3. Konstanty Olgerdowicz

O trzecim synie Olgerda z pierwszej żony, Konstantynie, dzieje zachowały nam tylko - dwie wzmianki pod latami 1383 i 1386; już w 1398 r. nazwany nieboszczykiem *). Źródła późniejsze każą mu władać Czartoryskiem i Czernihowem ). Z niewiadomej żony pozostawił synów Hleba i Wasila.

Hleb Konstantynowicz, będzie to ów ks. H/eb, który bawił w 1389 r. w Nowem mieście przy królu4). W następnym roku walcząc po stronie Litewskiej, przeciwko Krzyżakom, których prowadził Witowd, w bitwie nad rzeką Wiliją dostali się do niewoli kniaziowie: Semen Jewnutiewicz, Hleb Swiatosławowicz Smoleński, Bleb Konstantynowicz, Iwan Teta, Lew Płaksicz i inni 5). Odtąd o kniaziu Hlebie Konstantynowiczu więcej nie słychać.

Wasil Konstantynowicz w 1398 r. znajdował się na dworze królewskim w Krakowie (ks. Wasyl syn ś. p. ks. Konstantego) %).

1) Bracia Wład. Jagiełły str. 236—239. 2) Patrz niżej. *) Patrz wyżej sir. 82.

*) Przeździecki, Życie domowe Jadwigi i Jagielły str: 14.

3) Latopisiec Daniłowicza str. 45. Kronika Bychowcs str. 31. ©) Przeździecki, Życie domowe str. 3435 i 66,

Ten czy inny %s. Wasil występuje w 1417 r. przy królu w Nowem mieście 1).

Według rodowodu książąt Litewskich Wasił, syn Konstanłego Olgerdowicza Czartoryskiego, pozostawił synów kniaziów Iwana, Aleksandra i Michała „Czarioryskich?). Rzeczywiście w połowie XV-go wieku występują w dokumentach kniaziowie Iwan, Aleksander i Michał Wasilewicee Czartoryscy; czy jednak ojciec ich, całkiem nieznany kmiaś Wasil, który musiał rezydować w Czartorysku na Wołyniu i kniaś Wasil, syn Konstantego Olgerdowicza, są jedną osobą? na to brak współczesnych dowodów, uważamy to jednak za bardzo prawdopodobne.

Kniaż Aleksander Wasilewicz Czartoryski odegrał główną rolę w zabójstwie w. ks. Zygmunta 1440 r.9). Zmuszony z tego powodu opuścić Litwę udał się do Rossyi, gdzie połączył się z kniaziem Dymitrem Szemiaką, który w ciągłych pozostawał kłótniach z bratem swym stryjecznym w. ks. Wasilem. W 1442 r. Dymitr Szemiaka i kniać Aleksander Czartoryski już mieli podstąpić pod Moskwę, gdy ich ihumen Troicki pogodził z wielkim księciem *). W następnym roku, po śmierci kniazia „Aleksandra Iwanowicza prawnuka Olgerda, przybył do Pskowa kwiaź Aleksander Wasilewice, a za nim poseł od w. ks. Wasila Wasilewicza, który mu poruczył namiestnictwo (kniażenie) tego miasta: 5); jednak już w 1447 r. kmiaś Aleksander. Wasilewice porzucił Psków i przeniósł się do Nowogrodu, gdzie także został namiestnikiem (księciem) *). W 1455 r. Pskowianie znów. zaprosili go „na kniażenie*?), w skutek czego w następnym roku, kniaź

1) Przeździecki, Życie domowe. str. 104. 3) Poln. sobr. Russ. lietop. VIII. 256.

..?) Kroniki Bychowea str. 49i Woskresenska VIII. 107 mówią wyraźnie, że zabójcą Zygmunta był kmiaś Aleksander Czartoryski. Według kronik Pskowskich (IV. 211, V. 29) Zygmunt był zabitym przez kniaziów Czartoryskich, a według Nowogrodzkiej III. 113 przez Aleksandra i brata jego Iwana kniaziów Czartoryskich. Długosz (IV. 574, V. 608, 609), przy tej sposobności nazywa kmiózia Czartoryskiego Iwanem „rodu i obrządku Rausin*.

*) Kronika Sofijska (Poln. sobr. Russ. letop. VI.) str. 170. Woskresenska VIIL 111.

5) Kronika Pskowska LV. 212, V.'30.

$) Tamże IV. 213—214, V. 31. Nazwany „kniaź welikoho Nowhorodu Aleksander Wasilewicz Czertoriasłeij*.?) Tamże IV. 216 „kniazia Aleksandra Czertorizskiego*.

Aleksander Wasilewice Ceertoryski przybył do nich z Nowogrodu!) i rządził Pskowem przez cztery lata; nie chcąc wykonać przysięgi w. ks. Wasilowi, w Lutym 1460 r. opuścił Psków na zawsze i powrócił do Litwy 2). Jeżeli p. Stadnicki twierdzi, że wysokie stanowisko jakie u dworu w Moskwie zajmował kniaź Fedor Patrykiejewicz, przechylają szalę na korzyść, że był Nari- Imontowiczem 9), to czemże gorszem było w Rossyi stanowisko kniazia Aleksandra Czartoryskiego? Był on namiestnikiem (księciem) Pskowa i Wielkiego Nowogrodu, na tych samych prawach jak Pskowem rządzili kniaziowie Andrzej Olgerdowicz, syn jego Iwan Andrejewicz i wnuk Aleksander Iwanowicz, a Nowogrodem kniaziowie Narimont, Patrycy Narimontowicz, Lingweni-Szymon Olgerdowicz, Ivan Władimirowicz, Jurij Lingweniewicz i Michał Olelkowicz. Gdy p. Stadnicki tak słusznie zauważył, iż miasta te zapraszały tych kniaziów z zasady, aby mieć zawsze księcia panującej w Litwie dynastyi w swych murach 4), to czemużby kniaź Aleksander Czartoryski nie miał być jednym z tych książąt?

Po powrocie swoim do ojczyzny kniaź Aleksander otrzymał od króla Kazimierzą przywilej na Łohojsk, Ostaszyn, Sporow i Kamieniec *); żył jeszcze w 1477 r. *). Rodowód.książąt Litewskich, daje mu synów: Michała, Włodzimierza i Szymona”).

Bracia jego kniaziowie Iwan i Michał występują obok Szwitrigajły gdy ten 1437—1452 rezydował w Łucku *).

?) Kronika Pskowska IV. 217, V, 32.

2) Tamże IV. 219, V. 35,

3) Synowie Gedymina I. 67.

*) Bracia Wład. Jagielly str. 284.

2) M. Lit. Ks. Zap. 6 str. 169.

©) W 1477 r. kmiaż Aleksandro Czartoryjskij był obecnym przy sprawie, którą sądził p. Radziwił Ostikowicz pan Wileński i wojewoda Trocki (Akty Jużnoj i Zapadnoj Rossii I. str. 16).

") Kronika Woskresenska VII. 255,

*) Kilka wzmianek o kniaziach Czartoryskich w przywilejsch Szwitrigajły:

a) W Horodku Stycznia 1 indikta 1, 14(38). Na przywileju na cerkiew w Horodku podpisani: kniaź JIgan Czartorijskij, kniaź Michajło Kostiantimowicz Olszaniekij (?), pan Wańko itd. (druk. Akt. Juźn. i Zap. Ross. II. Nr. 69 odniesiony mylnie do 1408 r.).

P) W Eucleu (6954 r.) Iistop. 5 ind. 9 (1445). Na przywileju Iwanu Muszatie na Sklin podp.: „kmiać Iwan Wasilewice Czortoriżskij, kniaź Michajło Wasilewicz Ozortoriżskij marszałok naszy pan' Iwan Kozarin Rezanowicz, pan

Ród Godimina, 7

Kniaż Iwan Wasilewicz Czartoryski razem z bratem Aleksandrem miał udział 1440 r. w zabójstwie w. ks. Zygmunta 1. Gdy Aleksander szukał schronienia w Rossyi, Iwan obawiając się o własne bezpieczeństwo, zamknął się w zamku wyższym Trockim, z którego ustąpił dopiero po otrzymaniu od Kazimierza listu żelaznego i zwróceniu kosztowności, które był uniósł ze skarbu wielkoksiążęcego *). Powróciwszy na Wołyń kniaź Iwan

Nemira starosta Łuckij itd.* (M. Lit. Ks. Spr. Sąd. 12 f. 157 odw., dr. Akt. Jużn. i Zap. Ross. IL. Nr. 18 odniesiony mylnie do r. 1430).

©) W Łucku 3 Marca 1445, na przywileja Fedoru Żuku podp.: pan Nemiria starosta Łuckij, kmiać Michajło Gzoriorijskij marszałko nasz, pan Semaszko, pan Bernat marszałko itd.* (dr. Akt. Zap. Ross. I. Nr. 45).

d) W Łucku Grudnia 29 ind. 10, 14(46) na przywileju „kniaziu Michajiu Wasilewiczuś na majątki w Łuckim powiecie w Żukowie i na monaster Św. Mikolaja na Klewaniu, podp.: „Władyka Łucki Jefiimen, kniaź Iwan Wasiłewice, kniaź Iwan Czetwertinski, pan Kozarin "Rezanowicz, Nemira Rożanowicz starosta Łucki, kmiaż Oleksandro Sonkuszkowiczy pan Pietraszko Mylski (Miłoski?) marszałek ziemski, pan Chwedko Chominski i inni* (Metr. Lit. Ks. Zap. 22 f. 11 druk. Antonowicz, Framoty welikich kniaziej Litowskich, Kiew 1868 str, 18—19 odniesiony mylnie do r. 1455).

e) W Nieświeżu 20 Listopada 6954 (1416) na przywileju kniaziowi Iwanowi Dymitrowiczowi na Ostrożec podp.: kniaź Iwan Wasiłewicz, kniaź Iwan Romanowicz, kmiaś Michajło Wasilewicz marszałok nasz dwornyj, kniaź Iwan Zwiaholski, brat jeho kniaź Semen, pan Senko Kalenikowicz podskarbi i kanelerz nasz. Liuszko pisar (Metr. Lit, Ks. F. [Wołyńska] Nr. 6 £. 221).

£) W Łucku 9 Stycznia 1450 ind. 18, na przywileju Jerszu Tereszkowiezu podp.: kniaź Michajlo Wasiłewicz, kniaź Iwan Romanowicz, pan Nemira starosta Łuckij itd.* (Archeogr. Sbornik dokumentów Wilna VII. 2—3).

g) W Łucku Kwietnia 2! indikta 14 (1451) na przywileju Bernatowi marszałkowi podp.: nasza wiernaja rada kniaź Michajło Wasiliewicz, kniaź Iwan Czetwertinskij, pan Kazarin Rezanowicz, Nemira starosta Łuckij, Misko Hulewicz, Piotr marszałok zemskij itd. (Metr. Lit. Ks. F. [Wołyńska] Nr. 6 f. 248).

h) W Łucku Września 22 ind. 15, 145(1), na przywileju Fetinii Kostiuszkowej podp.: kmiaś Michał Wasiłewicz, pan Nemira starosta Łuckij id. (M. Lit. Ks. Zap. 22 f. 104 dr. Akt. Zap. Ross. I. Nr. 30 odniesiony mylnie do r. 1452).

1) W Peremyszlu Września 8 ind. 15, 69(59—1451) na przywileju Bohdanowi Korczewskiemu podp.: kniaź Michajło Wasilewicz, pan Nemira starosta Łuckij, pan Bohusz, pan Fedko krajczy, pan Senko podkaneleryj (dr. TRewizija puszcz sostawlennaja Wołowiczem i priwilegii Pinskaho powieta, Wilna 1867, str. 327).

1) Patrz wyżej str. 96 przypis 3.

2) Długosz TV, 608, 609.

res key

bawił na dworze Szwitrigajły i razem z bratem swym Michałem przyczynił się do tego, że po śmierci Szwitrigajły zamek Łucki zajętym został przez Litwinów!). Po wyjeździe kniazia Jurja Trubeckiego do Moskwy, król Kazimierz dzielnicę jego, połowę Trubczeska, nadał najprzód kmiaziowi Iwanowi Osartoryskiemu, a po nim (t.j. po jego śmierci?) koniuszemu swemu Hrynkowi Wołowiczowi?). Kniaź Iwan umarł bezpotomnie 3,

Kniaź Michał Wasilewicz Czartoryski towarzyszył królowi Władysławowi do Węgier. W 1442 r. w Budzie król Władysław: „troskliwy o godność trzech braci naszych Iwana, Aleksandra „i Michała, kmiaziów na Ozartorysku, tym kniaziom krewnym „haszym, pozwalamy używać pieczęci książęcej, jakiej od ojca „i dziada używali, to jest zbrojnego jeźdźca trzymającego w ręku „miecz dobytyś *). Nie mamy najmniejszego powodu podejrzywać autentyczności tego dokumentu; nie zawiera on żadnego błędu i inne dokumenty, w tymże roku przez Władysława Warneńczyka w Budzie wystawione, pod względem sposobu pisania i świadków, wielkie z powyższym mają podobieństwo %). W następnym roku w Waradynie król Władysław nadał kniaziowi Michałowi Nowice w Holiczu *).

Prawdopodobnie dopiero po tragicznej śmierci królewskiej powrócił kniaź Michał do ojczyzny i za przykładem starszego brata swego Iwana, postąpił na dwór Szwitrigajły; tu pełnił urząd marszałka nadwornego”) i w nagrodę zasług otrzymał w 1446 r. przywilej na część Klewańszczyzny *), a w 1451 r. na sioło Chołopy na Słuczy 9). W następstwie kniaś Michał Czartoryski dzierżył zamek Bracław; w 1463 r. pod Bracławiem wy-

') Długosz V. 97.

2) Patrz wyżej str. 93.

3) Pon. sobr. Russ. lietop. VII. 25

*) W Budzie 1442 feria 5 prox. a fest. B. Viti (14 Ozerwca), (Paprocki, Herby str. 828)

*) Porównaj Akta grodzkie i ziemskie, Lwów, II. Nr. 68, 64, 06, 67, VI. Nr. 20, VIII Nr. 67.

*) W Waradynie 1443 we wtorek po oat. 8. Stanisława (Stecki, Książęce gniazdo. Kraków 1885 str. 6).

?) Patrz wyżej str. 97 i 98.

5) Tamże.

9) 1451 Grudnia 29 indikta 15, Przywilej Szwitrigajły (Metr. Lit. Ks, Zap. 22 f. 11).

ciął w pień niesforny oddział ochotników dążący na odsiecz Kaffy 1). Ten czy inny książe Czartoryski, przez niechęć swą dla Polaków, przeszkodził w 1474 r. skutecznemu odbiciu napadu Tatarskiego *). Według rodowodu, kniaż Michał Wasilewicz Czartoryski pozostawił synów Andrzeja i Fedora 3). Wdowa po nim „knekini Michajłowa Wasilewicza Czartoryjska knehini Marja* otrzymuje w 1504 r. przywilej na monaster Peresopnicki*). Kniaź Fedor Michałowicz Czartoryski, starosta Łucki 1522—1542 5), jest protoplastą dziś żyjących książąt Czartoryskich. Syn jegokniaź Aleksander Fedorowicz Gzartoryski wojewoda Wołyński, na sejmie w Lublinie 25 Maja 1569 r., przedstawił królowi wzmiankowany przywilej króla Władysława Warneńczyka i na jego zasadzie domagał się dla członków swej rodziny miejsca (dziedzicznego) w radzie wielkoksiążęcej (senacie) *). Polskie źródła zachowały nam także tradycyę o pochodzeniu kniaziów Czartoryskich ód książął Litewskich, jednak bałamutne, jak zwykle, nie zgadzają się ani z powyższym rodowodem ani pomiędzy sobą; Paprocki i Okolski wyprowadzają ich od Lubarta.?) a Kojałowicz i Niesiecki od Korigajły Olgerdowicza 5).

?) Długosz V. 850.

2) Tamże 575.

9) Poln. sobr. Russ. Jietop. VII. 255,

4) M. Lit. Ks, Zap. 22 f. 12.

?) Senatorowie i dygnitarze str. 23.

5) Dnewnik Liublinskaho sejma 1569 g. S. Peterburg 1869 sir. 386.

*) Paprocki, Herby str. 828, Okolski, Orbis Polonus II. 205,

*) Kojałowicz, Nomenclator familiarum et stemmatum art. Czartoryski. Niesiecki, wyd. Bobrowicza IIT. 223.