Część I. Ród i synowie Gedimina

Zmrok, który pokrywa zwykle pierwiastkowe dzieje każdego narodu, przeciągnął się na Litwie. Albowiem gdy historya ościen= nych państw już dobrze jest znaną, to dzieje Litwy, pierwszej połowy XIII-go wieku, należą jeszcze do bajecznych i dopiero z wystąpieniem Mendoga na widownię polityczną zaczynają przybierać pewniejsze rysy. Nadto do XV-go wieku Litwa nie posiadała swojskich źródeł historycznych, to też badaczowi pierwotnych jej dziejów wypada się zadowolnić szczupłemi wiadomościami, jakie o wewnętrznych stosunkach tego kraju podają kronikarze Krzyżacey, Ruscy i Polscy.

'W końcu XIII-go wieku na Litwie zaczęła panować nowa dynastya o powstaniu której jak najsprzeczniejsze istnieją podania.

Najstarsze kroniki Pruskie podają, że w 1292 r. Putuwer (Pukuwer, Lutuwer?) król Litwy wysłał na Polskę wyprawę pod wodzą syna swego Witena!). Witen występuje najprzód jako syn króla), a następnie w latach 1296—1315, jako król Litwy 3). W 1323 r. pojawia się nowy król Litewski Gedimin*),

!) Seriptores rerum Prussicarum, 5 tomów; Leipzig 1861—1874, a mianowicie kroniki: Dusburga „Pucuwerus rew* (I. 155), Jeroschina „Kumie Putuwere" (I. 582), Aeltere Hochmeisterchronik „konig Putuwer* (III. 582); ostatnie dwie czerpały z pierwszej. W starem wydaniu kroniki Dusburga (Francofurti 1679 str. 828) ojciec Witena nazwany „Lutuwer*; Stryjkowski (Kronika, wyd. 1846 r. I. str. 267) nazywa go „Utinuerust.

3) Soript. re: Prus. I. 155, 156, 582, 534, III. 9, 582 i 583.

3) Tamże I. 163, 181, 545, 687 itd.

£) Tamże I. 191, 606, IL. 61; Daniłowicz, Skarbiec Diplomatów, Wilno 1860 I. Nr. 297—318,

stosunek którego dó poprzednika jego Witena, rozmaicie bywa określanym.

Źródła Krzyżackie XV-go wieku, wystawiają Gedimina jako koniuszego Witena, którego zgładziwszy ze świata, przywłaszczył sobie panowanie nad Litwą). Waryantem tego podania będzie wersya Ruska, według której: „kniaź Witianec, z rodu knia- „złów Połockich, wydostawszy się z niewoJi Tatarskiej, osiadł na „Źmudzi, tu ożenił się z córką bartnika i po 30-tu latach beż- „dzietnego pożycia z nią, zabity został od pioruna. Po śmierci „kniazia Witianca niewolnik jego i koniuszy Gedimenik, pojął „jego żonę, z której spłodził T-miu synów itd.?).

Według rękopięmu Raudańskiego (wątpliwej autentyczności?), odnalezionego przez Narbuła, Lutawor, syn Dormimnimunda, potomek Gelona, odbudował Ejragojłę i namiestniczył w Połocku; syn jego Witenes obrany został wielkim księciem Litewskim i pozostawił źrzech synów: Gedimina, Gważelutę i Wojna?).

Kronika litewska podaje, że po śmierci Trojdena, księciem Litwy obrany został 'Witen z Ejragojły, z rodu Kolumnów, poprzednio marszałek księcia Trojdena; następcą Witena był syn jego Gedimin*). Mniej więcej to samo powtarza kronika Gustyńska *).

Nareszcie ułożony w XVI-tym wieku rodowód, podaje nam następującą genealogią książąt litewskich: „W 1129 r. kniaź Mścisław Władimirowicz Monomach opanował Połock, wypę-

*) Stommarium von Jagel und Wytauł, przy Paul Pole's Preussische Chronik (Seript. rer. Prusa. V. 223): „Tłem do der obgenannie komick Wytenne gestarb, da wart uffgeworfen fiir einen konigk sein. pferdemarschalak, śJedemen genannt*. Mniej więcej to sumo Annales Olivienses (Voigt, Geschichte Preussens, 9 tomów, Kocnigsberg 1827—1839 IV. str. 314): „Fuit Gediminus Ric magister stabuli apua Vitenen magnum ducem Lithuaniae, vir ambitiosus ei ewcelsi aminii, qui praedictum Vitenen, dominmum suum, nacta occasione temporis obtruncanit, statimque magno ducatu ei uwore damini oceisi, quae ebiam im necem mariti consenserat, petitus est*.

2) Rodowód książąt Litewskich (Wremennik Imp. Moskowskaho obsz- Czestwa istorii itd. X. Moskwa 1851 str. 75); także Karamzin, Istorija hosudarstwa Rossijskaho, izdanie Ejnerlinga IV. przypis 266.

*) Narbut, Dzieje starożytne narodu Litewskiego I, 158—159,

*) Kronika tak zwana „Bychowca* (Narbut, Pomniki do dziejów Litewskich. Wilno 1846) str: 13.

*) Połnoje sobranie Ruskich Ketopisiej II. 345— 346.

dziwszy złąd kniaziów Rohwołdowiczów, którzy zbiegli do Garogrodu (!). Następnie Wilnianie zaprosili z Garogrodu synów: Rościsława Rohwołdowicza kniazia Połockiego, Dawiła i Mowkołda; ten ostatni był pierwszym księciem Wileńskim. Dawił pozostawił synów: Wida, zwanego Wilk, i Erdena; syn Erdena ochrzcił się i pod imieniem Andrzeja był władyką w Twerze. Mowkołd miał syna Mindowga (Mendoga) a ten ostatni Wyszlega (Wojszełka) i Domonta. W 1265 r. Erden, syn Dawiła, zabił księcia Mindowga. Synowie Mindowga pochrzeili się; Domont, przybrał imię Tymofieja i był księciem Pskowskim. Po Mindowgu księciem Litewskim został Wid Dawiłowicz; po nim następowali kolejno syn. Proj den (Trojden), wnuk Witeń i prawnuk Jediman (Gedimin), ojciec siedmiu synów itd.* 3). Gesarzowa Katarzyna II. w swoich „zapiskach o historyi Rossyjskiej*, niby na zasadzie źródeł, które zaginęły w 1812 r, podczas pożaru Moskwy, uprościła. ten wywód; pierwszym księciem Wileńskim. miał być Rościsław Rohwołdowicz, po którym, nastąpili syn Dawid i wnuk także Dawid. Pozostała po Dawidzie Dawidowiczu wdowa Litwinka wychowała małoletniego syna Projdena (Erdena) w pogaństwie; synem Projdena był Witen, ostatni udzielny książe Wileński, jedna osoba z wielkim "księciem Litewskim tego imienia?). O tej genealogii napomyka kniaź Michał Iwanowicz Worotyński w liście pisanym w 1567 r. do króla Zygmunta Augusta *). A więc w pierwotnej historyi Gediminowskiego rodu spotykamy dwie zagadki. 7. Ozy książęta Iitewscy byli swojskiego pochodzenia lub pochodzili od Rurykowiczów? i 2. Czy Gedimin był usurpatorem niskiego stamu, tub prawym następcą Witena? Co do pierwszego, to powyższy rodowód od kniaziów Połockich, powtórzyli w ostatnich czasach bez nowych dowodów,

2) Rodowód książąt Litewskich istnicjący w pięciu odpisach: 1 druk, Poln. sobr. Russ. Metop. VII. 165 i 254; 2. Rodosłownaja kniga kniaziej i soderżeszcznja w sbie rodosłownuju kulgu cte, kotoraja izwiestna pod nazwa niem Barchatnoj Tenigi ete. Moskwa, 1787 I. str 50; 3, 4 i 5. Trzy odpisy Sinodalnyj, A i B druk. Wremennik imperatorskaho Moskowskaho obszezestwa istorii i drewnostej Rossijskich X. Moskwa 1851 str. TL—84, 136—140 i 229295.

2) Bez-Kornilowicz, Istoriczeskija swiedienija o primieczatelniejszich miestach w Biełorusii. S. Pbg. 1855 str. 10—11.

3) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 2375.

pp Bez Korniłowiez!) i A. H. Kirkor*). Zresztą, ńawet ź historyków Rosyjskich, nikt w niego nie wierzy a pp. Antonowicz *); Daszkiewicz *) i Iłowajskij *), w znakomitych swoich pracach nad dziejami Litwy, milczeniem go obeszli.

Podanie o koniuszostwie Gedimina powtórzył Długosz %) a'za _

nim kronikarze jego szkoły, jak Miechowita, Krómer i Bielski. Nad. faktem tym zastanawiali się już krytycznie: Stryjkowski?); Naruszewicz 3) i Daniłowicz *); pierwszy mieni go synem, a dwaj drudzy koniuszym 'Witena. Do tego ostatniego zdania przychylają się historycy. Rossyjscy Karamzin '*) i Sołowjew"). Tymczasem ze źródła współczesnego przekonywamy się, że Gedimin nie był synem, a tem mniej koniuszym, ale Dratem i następcą Witena! Niezaprzeczony na to dowód znajdujemy w liście rajców miasta Rygi, pisanym około 1322 r. do Gedimina (Zllustri princiji domino Gedemynde dei gritia Ttethwoińorum ruthenorumgue regi); W którym odpowiadając na otrzymane listy, rajcowie zaźnaczają) iż Gedimin gotów jest zachować dobre stosunki jakie miał z nimi „świętej pamięci brat jego i poprzednik: Witen* (sit Withene bone memorie frater vester eb antecessor, nobiscum habwit 12); A więc podanie o koniuszostwie Gedimina, wyrosłe u Krzyżaków wkrótce

1) Bez-Kornilowicz str. 10—11.

3) Żiwopisnaja Rossija pod obszczej redakciej P. Semenowa. Tom III. Litowskoje i Biełoruskoje Poliesie S. Pbg. 1882 str. 293.

3) Monografii po istorii zapadnoj i jugo-zapadnoj Rossi, Kiew, 1885, str. 86-—88.

+) Zamietki po istorii Litowsko-Russkaho hosudarstwa, Kiew 1885.

*) Tstoria Rossi. Moskowsko-Litowskij period. Moskwa 1884 str. 56—57 i 538—539.

%) Długosz, Dziejów Polskich, ks. 12, 5 tomów, Kraków 1867—1870. TIT. 501, 505.

?) Stryjkowski, Kronika, wyd. 1846 r. I. str. 353—354. Myhi się jednak Stryjkowski twierdząc, że Dusburg „kładzie Gedimina własnym synem Witenesowym*, albowiem Dusburg zamilcza o stosunku Gedimina do Witena,

*) Naruszewicz, Dzieje narodu Polskiego, wyd. Turowskiego IV. 282—283.

9) Daniłowicz, Skarbiec Nr. 288.

30) Karamzin IV. 137.

11) Istoria Rossii III. (wyd. 2-gie) str. 306 i przypis 129.

19) List ten druk. Napierski Ruśsko-Liwońskie akty. S. Pbg. 1868 str. 30—81 dokum. 53. Porównaj artykuł A. I. Nikitskiego: „Kto był Gedimin* w czasopismie Russkaja Starina, Sierpień 1871 str. 162—166.

po bitwie Grunwaldzkiej), a więc w czasie największej nienawiści Zakonu dla Jagajły i Witowda, musimy uważać za paszkwil, mający na celu poniżenie Gediminowskiej dynastyi.

W drugiej połowie XIII-go wieku spotykamy na Litwie mnóstwo udzielnych książąt. Do ich liczby musieli należeć Putuwer i syn jego Witen; są poszlaki, że gniazdem ich była Ejragojła na Źmudzi*). Czy ów Putuwer był zwierzchnim księciem Litwy? — trudno orzec stanowczo, albowiem kronikarze i innych książąt Litewskich nazywają królami; godność tę jednak piastował już stanowczo syn jego Witen. Putuwer umarł w 1292 r. albo wkrótce potem 3), pozostawiając synów: Witena, Gedimina i trzeciego Wojna.

Witen (Witenes) nazwany w 1292 r. synem króla. 4), w 1293 r. księciem5) a 1296—1315 Zrólem Litwy), umał w 1315 r., podobno rażony od pioruna”). Synem jego będzie ów Gwalezuta, syn króla Litewskiego, klóry w 1310 r. wojował w Inflantach ). Wobec tradycyi o uzurpacyi Gedimina moglibyśmy przypuścić, iż ten po śmierci Witena, z krzywdą synowca swego, zagarnął najwyższą władzę (!).

Wojn, trzeci syn Putuwera, był księciem Połockim. W 1326 r. przybyli do Nowogrodu z Litwy, dla zawarcia pokoju z Nowogrodem i Niemcami: braf wielkiego księcia Gedimina Wojwij kniaź -Połocki, kniaź Wasil Miński i kniaź Fedor Swiatosławicz!). Synem jego był Liubko. 'W Sierpniu 1342 r., w. bitwie Pskowitan z Niemcami, pod Izborskiem, poległ Ziubko kniaź Litewski, syn Wojna kniazia Połockiego 19).

Gedimin, drugi syn Putuwera, brat i następca Witena '*),

1) Seript. rer. Prus. V. 227 przypis 2.

2) Kronika Bychowca str. 13.

3) Patrz wyżej.

«) Patrz wyżej.

s) Długosz II. 504.

6) Patrz wyśej.

7) Rękopism Raudański (Narbut I. 159).

s) Stryjkowski, Kronika I. 283; Seript. rer. Prus. IL. 148.

*) Poln. sobr. Russ. lietop. III. 12—73, IV. 50, V. 217, VIL 199—200 i X. 190.

10) Tamże III. 81, IV. 56 i 188, V. 13 i 223, VII. 208 i X. 214.

11) Patrz wyżej.

twórca potężnego państwa Litewskiego, umiał w zimie 1341— 13421), jeszcze za życia wyznaczywszy udziały siedmiu swoim synom *). Czy ci rodzili się z trzech matek, jak podaje rękopism Raudański *), na to brak innych dowodów; wiadomo tylko, że wdowa po Gediminie, księżna Je w na (Ewa?) zmarła w 1344 r. ). Gedimin pozostawił nadto kilka córek 5):

NN. (nieznana po imieniu) była, według Stryjkowskiego, żoną Dawida starosty Grodzieńskiegoś*); inne źródła o tem nie wspominają. Dawid, najznakomitszy wódz i towarzysz wypraw Gedimina, w 1314 r. bronił Grodna od napadu Krzyżackiego, w 1318 r. przedsięwziął śmiałą wyprawę na Prusy, a w latach 1322-1323 pomagał Pskowu w wojnie z zakonem. Następnie dowodził wyprawami Litwinów na Mazowsze i podczas jednej z nich zabitym został w 1326 r.?).

Marya wydana w zimie 1319—1320 za Dymitra Michałowicza księcia Twerskiego*), który. 15 Września 1325 r; zamordowanym został w hordzie %), umarła. w 1349 r. 19).

Aldona, na chrzcie Anna, poślubiona 28 Czerwca 1325 r. Kazimierzowi królewiczowi, następnie królowi Polskiemu'"); zmarła 28 Lipca 1339 13).

Danmiła, na chrzcie Elżbieta 1), żona Wańka (Wacława) księcia Mazowieckiego na Płocku, -ewdowiała 16 Maja 1380 '4); zmarła w 1364 r.15).

1) Połn. sobr. Russ. lietop., HI. 81, V. 223, VII 207, 234 i 237, X. 218.

3) Kronika Bychowea 17:

3) Patrz niżej str. 9 przypis 1.

4) Krótko przed wyzuciem Jewnuta z Wilna (Kronika Bychowea 18).

3) Narbut, powołując się na Karamzina, wspomina jeszcze o jednej córce Gedimina, która miała być za Jurjem Andrejewiczem księciem "Halickim (Narbut IV. 628) na co brak innych dowodów.

©) Stryjkowski, Kronika wyd. 1846 r. I. 380.

7) Seript. rer. Prus. I. 181194, III. 66.

8) Kronika Twerska (Połn. sobr. Russ. lietop. XV.) str. 414.

9) Tamże 415. Y

19) Połn, sobr. Russ. lietop. X. 221.

11) Długosz III. 109.

12) Tamże 181.

1%) Stryjkowski I. 382.

11) Długosz TIL 128,

19) Tamże 282.

Ofka, na chrzcie Marya!), zaślubiona w 1331 r. Bolesławowi księciu Mazowieckiemu i Ruskiemu?) Owdowiała 23 Marca 1340 3), zmarła 5 Lutego 13429),

Ajgusta (sic), na chrzcie Anastazya, poślubiona w zimie; pod koniec 1333 r. Szymonowi Twanowiczowi wielkiemu księciu Moskwy); zmarła 11 Marca 1345 r.*).

Wszystkie kroniki zgadzają się jak najzupełniej co do liczby i imion synów Gedimina; różnica zachodzi tylko co do starszeństwa w jakiem po sobie następowali. Większość źródeł wyliczają kolejno trzech starszych synów: „Monwid, Narimont, Olgerd*, i dwóch najmłodszych: „Koriai, Lubari*, i wszystkie kładą „Jewnuta przed „Kiejstutem” %). A więc synów Gedimina wyliczamy w następującym porządku:

1. Monwid, 5. Kiejstuł, 2; Narimont, 6. Korial,

3. Olgerd, 7. Lubart.

4. Jewnut,

Odmienną kolej ma rękopisem Raudański, który o żonach -i synach Gedimina podaje nam o tyle dokładne szczegóły, że je

*) Długosz ITL 183. Narbut, Pomniejsze pisma historyczne. Wilno 1856 str. 296.

2) Tamże 146.

3) Tamże 183.

4) Narbut, Pomn. pisma hist, 296.

5) Połn. sobr. Russ. lietop. VII. 204, X. 206.

9) Tamże VII. 209, X. 216.

*) Latopisiec Litwy wyd. p. Daniłowicza. Wilno 1827, str. 27 (za nim Długosz, Dziejów Pols. ks. XL T. III. 377—878): „Monwid, Narimont, Olihord, Jewnutiej; Kestuti, Koriat, Liubort*. Taką samę kolej mają kroniki Nowogrodzka (Połn. sobr. Russ. lietop. TV.) 72, Sofijska (Tamże V.) 285 i Nikonowska (Tamże X.) 913, z tą różnicą, że Monwida, którego nazywają „Montowit* vel „Montivii* klad nie na pierwszem, ale na ostatniem miejscu. Kronika Bychowea str. 17 ma: „Moniwid, Narimont, Olgierd, Koriat, Liubort, Jewnuti, Kestuti*. Kronika Woskreseńska (Poln. sobr. Russ. Hetop. VII.) str. 165, 207 i 254: „Mondowid, Narimont, Jewnutiej, Olgerd, Keśtutej, Koriad, Liubort". Traktat z królem Kazimierzem około 1348 r. zawierają: „Jewnutij, Kistińtij, Iiubart, Jurij Narimontowicz, Jurij Korjatowicz*. (Akty otnosiaszcziesia_k istorii zapadnoj Rossi sobrannyje i izdannye archeograficzeskoju kommissieju I. str. 1).

musimy uważać za podejrzane, tembardziej, że inne źródła podanych przeź ów rękopism faktów nie stwierdzają *).

'W 1366 r., w tranzakcyi z królem Kazimierzem, występują żyjący wówczas synowie Gedimina: „Olgerd, Kiejstut, Jewnut i Lubart* *); toby przemawiało za tem, że Kiejstuł był starszym od Jewnuta. Wiadomo jednak, że Kiejstut naówczas wyższe od Jewnuta zajmował stanowisko, gdy z Olgerdem niejako dzielił najwyższą władzę, nic więc dziwnego, że choć młodszy, przed Jewnutem tu wymieniony.

” Narbut, Dzieje starożytne narodu Litewskiego I. str. 156—161. Według tego źródła Gedimin miał trzy żony. Pierwsza Wida, córka bartnika z Kuronii pochodzenia Szwedzkiego (?) była matką Montwida urodzonego 1276 r. i Narimunta, przy wrodzeniu którego w 1277 r. matka. umarła, Druga Olga księżniczka Smoleńska, matka Olgerda urodzonego 1296 x, i Kiejstułu urodzonego 1297 r. Nareszcie trzecia Jewna, czyli Ewa, takoż księżniczka „Ruska, córka Iwana Wszewołodowicza księcia Polockiego, brata drugiej żony Gedimina Olgi (?), urodziła synów: Lubaria 1299 r., Jewmułę 1301 r. i Koryata 1306 r,

?) Naruszewicz, Historya narodu Polskiego, wyd. Turowskiego, V: 273.