Ольгерд и Кейстут. Разворот 21
Скан разворота, транскрипция польского оригинала и перевод на русский язык.
Левая страница
Оригинал (по-польски)
36
było zataić całkowicie złożenie Mistrza z urzędu. Zakon więc puścił w obieg, coby teraz nazwano półurzędową relacyą, a która przechowała się w kronice oliwskićj, tój treści, jako mistrz widząc się bez winy powodem tylu klęsk, które poniosły Inflanty, oraz niepowodzenia krucyaty, pogrążony został w smutek tak głęboki, że nie widząc go zdolnym do władania urzędem, musiano go wezwać, aby złożył takowy, co tóż uczynił.
Przyszła kolej na kronikarza poetę Wiganda z Mar- burga opisania tóćj sprawy w rymowanćj swój kronice, a ten korzystając z licencyi poetom przysługującój, smu- tek Mistrza przeistoczył na szaleństwo i stworzył po- wieść, którćj historycznćój powagi przyznać nie po- dobna $7).
W żywocie Karola IV. zaś zupełnie pominięte wkro- czenie do Litwy, fałszywe pogłoski i oburzenie wojska na Mistrza, tylko opisawszy pierwsze przybycie krucyaty do Prus, mówi żywociarz: „et ibidem (t. j. w Prusiech) cum per longum tempus głaciem ecpectantes jacuissent, hyems adeo fuwit mollis et levis, guod per glaciem transitum sicut aliis annis minime habuerunt .... Reversi sunt itaque domini qutsque ad terram suam* (jak wyżćj).
Nakoniec kronikarz węgierski Jan archidyakon (tam- że, str. 782) mówi: circa festum B. Mariae (jakie święto najśw. Panny, czy 2 lutego, 25 marca lub 8 grudnia? na nieszczęście bliżój nieoznaczone) żransierunt pelagus (t. j. pe- wnie Niemen) super glacie contra Lithuanos paganos, sed flante austro dissolvebatur głacies et ex mora illis periculum tmminebat. Ideo quam citius retrocesserunt. *
Sprzeczności uderzające w tych sprawozdaniach najlepićj dowodzą, że to nie odwilż spowodowała odwrót, tylko coś innego, co chciano przemilczeć.
61) Już w wieku XVI. wprawdzie niekrytyczny Schitz w swojćj historyi Prus powtórzył wiernie Wiganda, ale inny historyk Kranz w dziele Vandalia (księga ósma, rozdział 26 — 27)
Перевод на русский
36 было полностью скрыть отставку Мастера с должности. Поэтому Орден пустил в обращение то, что теперь назвали бы полуведомственной хроникой, и которая сохранилась в оливской хронике, следующего содержания: как Мастер, видя себя невиновным причиной стольких неудач, которые постигли Ливонию, а также неудачи крестового похода, погрузился в такую глубокую печаль, что, не видя его способным управлять должностью, пришлось вызвать его, чтобы он сложил с себя эту должность, что он и сделал. Настала очередь хрониста-поэта Виганда из Марбурга описать это дело в рифмованной своей хронике, а он, пользуясь разрешением, предоставленным поэтам, превратил печаль Мастера в безумие и создал повествование, которому невозможно придать историческую серьёзность $7). В жизнеописании Карла IV.
а совершенно пропущено вторжение в Литву, ложные слухи и возмущение войска на Мастера, только описав первый приход крестового похода в Пруссию, говорит летописец: «et ibidem (т.е. в Пруссии) cum per longum tempus glacie expectantes jacuissent, hyems adeo fuit mollis et levis, quod per glaciem transitum sicut aliis annis minime habuerunt .... Reversi sunt itaque domini qutsque ad terram suam* (как выше). В конце венгерский хронист Ян архидьякон (там же, стр. 782) говорит: circa festum B. Mariae (какой праздник Пресвятой Девы, 2 февраля, 25 марта или 8 декабря? к сожалению, не уточнено) żransierunt pelagus (т.е. вероятно Неман) super glacie contra Lithuanos paganos, sed flante austro dissolvebatur glacies et ex mora illis periculum imminet. Ideo quam citius retrocesserunt.
- Противоречия, поражающие в этих отчетах, лучше всего доказывают, что отступление вызвано было не оттепелью, а чем-то другим, о чем хотели умолчать. 61) Уже в XVI веке. Хотя некритический Шиц в своей истории Пруссии верно повторил Виганда, другой историк Кранц в произведении «Вандалия» (книга восьмая, главы 26—27)
Правая страница
Оригинал (по-польски)
37
Olgierd zaś śmiały swój krok całkowitym skutkiem
ujrzał uwieńczony. Zakon i sprzymierzeni mu mocarze poznali z kim mają do czynienia, i przez przeciąg lat
czerpiąc z lepszych źródeł, niedwuznacznie Mistrza o poro- zumienie z Litwinami posądza. Mówi bowiem, że po wkro- czeniu krzyżowców na ziemię litewską „omnis nobilitas (Li- twinów) in angustia cessit in munitionem fortissimam, ad quam oppugnandam reges contenderunt. Cum magister or- dinis theutonicorum vel familiaritate nobilium obsessorum vel invidia regum, quibus ejus terrae domi- nium dnvidisset (drugie to przypuszczenie, jak słusznie za- uważył Voigt, jest niedorzecznóm) cogitawit, quomodo sol- vereł obsidionem, seribit regibus memoratis, magnis terram Prussiae gentis oppugnatae agminibus invadi se esse tmparem tantis hostium copiis*... Na to odwrót z Litwy dla ratowa- nia Sambii, doznany zawód, bo nieprzyjaciela nie było i t. d. jak to opisują kroniki pruskie, a kończy: „ Fratres ubi re- gum in se justam indignationem et sui magistri occul- tam machinationem intellecerunt, ipsum detru- dunt magistratu, carceri includunt.
Ta ostatnia wiadomość jest fałszywą, bo dokumenta po- twierdzają zupełnie podania kronik: oliwskićj i Wiganda, że mistrz Ludolf jako komendant twierdzy Engelsberg życie zakończył. Piastował on urząd jeszcze w r. 1347, a umarł w roku następnym (Voigt: Geschichte Preussens, t. V. str. 37 i Pauli: Allgemeine Preuss. Geschichte, t. IV. str. 199). Uderzającóm jest także, że pochowany nie w Malborgu, jak inni Mistrze, ale w Kwidzynie (Marienwerder). Późniejsi hi- storycy, jak Pauli, Deval: Histoire de P ordre teutonique, przeczą pomięszaniu zmysłów. Kotzebue, który śledził po archiwach krzyżackich, mówi (Preuss. Geschichte, t. 1. str. 182): „die Sage ist unerwiesen.* Ostatni tylko w rzędzie, uczony Voigt chociaż sumiennie przytacza wszystkie świa- dectwa, co przeciw niemu mówią, obstaje przy tój gadce o pomięszaniu zmysłów Mistrza, trzymając się ślepo Wi- ganda, poety. A oprócz tego przyczynił się Voigt wiele do zawikłania tćj i tak ciemnćj sprawy. W sprzeczności znowu z Wigandem, który jak i inni podaje jako datę krucyaty
Перевод на русский
37 Ольгерд же смелый свой шаг полным успехом 't увидел увенчанным. Орден и союзные ему державы узнали, с кем имеют дело, и в течение многих лет, черпая из лучших источников, недвусмысленно подозревали Магистра в соглашении с литовцами. Он говорит, что после вторжения крестоносцев на литовскую землю «вся знать (литов) в беде обратилась к самой крепкой укрепленной позиции, на которую для осады устремились короли. Когда магистр Тевтонского ордена либо из-за знакомства с осажденной знатью, либо из зависти к королям, которым он позавидовал в господстве над их землями (второе предположение, как справедливо отметил Войтг, абсурдно), размышлял, как снять осаду, он писал упомянутым королям, что большие силы вторглись на землю прусского народа, подвергнутую нападению, со скоординированными отрядами столь многочисленных войск врагов*...
Наоборот, из Литвы для спасения Самбии, испытанное разочарование, потому что врага не было и т. д., как это описывают прусские хроники, а заканчивается: «Fratres ubi regum in se justam indignationem et sui magistri occultam machinationem intellecerunt, ipsum detrudunt magistratu, carceri includunt». Последняя новость является ложной, потому что документы полностью подтверждают рассказы хроник: оливского и Виганда, что магистр Людольф как командир крепости Энгельсберг завершил свою жизнь. Он занимал эту должность еще в 1347 году и умер в следующем году (Voigt: Geschichte Preussens, т. V, стр. 37 и Pauli: Allgemeine Preuss. Geschichte, т. IV, стр. 199). Поразительно также, что похоронен он не в Мальборке, как другие магистры, а в Квидзыне (Маринвердер). Позднейшие историки, как Паули, Деваль: Histoire de P ordre teutonique, отвергают сумасшествие.
Коцебуе, который изучал княжество тевтонцев по архивам, говорит (Preuss. Geschichte, т. 1, стр. 182): «die Sage ist unerwiesen.* Только последний в ряду, ученый Фойгт, хотя и добросовестно приводит все свидетельства, что против него говорят, настаивает на этом рассказе о помешательстве Мастера, слепо придерживаясь Виганда, поэта. Кроме того, Фойгт многое сделал для усложнения этого и так тёмного дела. Снова в противоречии с Вигандом, который, как и другие, указывает в качестве даты крестового похода...