca 1509 *). Jako wdowa, fundowała kościół w Kobryniu 4) i zapisała Stanisławowi Żombockiemu ziemię Mordwinowszczyznę pod Kobryniem *). Umarła bezpotomnie w Lipcu, lub Sierpniu 1512 roku %); pochowana w Różance (między Grodnem a Lidą), majątku pasierzba swego Mikołaja Jurjewicza Pacewicza *).

Zaraz po jej śmierci bliscy i dalecy krewni zajawiają pretensye swe do spadku, które król kolejno do ksiąg wpisać rozkazuje *). "Testamentem swym, który król a nawet papież po-

1) 1508 Lutego 6. Wyrok królewski w skutek skargi „pani Jurjowoj Pacewicza Zofii na pana Wencława Kostewicza i żenu jeho Annu*... „no tyje samyje imienja kniahinia Uljana zapisała 1 wieno doczeri swojej pani Wencławowej w 1000 kopach groszej szerokich, z oddałeniem drugoj doczeri swojej kniahini Iwanowoj Wasiljewicza Maryi; i potom ona gniewom pobudiwszisia na doczku swoju paniu Wencławowuju, choticia było tot zapis swoj zrusziłi itd. ino brat nasz korol Aleksandr o tom mażi nimi smotrjeł i kazał tyje imienja na troje podieliti: 2 doli derżati knohini Semenowoj a treijujw paniej Annie; a posłe smerti matki wsi tyje 3 czasti doczeie prisudił, a panu Jurju Pacewiczu i sestrie jeje kniahini Loanowoj Wasiljewicza Maryi nie kazał JM. w tyi imienja wstupatisia iid. (Met. Lit. Ks. Spr, Sąd. 2 f 248).

3) Patrz wyżej str. 133 przypis 2, niżej przypisy 4, 5, 8 i str. 136 przypisy1i2

3) Icones familiae ducalis Radivilianae, Tab. 8.

+) 1513 feria guinta post festum S, Petri in Vincula król Zygmunt potwierdza fundusz na kościół w Kobryniu, który uczyniła: „olim Zophia Pucowa, relicta olim Magci Nicolai Radziwill pałatini Vilnens*. (Metr. Tit. Ks. Zap. 18 f. 138).

?) 1812 feria quinta in vigilia Visitationis Mariae (1 Lipca): „nos Sophia Radziwiłowic palatina Vilnen". (Metr. Lit. Ks. Zap. 18 £. 120). Zapis ten król Żombockiemu w Grodnie 1513 Sierpnia 4 ind. 1 potwierdza (Tamże f, 121).

9) Żyła jeszcze 1 Lipca 1512 (Patrz przypis poprzedni), nie żyła zaś 98 Sierpnia tegoż roku (Patrz niżej przypis 8).

*) Patrz niżej str. 136 przypis 2.

5) „Król dla pamięci każe do ksiąg zapisać, iż przypominali się o skarby i majątki wojewodziny Wileńskiej, kanclerzyny, pani Mikołajowej Radziwitto-

twierdzili), zapisała pasierzbowi swemu Mikołajowi Pacowi dwory Lemnicę, Połone z siołami: Chodezem, Oleksienicami, Berezowiczami i Biełą, 500 kop na Słoweńsku, Mohylnej i Kunosie, 250 kop długu kniahini Słuckiej i 80 kop długu kniazia Sokolińskiego; natomiast poleca mu wybudować kościół w Rożance, gdzie chce być pochowaną i pospłacać długi?). Z majątków osobistych, to jest odziedziczonych po ojeu swoim Iwanie Rohatyńskim, Lubonicze dostały się siostrzenicom jej: podskarbinie Iwanowej Aleksandrowicza, córkom kniahini Prichabskiej i synom kniahini Michałowej Wiśniowieckiej?); Beresteczko na Wołyniu zapisała marszałkowi i pisarzowi hospodarskiemu panu Bohuszowi Boho-

wicza Zofii: a) Sierpnia 28 ind. 15 (1512) kniaź Konstanty Iwanowicz Ostrogski kaszt. Wil. Hetm. itd. (M. Lit. Ks. Spr. Sad. 2 f. 346); b. Września 1 ind. 1 (1612) kmiahinia Semenowa Michąjtowicza Słucka, kniażna Nasiazya Mścisławska (tamże f. 347 odw.); c) Września 10 ind. 1 (1512) pan Wacław Kostewicz 2 panię sę „0 Kobryń* (tamże); d) Września 16 ind. 2 (1513) kniaź Jurij Semenowicz Słucki, kniaź Konstanty Ostrogski i kniaź Fodor Iwanowicz Jarosławicz (tamże f. 143). 1512 Paźdz. 5 ind. 1 król potwierdza. ihumenowi Kobryńskiego monasteru zapis nieboszki kmiahini Iwvanowej Semenowicza Kobryńskiej Feodory na sioło Korczyce (Met. Lit. Ks. Zap. 18 f, 43 i 138 i Ks. 106 f. 138—143).

Włodzimierz Olgerdowicz

Olelko Kijowski Andrzej Twan Bielski o o M Szymon Ki- Miohał Su: /Owdolja za Rohatyń: kn. Ostrog: Ohodkiowi" jowski dki skim ska czowa Aleksandra * Semen > Fedora Zofia kn. Kon Aleksander zem. Fe: Nasza 19 Kobryń: M. stanty _ Chodkiewicz doremJaro- pom sł RS R: Turij Seme” Twamowa — km. Pri- kn. Wiśnio slawiczem rowież soRZĄGOWA Aleksandro- chabska | wiecka A wiezowa WIczowA | podskarbina

1) Patrz niżej str. 136 przypisy 1 i 2.

3) Patrz niżej str. 136 przypis 2.

3) „Król dla pamięci każe zapisać, iż przypominała się kmiażna Maryna Prichabska o majątek Luboniczy, który jej pani Pacowa zapisała w sumie 500 'kop, a który trzyma kniaź Toloczyński (Met. Lit. Ks. Spr. Sąd. 2 f. 262 odw.). W Grodnie Marca 13 ind. 10 (1522, Przywilej królewski podskarbinej pani Iwanowej Aleksandrowicza Annie i siostrzeńcom jej kniaziom Iwanowi, Fedkowi i Fedorowi Michajłowiczom Wiśniowieckim i siostrzenicom, kniahini Wołodkowej Iwanowicza (Horskiej) Dojmitrze i pani Kmitinej Stretowicza Zuzannie, córkom kniazia Andrzeja Prichabskiego, na majątek Luboniczy blizkość ich, jak nieboszczyk pan lwan Rohatyński, a po nim córka jego pani Pacowa trzymali (Metr, Lit. Ks. Spr. Sąd. 2 f. 68. Także przypis następny).

witynowiczowi, a' część tego majątku słudze swemu Pawłówi Polakowi 1). Pac nie mógł się jednak utrzymać przy powyższym zapisie; pozwany przez kniazia Jurja Semenowicza Słuckiego, kniazia Konstantego Ostrogskiego i Aleksandra Chodkiewicza, dla uniknięcia procesu wszedł w układy, mocą których odstąpił kniaziowi Konstantemu majątki „w ruskich stronach", a mianowicie dwory Lemnicę i Połone, a także część sum zapisanych mu przez macochę *). Do spadku po Zofii Radziwiłłowej rościli sobie jeszcze pretensye kniaziowie Odyńcewicze 3) i Oziereccy +). Jeszcze w kilka+

*) Maja 20 ind. 4 (1516) Wyrok królewski w skutek skargi pani Iwanowej Aleksandrowicza podskarbinej Berezowieckiej z siostrą swą kniahinią Konstantynową Prichabską i zięciem Kmitą Stretowiczem, na Bohuszą Bohowitynowicza marszałka i pisarza o Boresleczko na Wołyniu, który majątek powinien spaść na nich po ciotce ich pani Mikołajowej wojewodzinej Wileńskiej, pani Zofii. Pan Bohusz na to, iż ten majątek wojewodzina zapisała mu testamentem swym, który to testament potwierdzony przez Ojca św. Papieża znajduje się u Paca itd. (Metr. Lit. Ks. Spr. Sąd. 2 f. 188 odw)).

7) W Brześciu 1516 Stycznia 23 ind. 4. Układ kniazia Konstantego Ostrogskiego z Mikołajem Jurjewiczem Pacewiczem łowczym, o majątki zapisane Pacowi od „pani Mikołajowej Radziwitłowicza wojewodzinej Wileńskiej pani Zofii, macochy swojej, która pierwej była za ojcem moim. panem Jurjem -Pacewiczem*. Pac zeznaje, że macocha zapisała mu dwory: Lemnica, Połonne z siołami Chodcze, Oleksiniec, Berezowicze i Biela, 500 kop na Słoweńsku, Mohylnej i Kunosie, 250 kop długu kn. Sluckiej i 80 kop długu kn. Sokolińskiego, w zamian polecając mu opiekować się jej duszą, wymurować kościół w Rożance „gdie sama jeje miłosć leżit* i pospłacać jej długi. W skutek układu z kn. Ostrogskim, Pac ustępuje mu część dóbr (patrz wyżej w tekscie) i obowiązuje się, „że mając w rękach testament zmarłej i potwierdzenie na niego Ojca św.. Papieża i króla Zygmunta”, nie będzie niepokoił kniazia Konstantego w posiadaniu tych majątków (Widymus aktu wydanego przez królowę Annę 19 Grudnia 1582 ns prośbę kniaziów Zbarażskich, wniesionego 20 Ozerwca 1588 do Metr. Lit. Ks, (Wołyńska) lit. F. N. 6/, 261).

%) Lipce 20 indikta 9 (1521). Kniaź Semen Bohdanowicz Odyńcowicz skarży się przed królem, Że chociaż ojciec jego kniaź Bohdan Fedorowicz Odyńcewicz, łącznie z kniaziami Jurjem Semenowiczem Sluckim, Konstantym Ostrogekim, Bohdanem Iwanowiczem Zasławskim i panem Aleksandrem Chodkiewiczem, poszukiwał na Mikolaju Jurjewiczu Pacewiczu łowezym dóbr swych macierzystych Lemnicy i Połonno, oni jednale doszediszy tych dóbr, nie dają w nich działu jemu i jego braciom; co król dla pamięci zapisać rozkazuje (M. Lit. Ks. Zap. 11 f. 62)..

+) W 1522 r. Kniaziowie Andrzej i Semen Ozierecey skarżą się: na kniaziów Konstantego Ostrogskiego, Jurja Słuokiego i pana Aleksandra Chodkiewicza dopominając się o blizkość swą do dóbr po pani Pacowej. Sprawę: tę król odkłada (M. Lit. Ks. Zap. 11, 92).

dziesiąt lat później Pac skazany zostaje na zapłacenie burmistrzowi Wileńskiemu 180 kop długu „macochy swej pani Mikołajowej” *).

Po śmierci pani Radziwiłłowej król nadał Kobryń siostrze ostatniego kniazia Kobryńskiego, Annie Wacławowej Kostewiczowej. Sióstr tych było dwie; obie córki kniazia Semena Romanowicza Kobryńskiego i kniahini Julianny 2).

Kniażna Marya Semenowna była żoną kniazia Iwana Wasilewicza Krasnegoś). Szczegółów o niej mało; gdy jednak ani ona, ani jej potomkowie nie występują jako spadkobiercy w 1512 roku, po śmierci Radziwiłłowej i 1519, po śmierci Kostewiczowej, możemy twierdzić stanowczo, iż umarła bezpotomnie przed pierwszą z tych dat.

Kniaźna Anna Semenowna wydaną została w 1481 roku za kniazia Fedora Iwanowicza Włodzimierzowicza Bielskiego*), którego wesele pamiętne w historyi: Kniaziowie Iwan Jurjewicz Holszański, Michał Olelkowicz Słucki i Fedor Bielski, chcieli oderwać część Litwy na rzecz wielkiego księcia Moskiewskiego. Powstanie naznaczone na dzień ślubu kniazia Fedora zawczasu wykrytem zostało. Holszański i Olelkowicz spiskowanie przypłacili gardłem; Bielskiemu na drugi dzień po ślubie udało się zbiedz do Moskwy. Ale nie zdołał kniaź wziąść z sobą młodziuchnej żony *); król Kazimierz zatrzymał ją w Litwie, i pomimo wstawiania się wielkiego księcia Moskiewskiego, do

*) W Wilnie 1686 Stycznia 25 ind. 9. List królewski do podkomorzego i łowczego pana Mikolaja Jurjewicza Pacewicza (Metr. Lit. Ks. Zap. 19 f, 91).

3) Patrz str. 134 przypis 1, str. 138 przypis 4 i str. 141 przypis 2.

3) Tamże. Byłżeby to kniaź Ostrogski ojciec kniazia Konstantego? Ten, czy inny kniaź Iwan Wasilewiez Krosny świadczy 1505, w, sprawie kniazia Iwana Jarosławicza ze Stanisławem Piotrowiczem (Kiszka) o Łosk (M. Lit. Ks. Zap. 5 f. 240); Kniaź Iwan Wasilewicz Krasny w 1516, czyni zapis żonie swej Marynie, córce kniazia Iwana Jurjewicza Zasławskiego. (Patrz wyżej str: 39).

+) Patrz str. 130 przypis 1, str. 133 przypis 1 i str. 138 przypis 4.

5) Kroniki Ruskie opisują ten wypadek na początku roku 6990, który się zaczął 1 Września 1481 (Połn. sobr. Russ. Lietop. VI. 35, 233 VII. 214). Narbut odkrył rękopis XVI-go wieku, gdzie zdarzenie to obszerniej opisane, powiedziano w nim jednak (a może to i dodatek samego Narbuta), że było to „w Listopadzie 1482 na weselu kniazia Bielskiego z Zofią córką księcia Aleksandra Czartoryskiego: (Narbut, Dzieje VIII dod. X.). Według latopisca Kijowskiego, kniaziowie Michał Olelkowicz i Iwan Jurjewicz Holszański zostali ścięci 30 Sierpnia 1481 (Daniłowicz, Skarbiec Nr. 2012).

męża jej nie puścił”), z tego powodu nawet nadał jej majętność Jerszewicze *). Na zapisane sobie przez matkę swą 2000 kop groszy na Hruszowej i Czerewaczycach *), otrzymuje Anna 22 Sierpnia 1495 przywilej *). Kniaź Bielski, z Moskwy coraz natrętniej nalegał na przyjazd swej małżonki. Pisał o tem wielki książe Iwan Wasilewicz najprzód do króla Kazimierza, a następnie do zięcia swego wielkiego księcia Aleksandra, który odpowiada: „że siłą kniahini Fedorowej Bielskiej wysłać nie może, ale jeżeli zechce pojechać, to jej bronić tego nie będzieć 5). Nie mogąc się żony doczekać, ożenił się kniaź nareszcie w 1497 roku z kniażną Rjazańską, siostrzenicą panującego wielkiego księcia Moskiewskiego *). Anna ze swej strony wyszła powtórniezapana Wacława Stanisławowieża Kostewicza (marszałka hospodarskiego od 1509 r.?) i już w 1502 roku zapisuje mężowi wyżej wspomnianą sumę na Hruszowej i Czerewaczycach ). Straciwszy Jereszewicze, które król powrócił Sołłohubowi, poszukuje Anna na wdowie brata swego, pani Pacowej, praw swych do Kobrynia ). Król, tak jak nie przyznał praw pani Wacławowej do Kobrynia, tak też i oddala pretensye pani Pacowej, która w 1508 roku pozywała

1) Patrz niżej.

2) Patrz wyżej str. 133 przypis 1.

3) Patrz wyżej str. 130 przypis 1.

+) W Wilnie Sierpnia 92 ind. 18 (1495). Król Aleksander przywilejem swym potwierdza kuiahini Fedorowej Iwanowicza kniuhini Annie zapis matki Jej kniahini Semenowej Romanowicza kwiahini Julianny na Czerewaczycach i Hruszowej, oddalając od tych majątków Jurja Pacewicz ś siostrę jej lmiuhinię Iwanowę (M. Lit. Ks. Zap. 6 str. 117).

3) Korrespondencya (Posolstwa i otkazy) między dworami Moskiewskim i Polsko-Litewskim, o wydanie księżnej Fedorowej Iwanowicza Bielskiej, trwa od Marca 1188 do Sierpnia 1495 r. (Karpow, Pamiatniki dipłomaticzeskich snoszenii Moskowskaho hosudarstwa s Polsko-Litowskim [Sbornik Imp. Russ. istoriczeskaho obszczestwa T. XXXV.] str. 18, 183, 146, 167, 188, 193 i 209).

*) Poln. sobr. Russ. lietop. VI. 42—48.

*) Wacław Kostewicz nie był jeszcze marszałkiem 1508 r. (Patrz wyżej str. 134 przypis 1) i jako taki występuje dopiero 1510 r. (M. Lit. Ks. Zap. 8 f. 409).

6) „Anna Semenowna Wacławowi Kościewicza darowanie swę wiana, które miała na dobrach swych Hruszowej i Czerewaczycach 1000 kop momety: czeskiej, zapisuje i daruje Wacławowi Kościewiczowi. W Nowogródku 20 Julii ind. 5*. (1502) (Metr. Lit. Ks. Zap. 1 i 2 t. 176).

*) Patrz wyżej -str. 138 przypis 1.

Kostewiczów o udział w Hruszowej i Czerewaczycach!). Zaraz po śmierci bratowej swej w 1512 roku, gdy wszyscy inni spadkobiercy dopominają się o skarby i majątki zmarłej, Anna Kostewiezowa z mężem zajawiają prawa swe do Kobrynia?), na posiadanie którego otrzymują przywilej ). Władając Kobryniem mają Kostewiczowie, około 1515 roku, sprawę z bojarynem Jeskiem Daniłowiczem, który posiadając w Hruszowej włość Priszichwosty, z tego majątku służyć im nie chce*). Anna jeszcze w 1517 roku fundowała ołtarz w kościele Kobryńskim 5); umarła ostatnią ze swego rodu w Lutym albo Marcu 1519 roku 9).

Zaraz po jej śmierci, król stosownie do poprzednio, bo już w 1516 roku, uczynionej obietnicy”), nadaje Kobryń mężowi nieboszczki, marszałkowi swemu Wacławowi Kostewiczowi, ale już nie na prawach lennych, na jakich Kobryń trzymali kniażiowie: Roman, Semen, Iwan, pani Pacowa 8-io voto Radziwiłłowa i Anna Kostewiczowa. Wacław Kostewicz otrzymał Kobryń w dzierżawę, był jego pierwszym starostą, i sumę dzierżawną 1000 kóp przy objęciu starostwa ostatecznie uiścił ). Na przypadek śmierci Kostewicza przywilej na Kobryń otrzymała królowa Bona, która i tu przyniosła swoją nieposkromioną chęć panowa-

1) Patrz wyżej str. 134 przypis 1.

3) Patrz wyżej str. 134 przypis 8.

2) Samego przywileju tego nie odszukałem, ale widać to wyraźnie z przywileju danego 1518 Kostewiczowi (Patrz niżej przypis 6).

+) Wyrok królewski w Met. Lit. Ks. Zap. 10 f. 76; także Daniłowicz, Skarbiec Nr. 2268.

?) W Kobryniu 24 Lutego 1517 „ego Anna Siemionowna uzor domini Vencesłai Kosciewicz Marschalei R. M. (Metr. Lit. Ks. Zap. 18 f. 19 odw. i 135).

©) Żyła jeszcze 10 Lutego 1519 r., jak to widać z przywileju króla Zygmunta pod tą datą potwierdzającego bojarynowi Kobryńskiemu Nekraszowi 'Semenowiczowi Koczanowskiemu posiadanie Bajkowiez, które wysłużył na nie boszczyku kniaziu Iwanie Semenowiczu Kobryńskim. Koczanowski ma władać tym majątkiem wiecznie, nawet gdyby po śmierci marszałka Wacława Kostewicza, lub jego pani, Kobryń nadany został komu innemu (Druk. w dziele Rewizya puszcz... sostawlennaja... Wołowiczem.... i priwilegii Pinskaho poik Wilna 1867 str. 139); już nie żyła więcej 7 Kwietnia tegoż roku (Patrz miżej przypis 8).

)'W Wilnie 1516 August 4. Zygmunt król daje w posesyę marszałkowi swemu Wacławowi Kościewiczowi dobra Kobryń ze wszystkiemi państwy i przychodami jego prawem dożywotniem (Metr. Lit. Ks. Zap. 1 i 2 £. 186).

*) Przywilej królewski. W Krakowie 1519 Kwietnia 7, indikta 7...;Dit nam cżołom pan Wencław Stanisławowicz marszałok nasz 'o tom, szło perwo

nia, gdyż pomimo że zarząd starostwa miała objąć dopiero po śmierci Kostewicza, występuje odtąd jako jego prawa pósesorka 1).

Wkrótce po śmierci Anny Kostewiczowej, żyjący naówczas kniaziowie Sanguszkowie, marszałek ziemi Wołyńskiej i starosta Włodzimierski Andrzej Aleksandrowicz, Wasil Michajłowicz i Andrzej Michajłowicz, pozywają Wacława Kostewicza o majątki Hruszowę i Czerwaczyce, na zasadzie, iż nikt oprócz nich, po śmierci „siostry ich Anny, żony pana Wacława* nie może mieć prawa do tych majątków. Sanguszkowie nie dopominali się Kobrynia; i nic w tem dziwnego, albowiem Kobryń stanowił własność królewską i tylko prawem lennem puszczony był kniaziom Romanowi, Semenowi, Iwanowi, kniahiniom Fedorze i Annie; szli tylko do Hruszowej i Czerewaczyc. Król pomimo tego, iż pan Wacław produkuje zapis małżonki swej, którym ona jeszcze mu sumę swą na tych majątkach zapisuje, wyrokiem swym w 1522 roku, Hruszowę i Czerewaczyce kniaziom Sanguszkom przysądza?). Przeciwko temu wyrokowi protestuje w Krakowie

seho, jeszcze za żiwoła neboszezicy pani jeho, dali jeśmo jemu zamok nasz Kobryń, po smerti pani jeho, do jeho żiwota, na sztoż jeśmo list jemu dali, a on niżeli czas otloho dał nam czołombiije 300 kop groszej, a po smerti panieje swoje miał nam jeszcze dati 700 kop groszej. I tymi razy kak panieje jeho w żiwote no stało i on tyje 700 kop nam wżo otdał ate, (Metr. Lit. Ks. Zap. 11 f. 59, także 112 f 176).

) Patrz niżej str. 141 przypisy 11 2.

9) Wyrok kniaziu Andreju Aleksandrowiczw, a kniaziu Wasilju i kniaziu Andreju Michajłowiczom Sankhuszkowicza z panom Wonoławom Kostewiezom o imienja EHruszowuju a Czerowacziczy.

Żikegimont Boźju itd. Smotrjeli jeśmo toho dieta s pany radami naszimi. Stojałi pered nami oczewisto: żałował nam marszałok: Wołynskaje zemli starosta Wołodimerskij kniaż Andrej Aleksandrowicz, a kniaż Waśilej, « marszałok nasz kniaź Andrej Michajłowicz Sonkhuszkowiczi, na marszałką naszoho pana Wencława Stanisławowicza Kostewicza tym obyczajem: derżyt dej on imienje blizkost! naszu na imja Hruszowuju a Czerewacziczy dla toho,

on sestru naszu za soboju mie paniu Annu, ino wże sestra nasza wmerta, a dietej z nim nie mieła, i tymi razy k tomu imienju nikoho inszoho bliz. koho niet tolko my. I pan Wsnoław pered nami powiedił: iż jemu żona jeho, 3estra ich, toje imienje zapisała u wienie swojem, kotorojeż wieno' matka jeje wobożczica knelinia Semenowaja Ujana jej zapisała tysiaczu kop iroszej na tych dwuch imienjach na Hruszowie u na Ozerewacziczach. A potom pan Wencław powiedił pered nami, iż jemu pani jeho toje imienje zapisała na wieczność”, i my toje imienje potwerdili jemu naszim priwiljem, i na: to za- Gisy jeje na wieno i na wiecznost, i priwilej nasz pered nami 1okazywał.

królowa Bońa, na zasadzie, że król dawszy jej przywilej po żywocie Wacława Kostewicza, na całą Kobryńszczyznę, nie może części tych majątków oddawać w inne ręce. Król protestacyę królowej do ksiąg wnieść rozkazuje, a sam sprawę do przyjazdu swego na Litwę odkłada). W kilka lat później król, przyjechawszy na Litwę, powyższy wyrok (którym Sanguszkom Hruszowę i Czerewaczyce jako spadek po ich siostrze przysądził, rozkazując im oddać kniaziom Holszańskim sumę tysiąc kop groszy, jako wiano matki pani Wacławowej) odwołuje na zasadzie, że król Kazimierz, Kobryń wziąwszy na siebie, Hruszowę i Czerewaczyce pozwolił tylko kniahini Semenowej trzymać w sumie tysiąca kop, zapisanej jej przez męża jako wiano. Kniahinia Semenowa te majątki zapisała córce swej Kostewiczowej, ta więc trzymała rzeczone dobra, nie jako ojczyste, ale w wianie matki swej, z czego wynika, że kniaziowie Sanguszkowie jako będący z Kostewiczową „w czwartem pokoleniu*, żadnego prawa do tych majątków mieć nie mogą. Więc król je w całości przysądza królowej, która ma zwrócić Sanguszkom ową sumę 1000 kop, zapewne już przy nich przy objęciu Hruszowej i Czerewaczyc, stosownie do pierwszego dekretu królewskiego, Holszańskim uiszczoną?).

I my toho meżi nimi dosmotnjewszi i widiełosia nam i panom radam naszim, iż pani Wencławowaja nesłusznym obyczajem tyż imienja jemu zapisała, perwiej zapisała była jemu wieno, a potom toje wse imienje wyszej tretieje czasti jemu otpisała, otdaliwszi blizkich swoich ne wodle ustawy 4 wchwały zemskoje, tyi zapisy jeje, nie wo szto jeśmo obernuli a toje wieno żysiaczw kop hroszej oł pana Wencława otsudili. A imienje Hruszowuju a Czerewacziczy prisudili jeśmo kniaziu Andreju Aleksanarowiczu, a kniaziu Wasilju, a kniaziu Andreju Michajłowiczam podle blizkosti ich, so sim s tym kali sia tyje śmienja zdawna sobje majut. *Pri ctom byli wsi panowie rada welikoho kniazstwa Litowskako: Pisan u Wilni miesiaca Nojabrja 6 Indikt 11, 1081 (1522 r.) (Metr. Lit. Ka. Zap. 11 f. 104/106 dok. 139).

1) W Krakowie 7031 Maja 6 ind. 11 (1593). Król dla pamięci każe do ksiąg zapisać, iż przypominała się królowa Bona, iż kilka lat temu król po sżywocie' marszałka pana Wacława Kostewicza dał jej przywilej na majątki: Kobryń, Hruszową i Czerewaczyce ita. (Metr. Lit. Ks. Zap. 11 £ 109, dokum. 146 i ten sam dokument Ks. Spr. Sąd. 2 f. 236).

3) Wyrok prisużenja imieniej Hruszowoje i Ozerewaczicz korolewoj Jeje Miłosti Bomie do Kobrinia na wiecznost ot kniaziej Sankhuszkowiczow.

Smotrjeli jeśmo toho dieta 3 pany radami naszimi; upominałasia pered nami korolewoja nasza Jeje Miłost' i welikaja knehinia Bona, czerez dworja-

Wacław Stanisławowicz Kostewicz był do śmierci swej starostą Kobryńskim. Ożenił się powtórnie, i umarł w 1532 roku,

wina naszeko pana Zakrewskako, o tom: dali jeśmo Jeje Miłosti spadok, kotoryj na ole naszeho Kasimira i na brata naszeho Aleksandra korolej Jeh Mitostij i na nas spał, zamok Kobryń so sim, szto k tomu zamku pristuchażo i priwiljem naszim to jeśmo Jeje Miłosti na wiecznost” potwerdili. I perwiej seho, kak byli jesmo u welikom kniażestwie Litowskom u Wilni ma sojmie, ino bez nebytnosti Jeje Mitosti, marszałok Wołynskoje zemli sta rosta Wołodimerskij knia£ Andrej Aleksandrowicz, 2 brataniczi swoimi keniaziem Wasiljem, a marszałkom naszim kniaziem Andrejem Michajłowiczom, Sankhuszkowiczy, żałowali pered nami na marszałka naszeho derżawcu Ko. brinskoho pana Waencława Stanisławowicza Kostewicza, o śmienje o Hruszowuju i Czerewacziczy, iżby on derżał tyś imienja, ich blizkost, ne majuczi k tomu żadnoje sprawiedliwośti. „A tyje imienja Hruszowoje i Ozerewacziczy derżała sestra nasza pami Wencławowaja Kostewicza pami Hannay kak to prawaja otcziczka i diediczka, a po jeje żiwotie k tomu nikoho niet blizkich tolko my*. I pan Wenoław ukazał pered nami zapis żony swojeje, iż ona zapisała jemu tyż imienja' Hruszowuju i Czerwacziczy u wienie swojem, a druhij zapis ukazywał, iż tych imienij tretiuju cząst jemu zapisała; a iretij takżo zapis ukazywał, iż ona oba tyi imienja Hruszowuju + Czerewacziczy Jemu zapisała na wieczność, jakoby zawiasnuju swoju oteziznu. Imy na on czak s pamy radami naszimi o tom ich dosmotnjewszi i zroeumiek: esmo, 5ż żona pana Wencława Kostewicza niesłusznie to była mużu swojemu za. Pisała; perwiej zapisała wieno, a potom tretiuju czast" a w iretij raz wst ma wieczność” zapisała, nie podle obyczaju i prawa ziemskaho; i podle żałoby + powiedanja blizkosti kniaziej Samehuszkowiczow k tym imienjam Hrusza- «woj i Czerewacziczam ich jeśmo byli dopustili, a wieno umiesiennoje matki pani Wencławowoje, wieleli byli jeśmo im ośłożiti u dom kniaziej Holszańskich. I potom prijechawszi nam tych czasow do welikoko kniażstwa Litowskaho, korolewaja nasza Jeje Miłost o iom sia nam upominała i priwilej nasz na Kobryń ukazywała i powiediła, iż Sankhuszkowiczi k tym imienjam żadnoje blizosti ne majut, a to pro tuju priczinu, iż otec nasz Kazimir korol Jeho Miłost” hotownoje imienje Kobryń na siebie wsiał, a kniahini Semenowoj dał u wienie derżałi Hruszowuju i Czerewacziczy, szto jej muż deje zapisał. A kotoryi dwie doczki u kniazia Semena Kobryńskoho byli ostali, odna była za kniaziem Feodorom, a druhaja za kniaziem Iwanom Wasiljewiczom Krasnym, a kniahinia Semenowaja zapisała wieno swoje toj doczcie swojej kniahinie Fedorowej Hannie, ona tyi imienja derżała nie za oteziznu, ale u wienie matki swojeje; a kniakinia Iwanowaja Krasnaja k iomu niczoko nie mieła ami sia k tomi nie wpominała. I my to dali ma rozsoznanie sich panow rad naszich, kak duchownych tak i swieckich, + panowe rady naszi tomu zrozumieli, iż kniazia Semenowaju doczka pańi Wencławowaja derżała tyi imienja nie za otcziznu, ale u wienie, a druhaja 8estra jeja kniahini Iwanowaja Krasnaho % tomu niczoho nie imieta, ani sia k tomu wpominała. A szto sia kniazi Sankhuszkowiczi mieniti blizkimi

pozostawiając wdowę Annę, syna Piotra i córkę Dorotę!). Po jego śmierci królowa Bona ostatecznie zawładnęła Kobryniem *). Hruszowa i Czerewaczyce nie długo pozostawały w posiadaniu Sanguszków, królowa Bona oddała im, stosownie do drugiego wyroku królewskiego, tysiąc kop groszy i wzięła majątki do rąk swych*). Bona była niejako ostatnią „księżną Kobryńską*, po niej Kobryń stanowił własność królów, którzy szafowali nim, bądź dla wynagrodzenia zasług względem kraju, bądź dla uposażenia swoich faworytów.

Tyle o kniaziach Kobryńskich. Heraldycy krajowi prawie o nich nie wiedzą. Paprocki (Herby Rycerstwa) nawet ich nie wspomina, toż samo i Kojałowicz w rękopiśmiennym swym her-

po tych swoich sestrach, ino koliż tyi ich sestvy nie byli olcziczkami, a kniazi Sankhusckowicei buduczi s tymi kniahińmi u czetwertom pokolenii ko wsim x tym imienjam mi kotoroje blizkosti nie majut, i w tom jeśmo s pany radami naszimi dosmotrjewszi i korolewuju naszu Jeje Miłost' w iom prawuju znaszli i tyi imienja Hruszowuju i Ozerewacziczy Jeja Miłosti-k Kobryniu prisudili, podle perwoje daminy i priwilja naszoho, a kniaziam „Sankhuszkowiczam kazali jeśmo wiecznoje -motczanie w tom. mieti. A szto-sia dotyczet toho wiena wniesienoko matki pani Wencławoje, sztó jeje matka zapisała wieno swoje 1000 kop hroszej, to majet korolewaja nasza Jeje Miłost kniaziam Sankhuszkowiczam oftośiti. I na to jeśmo korolewoj naszoj Jeje Miłosti dali sej nasz list sudowyj 2 naszojw peozańju. (Bez roku i świadków, poprzedni dokument w tej księdze pisany 5 Grudnia 1528 r., następny 24 Grudnia. tegoż roku (Metr. Lit. Ks. 15 Zap. f. 40 odw. dok. 51).

Pokolenie 1. Fedor Olgerdowicz OE Roman Sanguszko

r == "Ty"

. £ Semen "Aleksander Michał

mm Andrzej.

1) Testament Wencława Kostewicza marszałka królewskiego i dzierżawcy Kobryńskiego pisany w Kobryniu 25 Marca 1582, potwierdzony przez króla w Piotrkowie 17 Stycznia 1533, już po śmierci testatora. (Metr. Lit. Ks. Zap. 17 £. 309—313).

2) W Warszawie indikta 18 (?) Listy Zygmunta króla, którymi zamek i miasto Kobryń, po śmierci Mikołaja (7) Kościewicza na niego spadłe, ze wszystkiemi przydatkami i dochodami daje, daruje i w dzierżenie podaje królowej Bonie (Metr. Iit. Ks. Zap. 1 i 2, £. 181—195).

3) W Warszawie indikt 14 (?) Listy dekretalne króla Zygmunta: przysądzające sobie imienie Ozerewaczyce i Hruszowę w dzierżawie Kobryńskiej leżące, od książąt Sanguszkowiczów, po odłożeniu za posag 1000 kop przez królowę Bonę (Metr. Lit. Ks. Zap. 1 i 2 f, 185).

barzu rodzin Litewskich. Niesiecki wie, że byli „książęta Kobryńscy. Z tych Sylwester książę Kobryński był władyką Chełmskim, atoli dawno już ten dom zszedł 1). Nie zdaje mi się, aby jeden z tych kniaziów był władyką, gdyż gdyby ostatni kniaź Kobryński Iwan Semenowicz między przodkami swymi posiadał władykę, niewątpliwie by o tem wspomniał w wyżej przytoczonym „pomianniku* *). Prawdopodobnie niejaki Sylwester, z archimandryty Kobryńskiego został władyką Chełmskim i może gdziekolwiek, jako duchowny, nazwany kniaziem, co było dostatecznem do utworzenia. władyki kniazia Kobryńskiego. Annę Semenównę, żonę Wacława Kostewicza, tenże Niesiecki zalicza do rodziny Siemonowiczów herbu Radwan 9).

Więcej zagadkową osobistością jest kmiać Michał Semenowicz Horodecki, Bielski i Kobryński, który z żoną swą kniahinią Wassą fundował cerkiew w Bielsku *). Kniaź ten wszakże prędzej musiał należeć do rodu kniaziów Horodeckich 5); dlaczego jednak nazwany Kobrynskim? — objaśnić nie umiem.

*) Niesiecki, wyd. Bobrowicza V. 186 i I. 106.?) Patrz wyżej str. 119. *) Niesiecki VIII. 339, +) Patrz wyżej str. 104, *) O kniaziach Horodeckich patrz wyżej str, 31.