5. Kiejstut

Kiejstut, piąty syn Gedimina, książe Trocki, z rozkazu synowca swego Jagajły uduszony został w Krewie 15 Sierpnia 1382 r. *). Jednocześnie utopioną została małżonka jego Biru ta *), rodem z Połągi *).

Trudno przypuścić aby Biruta była matką wszystkich dzieci Kiejstuta i aby Patirg, występujący w dziejach w 1343 r., i córka

" Ryngałła, wydana za mąż w 1392 r., rodzili się z jednej matki (!) Niezawodnie Kiejstut miał co najmniej dwie żony; pierwsza niewiadomego imienia i pochodzenia musiała być matką trzech jego starszych synów. Druga Biruta urodziła mu trzech młodszych synów i córki.

Kiejstut miał sześciu synów; na io zgadzają się kronika Litewska, Długosz a za nimi inni dziejopisowie. Oba te źródła pięciu z nich jednozgodnie wyliczają: Witold, Zygmunt, Patrikiej, Towtiwił, Wojdati). Szóstego kronika Litew-

1) Stadnieki, Olgerd i Kiejstut str. 196.

2) Tamże str. 201 — 202. Także Prochaska, Codex epistolaris Vitoldi str. 1026.

3) Kronika, Bychowca 17.

4) Tamże str. 32. Dlugosz, Dziejów Polskich Ks. 12 III. 379. — Stryjkowski (Kronika wyd. 18461. II. 58) i Bielski (Kronika Polska. Warszawa 1829 1833 TIL. 140), wyliczają tylko wyżej wymienionych 5-ciu synów.

ska nazywa. „Andrzejem Garbatym księciem Połockim'* 1), Dłagosz Wojszwiłem?), Kromer Dowgotem ). Inne źródła jeszcze bardziej komplikują osobistość tego szóstego Kiejstutowego syna. Kojałowiez jakiegoś Wigunia czyni synem Kiejstuta i protoplastą kniaziów Kroszyńskich4). Kronika Wiganda pod r. 1365 wspomina o dwóch braciach, których nazywa Butawi i Surwille), a ponieważ z innych źródeł wiemy, że Butaw był rzeczywiście synem Kiejstuta, a więc takimże synem musiałby być i Surwille? Taż kronika w innem miejscu wspomina o Twanie bracie Witowda). 'W kronice Lindenblatta znajdujemy wzmiankę o Wsgandzie bracie Witowda?). Nareszcie rodowód książąt Litewskich na sześciu synów Kiejstuta aż czterech mylnie nazywa gdy oprócz Witowda i Zygmunta zalicza do nich Lingwenia; Skirgajłę, Rimowida i Sewitrigajlę 9.

Gdyby więc zaufać dobrej wierze wyżej przytoczonych źródeł to mielibyśmy nie sześciu ale siedemnastu synów Kiejstuta! Rozpairzywszy się jednak bliżej w tym przedmiocie łatwo dojdziemy do przekonania, że jedenastu z nich zawdzięczamy jedynie bałamuctwu kronikarzy i genealogistów. '

Andrzej Połocki, Wigunt, Lingweni, Skirgajło i Sewitrigajło są to synowie Olgerda. Życiorysy ich opisał p. Stadnicki i dowodzić, że nie byli synami Kiejstuta uważamy za zbyteczne:

1) Kronika Bychowna str. 27:

2) Długosz III. 879. Za nim powtarzali: Paprocki, Herby wyd. Turowskiego str. 761; Naruszewicz, Dzieje Narodu Pols. wyd. Turowskiego V. str. XVIII.; Narbut V. 302.

3) Kromer, O sprawach, dziejach ete. Ksiąg XXX..tłómaczenie M. Blazowskiego. Kraków 1811 r., str. 309%. Za nim: Gwagnin, Kronika Sarmacyey 'Europskiey. Kraków:611. Kronika Litewska str. 26; Kojałowicz; Historiae Lituanae. Dantisci-Antverpise 1650—1669 II. 354. Ostatni objaśnia, że Andrzej Garbaty i Wojdat to jedna osoba.

4) Kojałowicz, Nomenclator familiarum et stemmatum. Rękopism art. Kroszyński.

5) Kronika Wiganda z Marburga wyd. Voigt. i Raczyński. Poznań 1342 str. 157. — Długosz III. 162 i 285 tak Butawa jak i Surwillę czyni synami Gedimina.

*), Tamże str. 327.

7) Jahrbiicher Johannes Lindenblatt's herausg.' v. Voigt ś: Schubert. -Koenigóberg 1828 str. 86.

9) Kronika Woskresonska (Połn. sobr. Russ. lietop.) VII. str. 234.

Wojszwiłi, Dowgot, Surwille 4 Rimowid byli to znakomici Litewscy panowie.

Wojszwiłt występuje w 1358 r. w komisyi wyznaczonej celem uregulowania sporu granicznego między Kiejstutem księciem Litewskim na Żmudzi, Trokach i Grodnie a Ziemowitem księciem Mazowieckim; komisya ta ze strony Litewskiej składała się z książąt i bojarów: Patryki, Wojszwiłia, Ajkszy, Olizara i Waśka Kierdejowiczów!). W 1387 król Władysław nadając Skirgajle ziemię Mińską z włościami, wzmiankuje „o Łohojskiej dani z ludźmi i dochodem co trzymał Wojszwiłź* 2).

Dowgowd (Dowgot, Dowgold) choć nie był synem Kiejstuta to jednak był kniaziem; należał do rzędu tych. kniaziów, czysto Litewskiego pochodzenia jak wskazują ich imiona pogańskie, którzy albo pozostawali w pewnym stosunku pokrewieństwa z rodem Gedimina, albo byli potomkami poprzedniej dynastyi?). Kmiaś Jurij Dowgowd ślubuje w 1401 r., iż po śmierci Witowda nie będzie. miał innego pana nad Władysława króla Polskiego 4). 'W 1436 r. na traktacie z zakonem podpisani kniaziowie: Andrzej Władimirowicz (Olgerdowicz), Hleb Dogoldowicz i Jurij Semeno-

3) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 417.

3) Tamże Nr. 542.

3) Takimi kniaziami byli: Jamuntowicze o których wyżej (str. 34); Kmiaź Jurij Witowiowicz dowódca hufców Olgerdowych w 1842 r. pod Pskowem (Połn. sobr. Russ. lietop. IV. 56, 187, V. 12, 293, VII. 208), zabity pod Izborskiem w. Kwietniu 1349 r. (Tamże V. 14); Fwan Algimuntowicz z Holszan protoplasta kniaziów Holszańskich i Dubrowickich; Zwan Dymitrowicz Kindir (może przydomek?) zabity nad Worsklą 1399 r. (Patrz wyżej str. 26); miał synów Hleba i Aleksandra. Kniaź Hieb Kinderowicz podpisał traktat 1432 r. (Napierski, Akty Russko-Liwońskie str. 19; Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1608); około 1445 r. dano przywilej „kniaziu Iwanu Poutiatie (na wieś) Sło: bodka szto derżał kmiać Aleksander Kindyrowicz" (Metr. Lit. Ks. Zap. 3 f 10), a w 1446 (indikta 9) „u Smólensku kuiahini Kindirowej. seo Otpew* (Tamże f 22). Mniej pewni są kniaziowie: Swerdeyke, który brał udział w wyprawie 1876 r. (Daniłowicz, Skarbiec Nr. 457); Ostej (patrz wyżej str. 27 przypis 1), Kowat (2) zabity w Moskwie 1385 r. (Kotzebue, Switriga) str. 19), Sudemund, szwagier (?) Witowda (patrz niżej str. 51 przypis 6) i Iwan Szwessłaż (?) podpisany na traktacie 1422 r. (Dogiel, Codex dipl. IV. 115).

+) Bokołowski - Szujski, Codex saęculi XV. str. 23; Prochaska, Codex epistolaris Vitoldi str. 75, Akt. Zap. Ross. I. str. 30 Nr. 20; BRykaczewski, Inyentarium str. 377; Daniłowicz, Skarbie Nr. 591 (mylnie pod r. 1390) i 736; Gołębiowski I. 88.

Ród Gedimina. 4

wicz (Holszańśki) ). W 1441 r., na przywileju na prawo Magdeburskie dla miasta Wilna, podpisani kniaziowie:: „Hieb Dowgoldowicz i Jurij Semenowicz* 2). Około 1450 r. kmiaś Hleb Dowgołdowicz otrzymuje przywilej na ludzi), a trochę później księżna Anna Szwitrigajłowa nadaje niejakiemu Chodkowi ziemię, którą ojciec jego trzymał za kniasia Hleba Dowkowdowicea +). P. Stadnicki kniazia Dowgowda czyni identycznym z Dowgirdem późniejszym wojewodą Wileńskim *), a wydawca Inventarium mieni go synem Lingwenia Olgerdowicza*); tak jedno jak drugie nie ma żadnej podstawy.

Osobistość Surwille, towarzysza Butawa Kiejstutowicza, określił p. Stadnicki”); o Rimowidzie wspominaliśmy już jako o przodku Zabrzezińskich i Dorohostajskich 9).

Błąd Wiganda, który z Grodna w 1390 r. wysyłać każe Witowdowi „brata swego Zwana i księcia Andrzeja *), da się lekko wytłómaczyć jeżeli ten ustęp jego kroniki porównać z kroniką Lindenblatta; szczegół ten odnosi się do Towtiwiła *).

Widocznym jest także błąd Lindenblatta, który pod r. 1392 wspomina brata Witowdowego Wiganda. Wyliczywszy bowiem wprzód zakładników, których Witowd w 1390 r. wyprawił do Prus, a mianowicie: „brata swego Zygmunta, synowca swego, „sonę, słostrę i księcia Smoleńskiego, do których trochę później „przybyli książęta Konrad z żoną, Jurij Bełaki i Iwan z żoną 19), „pod 1392 r. wspomina, że „Witowd wydostał z Prus książąt

) Dogiel, Codex dipl. IV. 138, Volumina legum I. f. 127.

3) Zbiór dawnych dyplomatów i aktów. Wilno 1848 I. str. 9. Daniłowież, Skarbies Nr. 1768.

9) Metr. Lit. Ks. Zap. 8 £ 50.

+) Krupowicz, Zbiór dyplomatów rządowych i aktów prywatnych. Wilno 1858 str. 20.

=) Synowie Gedymina I. 198.

0) Rykaczewski, Inventarium str. 877.

7) Olgerd i Kiejstut str. 78. Także Daniłowicz, Skarbieo I. str. 208 przypiś 6 i Kronika Wiganda str. 827.

*) Patrz wyżej str. 11.

9) Kronika Wiganda str. 327.

19) "Według kroniki Lindenblatta (str. 78) Witowd wysyła: brata swego Konrada, księcia Jerzego Bełzkiego i księcia Iwana (Holszańskiego), powyższy ustęp Wiganda należy więc. czytać: „brała swego Konrada, knięcia Jwana ś Księcia Jerzego (nie Andrzeja").

11) Lindenblstt str. 72—18.

„Iwana i Jurja Bełzkiego, pozostał więc u zakonu tylko Wigand, „brat Witowda z innymi zakładnikami, którzy siedzieli w Mal- „borgu. Tych następnie kazał w. mistrz okuć w kajdany!). Na tej zasadzie historyk pruski Voigt utworzył nowego syna Kiejstuta: Wiganda ma chrzcie Konrada*?); a Daniłowicz owego Wiganda przerobił na Konrada?); fakt powyższy jednak odnosi się niezawodnie do Zygmunta Kiejstutowicza, którego jak wiadomo, zakon więził przez dłuższy czas).

Pozostaje Butaw, ten był w istocie szóstym synem Kiejstuta jak to dowiódł dostatecznie p. Stadnicki *).

A więc synów Kiejstuta wyliczamy w porządku w jakim w dziejach zaczynają występować:

1. Patirg, 4. Witowd-Wigand-Aleksander, 2. Wojdat, 5. Towtiwił-Konrad, 3. Butaw-Henryk, 6. Zygmunt. Ź

Wspomnieliśmy wyżej, iż trzej starsi musieli się rodzić z innej matki niż trzej młodsi, niezawodnie synowie Biruty, która łakże była matką kilku córek. Z nich *):

*) Lindenblatt str. 86 — 87.

?) Voigt, Geschichte Preussens. Konigsberg 1827—1839 V. 548/i 615; także Voigt u Lindenblatta str. 367 i Wiganda str. 331.

3) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 614 i 615.

*) Życiorys Zygmunta pióra Jul. Bartoszewicza w Encyklopedyi Powszechnej XXVIII. str. 827.

5) Olgerd i Kiejstut str. 75—82.

*) Mężami córek Kiejstuta mogli być jeszcze: kniaź Lew Drueki, którego Witowd w 1384 nazywa „szwagrem* („Lewe umser Swoger herczoge cew 'Drucek*, Prochaska, Codex str. 4 i 32) i Sudemund, nazwany to szwagrem („Sudemund war Wiłouds schwager und first von Wesisken", Lindenblatt str. 54), to krewnym Witowda („Sudemunt dua consangwineus Wiżołdi*, Prochaska, Codex str. 1029). -— Heraldycy wspominają jeszcze o kilku córkach Kiejstuta: Kacza, siostra Witowda, żona Kormulta protoplasty. Wołodkowiczów (Paprocki. Herby str. 851. Okolski, Orbis Poloni I. 540, nazywa, ją Raką i czyni córką Witowda, powtórzył to Narbut VII. 562!);; Milussa, także siostra Witowda, za Żodejką (Niesiecki, Herbarz wyd. Bobrowicza X. 182), co wedlug p. Stadnickiego (Bracia Wład. Jagiełły str. 379) dało to powód do utworzenia syna Olgerdowego Żedewita! Inna córka Kiejstuta uprowadzona z Litwy, przez rycerza Niemieckiego Gautier de Stadion, umarła mniszką w Moguncyi (Korzeniowska, Atlas historyczny. Tablica geneal. Jagiellonów). Istnienie ich jednak współczesnymi dowodami nie może być poparte O żonie Kazimierza. ks. Szczecińskiego wspominaliśmy wyżej (str. 28 przypis 6).

Mikłowsa, na chrzcie Marya, wydana w 1375 r. za Iwana Michałowicza księcia Twerskiego'), zmarła 30 Paź- "dziernika 1405, przyjąwszy przed śmiercią habit zakonny pod imieniem Marty?). Pozostawiła dwóch synów: Iwan, zmarły wcześnie, był ojcem Anny, żony Szwitrigajły Olgerdowicza 3); Aleksander panował w Twerze po ojcu swoim).

Danuta, na chrzcie Anna, poślubiona w 1380 r. Januszowi księciu Mazowieckiemu*”), zmarła bezpotomnie 9) w 1429 r., wkrótce po owdowieniu, pochowana w Warce *).

Ryngałła, na chrzcie Eiżbieta *), poślubiona w 1392 r. w Rittenwerder, Henrykowi księciu Mazowieckiemu (nominatowi na biskupstwo Płockie)*). Owdowiawszy w kilka miesięcy po ślubie, 1392 — 1393 19), Ryngałła wydaną została powtórnie za Aleksandra wojewodę Mołdawskiego. 'W 1421 r. Aleksander wojewoda Mołdawski, w obecności syna swego Eliasza, zapisuje Ryngalle, siostrze króla Władysława

1) Kronika Twerska (Poln. sobr. Russ. lictop. XV.) str. 485.

*) Borzakowskij, Istorija 'Twerskaho kniażestwa S. Pbg. 1876 str. 182 i przypis 868. Malgin, Zercało Rossijskich hosudarej. S. Pbg. 1791 str. 315.

*) Chmyrow, Alfawitno-sprawocznyj pereczeń udielnych kniaziej str. 144 — 145 Nr. 854.

4) Tamże str. 14 Nr. 248,

5) „Genealogia książąt Mazowieckich" druk. 'Narbut, Pomniejsze pisma historyczne. Wilno 1856 str. 298, Latopisiec Daniłowicza str. 35, pod r. 1382 nazywa ks. Janusza Mazowieckiego zięciem Kiejstuta. — Długosz III. 449 powiada, że ślub odbył się w Wilnie w 1388 r.; sam jednak temu przeczy gdy w innem miejscu pod r. 1361 donosi, że Kiejstut uchodząc z niewoli Krzyżackiej schronił się u „córki swej Anny czyli Danuty żony Janusza ks, Mazowieckiego (HIT. 266). Myli się jednak Długosz w obu wypadkach, albowiem Kiejstut, według Wiganda str. 113, schronił się w 1361 r. nie u córki ale u siostry (Danmiłly-Elżbiety żony Wacława ks. Plockiego) a Długosz czerpiąc z Wiganda podanie jego przekręcił. Twierdzenie Długosza wprowadziło w błąd p. Kozłowskiego (Dzieje Mażowsza za panowania książąt. Warszawa, 1858 str. 288) który ślub Janusza i Danuty naznacza około 1360 r. — Pierwszą Żoną ks. Janusza była Katarzyna ks. Szczecińska poślubiona w 1360 r. (Narbut. Pomn. pisma hist. str, 298).

9) Narbut, Pomn. pisma hist. 298 — 299.

*) Kozłowski, Dzieje Mazowszą str. 237—288, Święcki, Opis starożytnej Polski wyd. Turowskiego I. 187.

*) Narbut, Pomn. pisma hist. str. 299.

*) Długosz, Dziejów Polskich ks. 12. ITT. 470. Lindenblatt Jahrbicher str. 87.

10) Długosz IIL: 471.

4 Witowda, małżonce swej, miasta Sereth i Rotkowiec dożywocie!). Ryngałła źle żyła z mężem, który ją chciał porzucić 2), Owdowiała w 1433 r. a w następnym 1434-tym, zamordowaną została z rozkazu pasierba swego hospodara Eliasza 3). Syn jej Stefan, despota Rascyi, nazwany pod r. 1430 siostrzeńcem Witowda 4), później hospodar Bessarabii, zabity w 1446 r. 5).

Patirg Kiejstutowicz

Patirg, najstarszy syn Kiejstuła, i w latach 1348 — 1365 stały towarzysz wypraw Olgerda i Kiejstuta %), umarł młodo, bez udziału'”).

P. Stadnicki przyznaje mu dwóch synów: Aleksandra ilwana, na zasadzie, iż w drogoskazie Krzyżackim z 1385 r. wymienione wsie: „Iwandorfe Patrike Sohn i „Alezanderdorf Pałirkens Sohm'* 5). W raporcie Krzyżackim z 1360 r, występuje nPałirk s synem* *), a w 1365 r. podczas napadu na Litwę „możny bojatyn Iwan prosił w. mistrza aby jego posiadłości nie pustoszono '*). Czy powyższe szczegóły odnoszą się jednak rzeczywiście do synów Patirga Kiejstutowicza? dla nas pozostaje wątpliwem; mógł bowiem jednocześnie żyć inny Palirg a raczej Patrikiej, nie syn Kiejstuta, i nawet nie kniaż.

1) Dokum. druk. Dogiel, Codex dipl. I. 600, Jabłonowski, Źródłą dziejowe X. Sprawy Wołoskie str. 6. Prochaska, Codex epistolaris Vitoldi str. 589. Rykaczewski, Inventarium str. 134. Gołębiowski I. 306.

3) Prochaska, Codex str, 547.

*) Jablonowski, Sprawy Wołoskie str. XXXIV. Wedlug genealogii (Narbut, pomn. pisma hist, 209) Ryngalla po śmierci Henryka ka. Mazowieckiego „wstąpiła do zakonu i umerła w 1444 r. będąc przełożoną Klasztoru P. Maryi w Pradze",

*) Prochaska, Codex str. 915; porównaj Długosz TV; 634, 638.

5) Jabłonowski, Sprawy Wołoskie str. XXXTV. 1 XL.

*) Stadnicki, Olgerd i Kiejstut str. 267 — 269. Długosz, IIL 216 i 284 czyni go synem Gedimina.

3) Krońika Bychowca str. 92.

8) Olgerd i Kiejstut str, 212.

9) Tamże -209—210. Daniłowicż, Skarbiec Nr. 419.

'*) Kronika Wiganda str. 159. Voigt, Gesch. Preussóns V. str. 178—179 objaśnia, że to syn Patirga Kiejstutowicza.

Narbut poczytuje Aleksandra i Iwana za synów Wojdata Kiejstulowicza, twierdząc jednocześnie, jakoby Iwan-był protoplastą kniaziów Kroseyńskich). Wprawdzie Kojałowicz wyprowadza kniaziów Kroszyńskich od urojonego Kiejstutowego syna Wigunta?), nic jednak w tem niema prawdopodobnego. Kniaziowie Kroszyńscy pochodzą ze Smoleńszczyzny i pierwsze wzmianki o nich sięgają końca XV-go wieku. W spisie bojar i kniaziów namiestnictwa Smoleńskiego ułożonym za w. ks, Aleksandra (1492 — 1501) wymienieni: „kmiać Filip Kroszyński, syn jego Iwaseko, bracia -Zania i Iwaszko* 3); jednocześnie żyli: „kniaź Konstanty Fedorowicz Kroseyński kaznacecj Smoleński) i „knia ziowie Iwan i Tymofiej Filipowicze: Kroszyńscy 9).

Również zagadkowem jest twierdzenie Narbuta, że kapituła Rygska w 1896 r. obrała arcybiskupem „synowca Wiłowdowego, kustosza katedry Krakowskiej; Narbut domyśla się, iż mógł to być któryś z synów Patirga Kiejstutowicza *). Uzupełniając Narbuta, ks. Dołgorukow czyni Aleksandra Patrykiejewicza arcybiskupem Rygskim?). Źródła Inflantskie o takim arcybiskupie nie wiedzą; według nich w latach 1395 — 1418, arcybiskupem Rygskim był Jan Wallenrodes). W istocie Jan książe Drohicki, kustosz i kanonik Krakowski i Sandomierski, został obrany na rok 1401 rektorem akademii Krakowskiej i żył jeszcze w 1429 r. 9). Być może iż był kandydatem na arcybiskupstwo Ryskie; czy to jednak syn Patirga Kiejstutowicza?

1) Narbut VII. w dodatku str. 112 i VIIL str. 237.

3) Patrz wyżej str. 48. Za Kojałowiczem, Niesiecki wyd. Bobrowicza V., 890.

3) Metr. Lit: Ks. Zap. 4 f. 164.

4) Tamże Ks. 5 f. 91 pod r. 1499.

5) Tamże f. 78 pod r. 1498.

5) Narbut V. 561 — 562.

?). Dołgorukow, Rossijskaja rodosłównaja kniga I. str. 276.

*) Richter, Geschichte der, dem russischen Kaiserthum einverleibten, deutschen Ostseeprovinzen. Riga 1857, T. I. Synchronistische Tabelle der livlindischen Landesregenten.

9) Zeissberg, Das ilteste Matrikel- Buch der Universitit Krakau. Insbruck 1872 str. 22. Wiszniewski, Historya literatury Polskiej. Kraków 1840 — 1853 IV. 299, V. 369. Łętowski, Katalog biskupów, prałatów i kanoników Krakowskich IL, cz. 2, str. 20%.

_

Wojdat Kiejstutowicz

Jedyna o nim wzmianka w dziejach. W 1362 r. bronił Kowna oblężonego przez Krzyżaków; zdobywszy zamek, Krzyżacy całą załogę w pień wycięli i tylko Wojdata syna: Kiejstuła z 36 bojarami do niewoli uprowadzili?). Według kroniki Litewskiej Wojdat umarł młodo i bez udziału?); ostatnie jednak się nie sprawdza, albowiem z zapisu Witowda w 1401 r., dowiadujemy się, że Nowogródek stanowił własność braci jego Wojdata i Towliwiła 3).

Synem Wojdata mógł być książe Jerzy Nowogrodzki, syn brata Witowda (Jurgen umsers Bruders Sohn Herceoge czu Nogarten), który w 1384 r. bawił w Królewcu i w obecności którego Witowd całą Litwę ustąpił zakonowi, sobie tylko lenność zachowując). Niezawodnie ten sam „synowice Wiłowda* wysłanym został w 1890 r. do Prus jako zakładnik *).

Butaw-Henryk Kiejstutowicz

Butaw syn Kiejstuta, ze swym towarzyszem Surwille przybył do Królewca i 25 Lipca 1365 przyjął chrzest pod imieniem Henryka; mianowany księciem przez cesarza, bawił w latach 1369 — 1381 na dworze cesarskim ').

Syn jego Wajdutla, jako 16-lelni młodzieniec » zbiegł z Litwy z pod opieki dziada swego Kiejstuła i przybył 3 Lutego 1381 r. do Prus, udając się na dwór cesarza Niemiec celem przyjęcia chrztu 9).

*) Seriptores rerum Prussicarum II. 537 „Wajdot*, TIL. 81-82 „Waydożh*, Długosz III. 268—269 „Wojdat*.

2) Kronika Bychowea str. 22.

*) Prochaska, Codex epistolaris Vitoldi str. 72 „meditate Nowogrodek qui fuit de patrimonio nostro sors dominorum fratrorum tostrorum ducum Woydati ci Thowtiwil ete.*. Patrz niżej str. 60.

+) Prochaska, Codex epistolaris Vitoldi str. 4 i 32. Narbut, V. 340 dodatek IV. Daniłowicz, Skarbiec Nr. 499.

3) Patrz wyżej str. 50.

9) Stadnicki, Olgerd i Kiejstut str. 75—82.

7) Script. rer, Pruss. II. 85, 550— 551, III. 84, 594—395, V. 120.

8) Tamże III. 115.

Witowd-Aleksander Kiejstutowicz

Witowd 1) nie znalazł dotąd godnego siebie historyka, albowiem p. Prochaska skreślił tylko ostatnie lata życia wielkiego męża?). Życiorys jego należy do historyi i nie może wejść w zakres niniejszej pracy; nie czujemy się też na siłach aby podołać takiemu zadaniu.

'Witowd trzy razy zmieniał wiarę. Podczas pierwszej ucieczki swej do Zakonu, przyjął 21 Października 1383 r. w Tapiawie, chrzest Rzymsko-katolicki pod imieniem Wiganda 3); powróciwszy następnie na Litwę (1384 r.), pod wpływem wielkiej księżnej Julianny Olgerdowej, ochrzczony został powtórnie, według obrządku wschodniego, pod imieniem Aleksandra 4). Nareszcie po wyniesieniu Jagajły na tron Polski, uczynił jako katolik, wyznanie wiary, zatrzymując jednak imię przyjęte na chrzcie Ruskim 5).

Z tyczących się Witowda szczegółów genealogicznych to na wstępie spotykamy sprzeczności co do jego żon. Na kilka dni przed śmiercią bo 21 Października 1430 r., Witowd zapisuje Humień biskupowi Wileńskiemu, na modły, za dusze „małżonek swych Anny zmarłej i Julianny Żyjącej* ©), A więc sam Witowd wspomina tylko o dwóch żonach; tymczasem kronikarze i, historycy przypisują mu ich trzy. Pierwszą żoną Witowda miała być Marya córka Andrzeja kniazia Łukomskiego (?) i Starodubskiego”). O niej wspomina jeszcze dziennik po-

1) Tak się sam nazywa w dokumentach: Witowd, Witowi, Wyłowd, Wytoiwt, Wytawdł, Witout, Wyłauł, Witowdus. (Prochaska, Codex). Inni nazywaja go Wytołd, Witold ale rzadko (Tamże); głównie „Witoldem ochrzcił go Długosz, za nim powtarzali Polscy historycy.

2) Ostatnie lata Witolda. Warszawa 1882. O Witowdzie pisali: J, Bartoszewiez w Encyklopedyi Powszechnej 'D. X'XIIL, art. Witold str. 301—3 A. B. Hlebowicz, Krótki rys życia Witolda. Wilno 1821; A. Barbaszew, Wi. towd i jeho politika do Griunwaldskoj bitwy. S. Petersburg 1885.

3) Seriptores rerum Prussicarum II. 628, 713, III. 127, 308, 605, V. 224, Prochaska, Codex str. 5 i 997. Już 1 Stycznia 1384 r. Witowd występuje z imieniem Wiganda (Codex sacouli XV. I. str. 1).

*) Beript. rer. Pruss. II. 718, III. 308, V. 224—225, Prochaska, Codex str. 997. Już 18 Marca 1886 r. Witowd występuje z imieniem Aleksandra (Codex saeculi XV. I. str.

5) Seript. rer. Pruse. II. 713, III. 226.

©) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1514.

?) Kronika Bychowca str. 39 kladąc ją na drugiem miejscu t.j. po Annie. Taką kolej zbija Narbut VI. 559—s61.

selstwa Krzyżackiego z 1397 r. (Maria princes do Iucoml) dodaiąc szczegół, że zmarła. po siedemnastu miesiącach pożycia, i po powiciu córki). Nadto Narbut cytuje przywilej Witowda kościołowi w Brześciu, w którym ten wspomina o donacyi uczynionej temuż kościołowi przez małżonkę swą „Oprassię (Eupraksyę) ). Tem nie mniej istnienie tej małżonki Witowda pozostaje wątpliwem.

"Tem wybitniej występuje postać drugiej (?) żony Witowda, Anny księżniczki Smoleńskiej. Anna była córką Światosława Iwanowicza księcia Smoleńskiego *); według wyżej wspomnianego dziennika poselsLwa Krzyżackiego, Witowd poślubił ją jeszcze za życia Olgerda*). Ona to w 1882 r. ułatwiła mężowi ucieczkę z więzienia w którem osadził go Jagajło. W 1392 r. „Anna z łaski Bożej, księżna Litewska, Trocka, Łucka itd., przyrzeka, że mąż jej Aleksander Witowd wypełni warunki przyrzeczeń danych królowi i koronie Polskiej). Anna zmarła 1 Sierpnia 1418 1.?).

Już 19 Listopada tegoż (1418) roku, Witowd ponowił związki małżeńskie z Julianną, córką kniazia Iwana Olgia Holszańskiego, wdową po kniaziu Iwanie i siostrzenicą Anny Witowdowej*). Lindenblalt zanolował szczegół, że kniaźna ta porwana została pierwszemu małżonkowi, a ten gdy na krzywdę narzekał, ściętym został z rozkazu Witowda (2) *). Umierając w 1480 r. Witowd, poruczył

') Narbut, pomniejsze pisma historyczne str. 161. Autentyczność tego poselstwa bardzo podejrzana a w lażdym razie całe ustępy w niem, tyczące się Oitokara, niby protoplasty Narbutów, są przez samego Narbuta dokomponowane.

*) Narbut VI. 550 i w dodatkach str. 36.

3) Kronika Bychowca str. 39. Chmyrow, Alfawitno-sprawocznyj pereczeń udielnych kniaziej str. 86 Nr. 371. Ciekawa rzecz zkąd wziął Bartoszewicz, że żona Witowda Anna, była córką Ziemowita ks. Mazowieckiego! (Emeyklopedya Powszechna XXVIII 570)

+) Narbut, VI. 560 dok. str. 85.

*) Narbut, Pomn. pisma histor. str, 16

5) Prochaska, Codex epistolnris Vitoldi str. 30.

*) Długosz IV. 201.

*) Tamże str. 209 „w niedzielę przed Ś. Elżbietą*, Porównaj Przy, ski, Żywoty biskupów Wileńskich. Petersburg 1860 I. str. 38. Dlugosz nazywa ja siostra cioteczny Anny Witowdowej; w rzeczywistości była siostrzenica, albowiem sim Witowd poświadcza: „mynes wybes swester hot Iwan m ug munden son* (Script. rer. Pruss. IL. 714).

*) Seript. rer. Pruss. III. str. 376—377.

ją opiece króla Władysława *). Podobno zmarła w 1448 r., ma- Jąe lat 70, w Dubrowicy?).

Witowd pozostawił jedyną córkę Zofię wydaną za Wasila Dymitrowicza w. ks. Moskwy. Przybyła do Moskwy 1 Grudnia 1390, ślub jej z Wasilem odbył się 9 Stycznia 1391 *), owdowiała 27 Lutego 1425 i zmarła 15 Czerwca 14:8 r. *). Urodziła mężowi swemu pięciu synów i cztery córki5), którzy byli wnukami Witowda. Synowie czterej pomarli w dzieciństwie a Wasil Wasilewicz, przezwany Ciemnym, był po ojcu wielkim księciem Moskiewskim *). Z córek: Anna była żoną Jana cesarza Bizantyńskiego, Anastazya żoną kniazia Olelka syna Włodzimierza. Olgerdowicza, Wasilissa za kniaziem Suzdalskim?) i Marya ża kniaziem Jurjem synem Palrycego Narimontowicza $).

Historycy wspominają jeszcze o dwóch synach Wiłowda Janie i Jerzym otrulych w Królewcu 1384 lub 1892 r."). Wobec tego jednak iż w zapisie Witowda z 1384 r. mowa tylko o córce i bracie Zygmuncie, a niema wzmianki o synach), nie przyznajemy ich istnienia; tem bardziej, że Wilowd w zatargach swoich z zakonem, wyrzucając mu różne zbrodnie, nie obwiniał go o zabójstwo synów, co niechybnieby uczynił, gdyby fakt laki miał miejsce. W isłocie w lalach 1390—-1392, w liczbie zakładników danych przez Wilowda zakonowi, spotykamy książął

1) Długosz IV. 383,

*) Narbut VI. 562.

3) Połn. sobr. Russ. lietop. VIII, 61.

:) Tamże str. 144, Wedlug innego źródła zmarła 13 Lipca (Tamże V. str. 271). Życiorys jej pióra J. Bartoszewicza w Eucyklopedyi Powszechnej XXVIII. str. 672—679.

*) Chmyrow, Alfawitno-sprawocznyj pereczeń hosudarej Ruskich, str: 76 Nr. 180.

«) Stroew, Kliucz k istorii Karamzina S. Pbg. 1844. 'Tabl. geneulogiezna Nr. 15.

?) Chmyrow, Alfawitno sprawocznyj peroczeń udielnych kniaziej Nr. 278, 357 i 419.

3) Synowie Gedymina I. str. 43.

9) Według historyi Pruskiej Łukasza Davida, Narbut, V. 486—189 i Daniłowicz, Skarbiec I. str. 949; także Onacowicz, Panowanie Kazimierza, Jana Alberta i Aleksandra Jagiellończyków. Warszawa 1827. 'T. JI. tablica genealogiczna,

19) Daniłowicz, Skarbiec I. str. 248.

Jerzego i Iwana; z tych pierwszy był jego synowcem, drugi ks. Holszańskim (?)*). Mogli oni dać powód do utworzenia synów Witowdowych.

Towtiwił-Konrad Kiejstutowicz

Towtiwił *) był piątym synem Kiejstuta,: młodszym bratem i według p. Stadnickiego nieodstępnym towarzyszem Witowda dB

W 1382 r. Kiejstut i Witowd uwięzieni zostali w Wilnie z rozkazu Jagajły; podczas gdy Kiejstuta odesłano do Krewa, gdzie znalazł śmierć przez uduszenie, Witowd trzymany był w ścisłem więzieniu, z którego jednak, dzięki szlachetnemu podstępowi małżonki swej zdołał ujść i schronić się, najprzód do Mazowsza a następnie do Prus; tutaj połączył. się z nim brat jego Towtiwił. Wielki mistrz wstawiał się za braćmi u Jagajły; dochowała się tylko odpowiedź tego ostatniego, który d. 6 Stycznia 1883 donosi w. mistrzowi, iż „nie może przyjąć do łaski swej Witowdą 4 Tokwila książąt przedtem Litewskich gdyż nie chce pielęgnować wężów na łonie swym*, stawia warunki pod jakiemi zawarłby pokój z książętami Mazowieckiemi (która to wojna toczyła się od ucieczki Witowda), i uprasza w. mistrza aby zakon nie przeciągał na swą stronę Żmudzinów 9).

Straciwszy. nadzieję na pogodzenie się z Jagajłą, Wśłowd 21 Października 1383 r. ochrzcił się w Tapiawie pod imieniem Wiganda 5). Niezawodnie jednocześnie ochrzczonym został i Towtiwił pod imieniem Konrada); bezpośredniego na to dowodu nie mamy, wobec tego jednak, że przestaje odtąd występować

1) Patrz wyżej str. 50.

3) Tak go nazywa kronika Bychowca str. 22 i tak nazwany przez Witowda (Prochaska, Codex str. 72). Długosz III. 379 i 462 nazywa go Towciwił; źródła niemieckie Tokwil.

3) Olgerd i Kiejstut str. -206.

*) Raczyński, Codex. dipl. Lithuaniae str. 60; Voigt, Codex dipl. Prussieus IV. str. 15; Daniłowicz, Skarbiec Nr. 483,

3) Patrz wyżej str. 56.

*) Lindenblatt str. GO uwaga wydawcy, Voigt V. 548, przypis 4. Baczko, Gesch. Preussens II. 195 każe Witowdowi przybrać na chrzcie imię Konrada.

Towtiwił a zjawia się nowy brat Witowda Konrad, fakt ten jest więcej niż prawdopodobnym.

W 1388 r. w. mistrz Konrad Zóllner uskarża się przed papieżem, że Witowd i Konrad, brat jego, książęta Litewscy, Koribut brat króla Polskiego i Jerzy (Narimontowicz Bełzki? lub synowiec Witowda ks. Nowogrodzki $), wszyscy już ochrzczeni, zdradą zajęli zamek Wiznę, przez Ziemowita ks. Mazowieckiego zakonowi zastawiony!).

Gotując się do powtórnej ucieczki przed Jagajłą i Skirgajłą, Witowd w 1390 r. wysłał do zakonu, w charakterze zakładników, brata swego Zygmunta, synowca swego (Jerzego), żonę (Annę), siostrę (Ryngałłę), księcia Smoleńskiego i wielu bojarów )). Wkrótce potem przybyli jeszcze do Prus książe Konrad z Żoną, książe Jerzy Bełzki i książe Iwan (Holszański)*). Zakon, niby w obronie Witowda, rozpoczął wojnę z Litwą; przystąpiono do oblężenia Wilna, podczas którego Konrad-Towtiwił, we Wrześniu 1390 r., zabity został pociskiem 4). Z przeciwległej strony Litewskiej poległ jednocześnie brat królewski Korigajło *). Towtiwił pochowanym został w katedrze Wileńskiej *).

Według kroniki Litewskiej z synów Kiejstuta, Patirg, Towtiwił i Wojdat, wszyscy trzej, pomarli w młodości i bez udziałów”). Nie były to może udziały ale w każdym razie ci synowie Kiejstuta władali pewnemi dobrami. W 1401 r. Witowd wydał zapis, którym zobowiązuje się dochować wierność królowi i koronie Polskiej, przyrzeka, że po śmierci jego w. księstwo Litewskie powróci do Korony, z wyjątkiem ziem niektórych, a mianowicie: Nowogródka z siołami, który w spuściznie ojcowskiej sta: nowił udział braci jego, książąt Wojdata 4 Towtiwiła, te za wiedzą króla naznacza bratu swemu Zygmuntowi, i ziem zapisanych

*) Voigt, Codex dipl. Prussicus IV. str. 66. Raczyński, Codex dipl. Lithuaniae str. 47.

2) Lindenblatt, Jahrbiicher str. 72. Patrz wyżej str. 50.

3) Tamże 73,

*) Kronika Wiganda str. 881 nazywa go przy tej sposobności Konradem, Długosz III. 462 Towciwiłem. Voigt, Gesch. Preuss. V. 548 i 615 mylnie wspomina Kónrada pod r. 1892 (Patrz wyżej str. 51).

$) Wiganda str. 331.

*) Długosz III. 462:

3) Kronika Bychowca str. 22.

jako wiano żonie swej Annie, a które po śmierci tychże również do króla mają powrócić 1).

O żonie Konrada-Towtiwiła jedyna powyższa wzmianka pod r. 1390. Górką jego (a może Wojdata?) mogła być Jadwiga żona Barnima księcia na Pomorzu, nazwana córką brata Witowda. Być może iż do niej. odnosi się znany, z raportów Krzyżackich szczegół, że „młody książe Szczeciński zaprzyjaźniwszy się z Witowdem pojął w 1398 r. za żonę Rusinkę*?). W 1402 r. Barnim ks. Pomorski zapisuje żonie swej Jadwidze niektóre dobra dożywociem?). W końcu 1405 r. w. mistrz pisze do Bogusława ks. Pomorskiego na Słupcy, w sprawie wiana Jadwigi, córki brała w. ks. Witowda, a żony nieboszczyka brata jega Barnima +).

Zygmunt Kiejstutowicz

W rodzie Gedimina cztery osobistości wyróżniają się od innych; są to postacie Jagajły, Witowda, Szwitrigajły i Zygmunta. Niestety, życiorysy ich nie zostały dotąd należycie obrobione, może dla tego, że każdy z nich, z powodu obfitości materyału, mógłby służyć za przedmiot do wielotomowego dzieła *). Dla nas życiorys Zygmunta byłby szczególnie ciekawym w stosunku jego do kniaziów, na wpół niezależnych lenników, których prześladował i więził. Kniazia Jurja Lingweniewicza trzymał w więzieniu w Trokach, Olelka Władimirowicza w Kiernowie, jego żonę i synów w Ucianie *); kniaź Mitko Horodecki brak uległości przypłacił życiem?). Te czyny, i zapewne wiele innych podobnych, wy-

2) Prochaska, Codex epistolaris Vitoldi 71—73.

*) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 688.

%) Narbut, VI. 101, powołując się na index Oromera; w Inventarium Rykaczewskiego niema takiego dokumentu.

4) Prochaska, Codex str. 122. Daniłowicz, Skarbiec Nr. 827.

5) Życiorys Zygmunta napisany został przez Jul. Bartoszewicza (Encyklopedya Powszechna XXVIII., 827—842).

9) Kronika Bychowca str. 48.

") Patrz wyżej str. 31. -

wołały utworzenie spisku, owocem którego było zabójstwo Zygmunta, dokonane w 1440 r, przez kniaziów Czartoryskich.

Zygmunt znany w dziejach tylko pod tem imieniem, albowiem jego imię pogańskie do nas nie doszło!). Uważamy za prawdopodobne, iż ochrzczonym został w 1383 r. jednocześnie z braćmi Witowdem i Towtiwiłem.

Podobno miał dwie żony. Pierwsza, niewiadomego imienia, była córką kniazia Andrzeja Michałowicza Odyńcewicza, z niej pozostawił syna Michała?). Wiemy nadto, że Zygmunt żenił się w Styczniu 1416 r.), niezawodnie po raz drugi. Tą drugą żoną miała być Oroka (?) córka Janusza ks. Mazowieckiego, zmarła w. 1441 r. 3). Fakt ten jednak we: współczesnych źródłach nie znajduje potwierdzenia a Długosz, na którego się powołują, wspomina tylko o żonie Michała Zygmuntowicza *).

Michał Zygmuntowicz, będzie to ów Źsiąże Michał, który bawił na dworze króla Władysława w 1406 i 1412 r. 6), a następnie w latach 1427 —1429 na dworze w. mistrza Krzyżackiego?). Zostawszy wielkim księciem Litewskim, Zygmunt w 1432 r. wydaje królowi zapis na to, że po jego śmierci księstwo Litewskie z państwami Ruskiemi spaść powinno na króla i koronę Polską, z wyjątkiem dóbr ojczystych Troki, i dalszych dziedzicznych majętności, które mają przypaść na syna jego Michała). W ślad zatem,

*) Narbut V. 802, bez żadnych na to dowodów, każe mu się w pogaństwie nazywać „Sigitas”.

*) Rodowód kniaziów Odyncewiczów przy Latopiscu Daniłowicz str. 13.

3) Z Rygi 1 Stycznia 1416. Mistrz infancki donosi w. mistrzowi, że Witowd zamierza 6 Stycznia wielki zjazd mieć u siebie i zarazem wyprawić wesele swej wnuczce i bratu Zygmuntowi ete. (Prochaska, Codex str. 335)

«) Narbut, Pomn. pisma hist. 299 i Dzieje VII. 225, Kozłowski, Dzieje Mazowsza str, 287,

5) Długosz IV. 576

<) Przeździecki, Życie domowe Jadwigi i Jagielly str. 92, 97.

1) W 1427 r. Trojden ks. Mazowiecki wstawia, się u w. mistrza za Janem starościeem Płockim, aby temu ułatwić wstęp do służby: „praeclari. prińeipis domini Michaeli ducis, familiaris vestri, fratris nostri carissimi" (Prochaska, Codex str. 771; także Mittheilungen aus dem Gebiete der Geschichte Liv.-Esth.- und Kurland's II. str. 149). Michał był żonaty z siostrą Trojdena wskutek czego ten ostatni nazywa go bratem W 1429 r. komtur.Balgi donosi Witowdowi, że książe Michał cnotliwie się sprawuje (Prochaska, Codex str. 869).

2) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1630. Długosz IV. 448.

książe Michał, syn w. ks. Litewskiego Zygmunta, potwierdza umowy i przymierza z królem i królestwem Polskiem *).

Od chwili wyniesienia ojca swego na wielkie księstwo, ks. Michał występuje czynnie na widowni politycznej. Wzmianka jakoby w 1434 r. nie sprzyjając ojeu, na czele 200 jezdnych i 60 bojar, przeszedł do obozu Szwitrigajły 2), niezawodnie jest mylną. Owszem ks. Michał stał gorliwie po stronie ojca swego i w 1435 r. dowodząc połączonemi Polsko-Litewskiemi wojskami odniósł pod Wiłkomierzem znakomite zwycięztwo nad Szwitrigajłą i jego sprzymierzeńcem mistrzem Inflantskim 3), a następnie pociągnął pód Orszę, Smoleńsk, Połock i Witebsk. Pierwsze dwa miasta zaraz się poddały; pod Witebskiem stał ks. Michał sześć tygodni i nie zdobywszy go musiał odstąpić. Połock musiał także wytrzymać tygodniowe oblężenie. Dopiero w lecie następnego (1436) roku, miasta te nie widząc pomocy od Szwitrigajły, uznały zwierzchnią władzę Zygmunta *). Z tego czasu dochował się przywilej ks. Michała, którym dobra swe dziedziczne Rohowo, nadaje w 1437 r. niejakim Stanisławowi i Mikołajowi *).

Chociaż syn panującego wielkiego księcia, to jednak stosownie do wydanych przez ojca i potwierdzonych przez siebie zapisów, nie powinien był marzyć o objęciu po ojeu najwyższej władzy. Panowie Polscy przypominali ma to przy każdej sposobności a mianowicie w 1438 r. na zjeździe w Sieradzu *) i podczas osadzenia Szwitrigajły w Łucku*). Tem nie mniej po tragicznej śmierci Zygmunta wystąpił w roli pretendenta i odtąd przez lat kilkanaście idąc śladami Szwitrigajły, którego nie posiądał ani energii ani zdolności, wichrzył i burzył. Zaraz w 1440 r. dowiedziawszy się o śmierci ojcowskiej zamknął się w. zamku

*) 1452 Paźdz. 18. Daniłowicz, Skarbieo Nr. 1630; Sokołowski -Szujski, Codex szeculi XV. str. 76. Rykaczewski, Inventarium str. 382.

*) Raport komtura Rygi do w. mistrza druk: Hildebrand. Iiv.-Est.- und Curlindisches Urkundenbuch VIIT. Riga 1884 str. 475; porównaj "Kotzebue Switiigal str. 118.

?) Kronika Bychowca str. 47 Według Długosza IV: 521, wojskiem Zygmunta dowodził Jakób z Kobylan a ks. Michał pozostawiony był w Trokach; porównaj Fildebrand Urkundenbuch VIII. str. 596—597.

4) Kronika Bychowea str. 47—48.

5) 1487 w Brześciu (Rykaczewśki, Inventarium str. 308).

*) Długosz IV. 588.

*) Tamże 558.

Trockim, a Narbut w jego imieniu opanował zamek Wileński 1: Zygmunt nie wiele pozostawił przyjaciół, to też stronnicy wyniesienia_ks. Michała na wielkie księstwo, nie mogli stawić czynnego oporu radzie panów, którzy zjechawszy się do Holszan, czemprędzej wysłali, braci Michała i Jana Kieżgajłowiczów do królewicza Kazimierza, z zaproszeniem na wielkie księstwo?). Jednocześnie Andruszko Dowojnowicz i Raczko wysłani zostali do -króla Władysława do Węgier, nagląe aby król przysłał. na Litwę brata, zanim książe Michał zdoła się umocnić *).

Dowiedziawszy się, że królewicz Kazimierz wyruszył na czele wojska, a nie czując się dość silnym aby mu stawić opór, ani dość bezpiecznym na Litwie, wybrał się ks. Michał do Mazowsza, z zamiarem schronienia się u spokrewnionych książąt 4). Zamiar swój jednak musiał zmienić po drodze, gdyż z Grodna, które znajdowało się w jego posiadaniu, na czele orszaku złożonego: z' pięciuset jazdy, wyjechał na spotkanie królewicza. Spotkanie miało miejsce blisko rzeki Swisłoczy; książe Michał wykonał hołd królewiczowi prosząc jednocześnie aby go zachowano przy posiadłościach ojczystych i ukarano zabójców ojca 3). Hołd ten jednak był tylko pozornym, gdyż stronnicy Michała otwarcie stawiali Kazimierzowi opór; Nacz starosta Brzeski nie wpuścił go do zamku Brzeskiego 9), Michał Goligin dopiero przed przemocą poddał zamek Trocki); Jurij Nassuta starosta Drohicki i Mielnicki poddał te ziemie, szwagrowi ks. Michała, Bolesławowi księciu Mazowieckiemu, który wskutek dawniejszych zapisów do tych ziem rościł prawa *). Najgorzej jednak dzlało się na Żmudzi. gdzie wypędzono starostę Kieżgajła, a oczekując przybycia ks. Michała obrano innego. Dopiero po kilku latach, i to wskutek układów, udało się Kazimierzowi uspokoić Źmudź i powrócić sobie zachwianą tu władzę?). Naturalnym wynikiem

1) Kronika Bychowca 50.

2) Tamże. 7 *) Długosz IV. 588.

+) Kronika Bychowca 61.

*) Tamże i Długosz IV. 606.

*) Tamże str. 607.

?) Tamże str. 608.

*) Tamże 1V. 576. Kronika Bychowca 51—52.

*) Kronika Bychowca 52 — 53,

tych usiłowań na korzyść ks. Michała, było wyzucie tego ostatniego z dziedzicznych posiadłości i zmuszenie go do szukania ucieczki u książąt Mazowieckich.

Tymczasem spór z Bolesławem ks. Mazowieckim o ziemię Drohicką przybierał groźne rozmiary. Gelem ułagodzenia tej. sprawy odbył się sejm w Parczowie. (1! Listopada 1441). Tu stawił się osobiście ks. Michał i skarżył się przed radą koronną „iź pozbawiony ojca niewinnie zamordowanego, a nadto wyzuty. z całego dziedzictwa, żyć musi na łasce braci swej żony, książąt Mazowieckich*. Rada koronna uznała za słuszne, prawo ks. Bolesława na ziemię Drohicką i żądała od panów Litewskich aby ks. Michałowi powrócono ojcowiznę, na co gdy się Litwa nie zgodziła, śejm z niczem się rozjechał!). Wówczas ks. Michał udał się do w. mistrza z prośbą o przytułek i pómoc pieniężną; otrzymał jednak odmowną odpowiedź z powodu przymierza z Litwą, które w. mistrz obawiał się zerwać). Nie mogąc nakłonić ks. Bolesława do ustąpienia z ziermi Drohickiej, Kazimierz przedsięwziął zbrojną wyprawę na tę ziemię. Na spotkanie jego, również na czele wojsk, wyruszyli książęta Mazowieccy, Bolesław i Władysław, mając w swoim obozie ks. Michała, na którym polegała nadzieja zwycięstwa; spodziewano się bowiem, że przy pierwszem zaraz spotkaniu, większa część wojska Litewskiego przejdzie na. jego stronę. Byłoby niewątpliwie przyszło do walki, gdyby za wdaniem się panów Polskich nie stanął układ, mocą którego ks. Bolesław sprzedał Kazimierzowi prawa swe na Drohicz*). W układzie tym niema mowy o ks. Michale; być jednak może, iż w skutek niego mógł powrócić na Litwę, gdzie mu wyznaczono jako udział Bielsk, Brańsk, Suraż, Kleck, Kojdanów i Starodub 4). Tymczasem śmierć króla Władysława i obiór królewicza Kazimierza na tron Polski, musiały znów obudzić nadzieje ks. Michała na objęcie władzy wielkoksiążęcej. Panowie Litewscy jednak, z obawy aby ks. Michał nie mścił się za śmierć ojca, gdyby objął władzę, wstrzymywali Kazimierza od podróży do Polski *). Michał z kniaziami Woło-

1) Długosz IV. 620.

3) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 17811789. Voigt, Gesch. Preuss. VII. 18,

*) Długosz IV. 658—659.

*) Kron. Bychowca 55.

5) Długosz V. 15.

Ród Gedimina. 5

żyńskiemi (?) uknował spisek na życie Kazimierza; puszczę w której Kazimierz miał odbywać łowy, spiskowcy obsadzili potajemnie siłą zbrojną, podstęp jednak zawczasu został wykrytym, kniaziowie Wołożyńscy spiskowanie przypłacili życiem, a ks. Michał zbiegł do Moskwy, z pomocą której podobno przedsięwziął nieudany zamach na Kijów *).

Kazimierz ciągle wahał się z wyjazdem do Polski, głównie z obawy, aby po jego wyjeździe. nie wyniesiono ks. Michała na wielkie księstwo *). Tymczasem Polacy nie mogąc doczekać się Kazimierza, już chcieli.obrać królem Bolesława ks. Mazowieckiego, jak wiadomo, blisko spokrewnionego z ks. Michałem. To też wybór ten nie mógł być miłym Litwie; nie wstrzymywano zatem więcej Kazimierza, który wybrał się do Polski (1446) *). W następnym roku gdy król po koronacyi znajdował się w Kaliszu (24 Lipca 1447), przybył do niego ks. Michał i u nóg królewskich żebrał przebaczenia i łaski. Kazimierz jednak nie dał się przebłagać; pomny na jego wiarołomność, spiski i podstępy, nie uczynił mu żadnej nadziei, tak, że Michał widząc bezskuteczność swoich prośb, nie pożegnawszy: nawet króla odjechał4).

Ks. Michał powrócił do Mazowsza i ztąd ciągle utrzymywał stosunki ze stronnikami swymi na Litwie. Korzystając z nieobecności Kazimierza stronnictwo to znów. podniosło głowę i potajemnie obmyślało środki, jakby ks. Michała osadzić na stolicy Litewskiej. Kazimierz dowiedziawszy się o tem, starał się pojmać Michała; pisał do w. mistrza aby kazał go ująć i wydać mu, gdyby przypadkiem w jego krajach się ukrywał lub przez nie przejeżdżał *). Zlecenie to mistrz pruski zakomunikował (11 Września 1447) mistrzowi Inflanckiemu *). Wkrótce potem w. mistrz doniósł królowi (17 Paźdz. 1447), że ks. Michał przybył: do niego z prośbą, aby mu pobytu w Prusach nie bronił i pozwolił przebrać się do Inflant, a otrzymawszy odmowną odpowiedź, gwałtem, na czele 14-tu jezdnych, przedarł się przez puszcze i przeleciał przez Królewiec. Ścigany, błąkał się po lasach i manowcach,

1) Kron. Bychowoa 55—56.

2) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1808. l

2) Długosz V. 20—23.

+) Tamże 33—84.

9) Tamże 40.

5) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1851.

aż nareszcie ujęty i przeprowadzony do Królewca, zmuszony był do powrotu tą samą drogą przez którą się przekradł 1). Widocznie Michał nie czuł się więcej. bezpiecznym w Mazowszu i szukając pewniejszego schronienia, udał się na Szlązk do Konrada ks. Oleśnickiego *), a z tamtąd starał się przedostać do hana Tatarskiego, który obiecał wesprzeć go całą siłą przeciw królowi Polskiemu, celem odzyskania dlań Litwy. Aby zapobiedz połączeniu się księcia z Tatarami, Kazimierz wysłał na granicę silne wojsko 9). Było już jednak zapóźno; prowadzeni przez ks. Michała, Tatarzy po trzykroć napadali na Polskę okropnie kraj niszcząc ogniem i łupieżą. Jednocześnie Michał bywał i na Wołoszczyźnie, wojewoda której Piotr ociągał się ze złożeniem królowi obiecanego hołdu. Kazimierz, bawiący wówczas na Litwie, pociągnął na czele rycerstwa przeciwko Wołochom i bez rozlewu krwi, zmusił Piotra do złożenia hołdu i wydalenia ks. Michała ze swych posiadłości ). Trzy wyprawy Tatarskie. prędko po sobie następowały. Pierwsza miała miejsce w jesieni 1448 r.5). Podczas drugiej, na wiosnę 1449 r., której ks. Michał osobiście dowodził, Tatarzy zajęli Starodub, Nowogródek Siewierski i inne zamki; Kazimierz w tym samym jeszcze roku zamki poodbierał i ks. Michała z Tatarami wyparł z Litwy. Dowiedziawszy, że ks. Michał osobiście przewodniczy, panowie Polscy niechętnie przeciwko niemu walczyli, albowiem ojcu jego zaprzysięgli, że korona Polska nigdy przeciwko niemu wojować nie będzie *). Nareszcie w późnej jesieni 1449 r. Michał, na czele Tatarów, po raz trzeci wpadł do kraju.i poczynił wszędy okropne spustoszenia ”). Kazimierz uwziął się na tego, który mu tyle złego wyrządził; nie zadowalniając się tem, że go wyzuł z ojczyzny i pozbawił dziedzicznych posiadłości, starał się jeszcze u ościennych

3) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1854. Dlugosz V. 40—41.

7) List w. mistrza do króla z d. 5 Stycznia 1448 (Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1859). Także Długosz V. 41.

?) List wójta z Soldau do komandora z Osterode z d. 21 Lipca 1448 (Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1869).

+) Długosz V. 50—51. Jabłonowski, Źródła dziejowe X. Sprawy Wołoskie str. 41 — 42.

) List w. mistrza do hr. Osttingen z. d. 29 Grudnia 1448 (Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1875). a;

*) Długosz 56—57. Daniłowicz, Skarbiec Nr. 1880—1885..

") Daniłowicz Nr. 1888.

władców aby przytułku mu nie dawano. W traktacie przymierza,

zawartego w Sierpniu 1449 r., wielki książe Moskiewski Wasil.

Ciemny zobowiązał się nie dawać przytułku wrogowi Kazimierza, ks. Michałowi i wspólnie ż królem przeciwko niemu działać 1). Nieszczęśliwy Michał, nie mogąc nigdzie otwarcie przemieszkiwać, tułał się to u Tatarów, to w krajach Moskiewskich. Niespodziewanego obrońcę: znalazł w kardynale Zbigniewie Oleśnickim; ten na zjeździe w Korczynie w 1451 r., otwarcie królowi wyrzucał jego postępowanie względem ks. Michała i pod grozą klątwy napominał, aby Kazimierz łaskawie go przywołał „z pustyń Tatarów lub innych barbarzyńców”. Odpowiedź królewska brzmiała stanowczo: „Żadna rada nie zdoła mnie do tego nakłonić, spad- „Nie jeszcze nie jednemu głowa ' nim książe Michał powróci do „swego ojczystego dziedzictwać 2).

Ostatnie 'chwile życia przepędził ks. Michał w Moskwie, gdzie prawdopodobnie u siostry swej stryjecznej Zofii Witowdówny znalazł schronienie. Tutaj, w monasterze, został otruty, podobno z rozkazu w. ks. Moskiewskiego. Przed śmiercią napisał list do króla, błagając aby go pochowano w Wilnie obok zwłok ojca i stryjów. Umarł krótko przed Szwitrigajłą, a więc w końcu 1451 r. albo na samym początku 1452 r. Zwłoki Szwitrigajły i Michała pochowano jednocześnie w katedrze Wileńskiej, a król Kazimierz uczcił je wspaniałym pogrzebem 3).

Ks. Michał umarł bezpotomnie, choć trzy razy ponawiał związki małżeńskie z księżniczkami Mazowieckiemi. Pierwszą jego żoną była Anna, córka Ziemowita ks. Płockiego i Aleksandry Olgerdówny*). Druga Olka, była siostrą Bolesława ks. Mazowieckiego (a więc córką Bolesława, który umarł przed ojcem i wnuczką Janusza 'ks. Warszawskiego) 5). Nareszcie trzecia, Katarzyna była siostrą pierwszej żony). W 1458 r. księżna Katarzyna wdowa po Michale Zygwuntowiczu ks. Litewskim wpisaną została w poczet dobrodzie-

3) Daniłowicz Nr. 1886,

2) Długosz V. 81.

*) Długosz V. str. 97—98. Kronika Bychowca 50. *) Długosz IV. 320 pod r. 1426,

5) Tamże IV. 576 i V. 20 pod r, 1140 i 1446,

*) Tamże TV. 320, V. 319, 335.

jów akademii Krakowskiej). Taż Katarzyna w 1462 r. po zejściu synowców swych książąt Mazowieckich, Ziemowita na Płocku i Władysława na Rawie, wystąpiła z prawami do sukcesyi po nich i obraną została księżną Płocką; prędko jednak usunięto ją od rządów, które powierzono Konradowi księciu Warszawskiemu. Ale i ten nie zdołał się utrzymać i Płock dostał się królowi*). Jeszcze, w końcu 1463 r, Katarzyna, księżna Mażowiecka, wdowa po Michale ks. Litewskim, wspomniana w listach, które do króla w sprawie książąt Mazowieckich pisali papież i cesarz Fryderyk 9).

Na kniaziu Michale wygasł ród Kiejstuta, wszelkie podania o pochodzeniu od tego księcia rodzin kniaziowskich, a tem hardziej szlacheckich, należą do bajek).

1) Zeissberg, Matrikelbuch str. 6.

3) Długosz V. 819, 825.

3) Bokołowski-Szujski, Codex saeculi XV. str. 223 i 228,

*) Wspominaliśmy o kniaziach Kroszyńskich (patrz wyżej str. 54), którzy niby mają pochodzić od Patirga Kiejstatowicza. Od Towtiwila niby przez Piotra Białego i Kiszków, pochodżą Zgierscy (Genealogia. Zgierskich przedstawiona Podolskiemu szlacheckiemu zgromadzeniu w 1834 r.). Od Michnla Zygmuntowicza wywodzi się rodzina Żagiel herbu Trąby (Kosiński, Przewodnik heraldyczny H. str. 683). Nareszcie p. Petrow (Istorija rodow Russkaho dworianstwa, $. Pbg. 1886 str. 197) od Wojdata wyprowadża kniaziów Ostrogskich! e: