VIII. Skirgiełło–Iwan Olgierdowicz - Olgierd i Kiejstut, tekst oryginalny

VII.

SKIRGIEŁŁO - [WAN OLGIERDOWICZ.

Skirgiełło był nietylko rodzonym, ale w całem znaczeniu tego słowa bratem zwierzchnika a potem króla swojego. Przez lat pietnaście, co był czynnym , czy stoJąc na pierwszem stanowisku jako wielkorządca Litwy, czy na pomniejszem jako xiążę trocki i połocki, pośrednik, negotyator, swat, wojownik, zawsze z zaparciem siebie poświęcał się jego służbie, ją tylko miał na oku.

Mało miał szczęścia w przedsięwzięciach swoich, żadnego do ludzi, a spotkał się z Witołdem, któremu się najdłużej ze wszystkich xiążąt opierał, ale który nakoniec go zgruchotał: inaczej gdyby tylko od woli jego i poświęcenia zależało, kto wie czy unia Litwy z Polską już ze schyłkiem wieku XIV nie była dokonaną.

Już pierwsze wystąpienie było niefortunne. W roku 1380 Jagiełło poróżniony z bratem swym Andrzejem, xięstwo połóckie, które tenże dzierzył, nadał Skirgielle'). Ale zaledwie tenże ukazał się w Połocku, mieszczanie wsadzili go na konia i wśród obelg i urągań wyprowadzili za miasto”). Xiążę próbował za pomocą

!) Kniaź welikij Jahajło dał był Płotesk bratu swojemu Skirihajło i oni jego ne priniali. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 32, Przed tem rokiem znajduje się tylko jedna wzmianka o Skirgielle w kronice inflanekiej Wartbergera „eodem tempore (in e. a. 1578) Syrogaile filius regis Algarden fuit cum viris artmalis ante castrum Dynaborch„ (Scriptores rerum prussicarum ex a. 1834 tom Il pag. 103—4.)

*) Obącz pierwszy ustęp tego dzieła: Andrzej połocki,

kw żywot - ó c w ięca ensęliaik

Występ nie= fortunny w Połocku,

kawalerów mieczowych zdobyć miasto buntownicze, ale i to mu się nie udało3): musiał w Inflantach szukać schronienia w roku 1380—813).

O tym samym czasie długo tlejąca niezgoda między wielkim xięciem Jagiełłą a stryjem Kiejstutem wybuchła w otwartą wojnę. Kiejstut chwilowo zwycięzca uwięził synowca swego. Gdy to doszło do wiadomości Skirgiełły udaje on się bezwłocznie do krzyżaków, z którymi wielki xiążę stał natenczas od roku w przymierzu 0 pomoc. Szczegóły misyi tej znane są tylko ze źródeł krzyżackich, przeto jednostronnych. Wiadomo tyle z pewnością,

Układy jego Że przyjęty z wielką czcią i okazałością, uprosił u „wiel-

z krzyża ay obyć kiego mistrza, aby wojsko tegoż wraz z posiłkami in-

"wok lanckimi wkroczyło do Żmudzi, posiadłości Kiejstuta, do czego mistrz i tak każdej chwili był skłonnym, i że przytem oświadczył chęć przejścia na wiarę katolicką i udania się w tym celu do Rzymu, mniemając w dobroduszności swojej, że zakonowi najwięcej na tem zależało*). Historycy pruscy zaś twierdzą, że Skirgiełło ofiaro-

Примечание 619. Tamże.

Примечание 620. A kniaź Skirihajło poszeł u Nemci u Lifianty s małymi słuhami. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 34.

Примечание 621. Szczegóły, o tej misyi zawiera list wielkiego komandora krzyżaków do wielkiej xiężny Julianny Olgierda wdowy (przedrukował go Narbutt w swej History Litwy tóm V dodatek II). Ustęp: quomodo carum vestrum nałum Skirgaiło, quem de tenebris ad lucem ut speramus vocwit altissimus et indubitanter vestris ec informacionibus maternis ad superna tendit ez infimis, służą za dowód, że Skirgiełło oświadczył tylko chęć ochrzeenia się na wiarę łacińską, i że zakon równie zamierzał li coś uprzejmego xiężnie w ogólniku wyrazić, bo wiedzieć musiał, że xiężna wychowywała potajemnie synów swoich w wierze ; greckiej (rilum

wał przytem zakonowi z upoważnienia wielkiego xięcia odstąpienie na własność niektórych posiadłości litewskich, ale mistrz wspaniałomyślnie ofiary tej nie przyjął, konlentując się przyrzeczeniem, że za lat cztery Jagiełło z ludem mu poddanym chrzest przyjmie. W obec dalszego toku tej sprawy wspaniałomyślnej owej odmowie śmiało wszelkiej wiarogodności odmówić można 5).

graecum illis instillans, mówi Długosz pod rokiem 1382 Hist. X str. 64) a nie łacińskiej, którą zakon jedynie za prawą uważał. Tak samo tłumaczyć trzeba słowa: caeteros filios vestros ad similem inducalis, z których przytem wypływa, że Jagiełło nie dał natenczas już jak twierdzą historycy pruscy, zapisu, że w przeciągu czterech lat da się ochrzcić z ludami swoimi.

Wigand kronikarz, który misyę tę pod fałszywą datą roku 1579 kładzie, dodaje: proposuit (Schtrgal) visitare papam Urbanum, a quo st absolveretur a pecalis fidem catholicam susciperet. str. 250 wydanie poznańskie.

Tu autor, który zresztą nie wymienia wyraźnie swego źródła, zapomina, że zaraz potem opisuje układy Jagiełły z krzyłakami z roku 1582, z których pierwszy od:.ępuje krzyżakom Żmudź, w części im przyległej, a dopiero ost:'.. zawiera obietnicę Jagiełły przyjęcia chrztu i to w przeciągu czterech lat;. sprawa więc dla krzyżaków nie była nagląca. Jeżeli zaś zakonowi zależało przede wszystkiem na chrzcie Jagiełły i pogańskiej Litwy, czemuż gdy rzeczywiście w lat cztery potem Jagiełło na wiarę łacińską przeszedł, oni natenczas najzaeiętszymi stali się jego przeciwnikami, Ogółem cała ta sprawa odstąpienia Żmudzi 55

Примечание 622. Winrich (der Hochmeister) jedoch wies das Anerbiethen des neuen Lindererwerbes edelmiithig zuriick: es setzte einen kóheren Cewinn, indem er versprach. er sei bereit seine Kriegsmacht aufzubiethen, um den gefangenen Fiirsten in seine Ilerrschaft wieder einzusetzen, sofern er geloben werde binnen vier Jahren mit allen ihm untergebenen Landen die Taufe zu empfangen. Voigt Geschichte Preussens tom V str. 368.

Jak bądź misyi tej brata winien był wielki xiążę Jagiełło uwolnienie swoje, bo Kiejstut widząc krzyżackie wojska gromadzące się na granicy, puścił go na wolność i tem przyspieszył zgubę swoją.

Większem było poświęcenie i trudniejsze stanowisko Skirgielłły w roku następującym 1382. Jagiełło opanował na nowo stolicę swą Wilno i zdobył wraz z bratem twierdzę Troki. Pod murami tej twierdzy, dokąd .Kiejstut z synem Wiłołdem nadciągnął, by ostatecznie szczęścia próbować, miała się stoczyć bitwa, do której obie stro-

między d. ny mie miały pochopu wielkiego: Jagiełło, bo obacio akiej- wiał się, że jego wojownicy przejdą do Kiejstuta, jak

to niedawno temu pod Połockiem uczynili, a natenczas zawisł on już tylko od posiłków krzyżackich; Kiejstut, bo stary nie wydołał utrzymać ładu w swem wojsku i obawiał się ściągnąć na siebie całą siłę krzys żaków.

Pierwszy krok do zgody wyszedł od Jagiełły. Wysłał on kilku kniaziów i bojarów do obozu Kiejstuta ofiarujac pokój, sprawiedliwy podział ziem litewskich, i wzywając stryja pod zaręczeniem całkowitego bezpieczeństwa, aby wraz ze synem Witołdem udali się do jego obozu w celu porozumienia i zawarcia pokoju. Na to Witołd położył za warunek, aby pierwej Skirgiełło stawił się 0- sobiście i powyższe zaręczenie im wydał. Skirgiełło przychylił się natychmiast do tego żądania. Pelegając więc na jego słowie Kiejstut ze synem udają się do obozu Jagiełły, który pod pozorem zawarcia pokoju wiezie ich

krzyzakom w pierwszym swym okresie jest ciemną, pełną sprzecz=

ności, i tylko obustronna zła wiara niewątpliwa.

do Wilna. Witołd ocelał, bez wątpienia na wstawienie się komandora krzyżaków; Kiejstuta najzaciętszego ich wroga wielki xiąże synowiec w kajdany okuć i Skirgielle do Krewa odstawić kazał, gdzie. go piątego dnia w wieży uduszono”). Skirgiełło przybywszy tego dnia do Krewa, już tylko martwe zwłoki zastał, którym w Wilnie z wielką okazałością ostatnią” cześć oddał roku 13825).

Katastrofa owa, w której Skirgiełło służył za narzę- Szieało a dzie celom państwowym brata, skojarzyła ich ściślejszym cza de opółe jeszcze węzłem. Skirgielło widząc się wystawionym na a zemstę Witołda, który teraz na nim jako słabszym śmierci ojca poszukiwać będzie”), widział w Jagielle jedynego swego obrońcę, a wielki xiążę uwzględniając jego poświęcenie nadał mu Troki jako obronne stanowisko i przypuścił go prawie do spółwładania '*). Wszystkie przymierza on wspólnie ze Skirgiełłą zawiera. »My Jagiel z bożej łaski wielki król Litwy i Skirgal xiążę na Trokach brat nasze tak opiewa wstęp traktatów po śmierci Kiej-

9%) Ilerzog Skirgal gab Kinstutten sein Wort fuer Herzog Jagal und seine Hand auch von seinet wegen selbst gab Skirgal sein Wort und seine Iland (sprawozdanie własne Witołda w aktach królewieckich). Voigt Geschichte Prevssens tom V str. 374.

Примечание 623. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 57—38,

Примечание 624. Inierea Śchirgal duzit Kinstut in captivitatem in Krewen, post qualuor dies revertitur volens videre patruum suum in vinculis, eł bwenit eum morluum. Tt dusit eum in Villam (Wilno) ete. Chronicon Vigandi wyd. pozn. str. 288.

Примечание 625. Kronika Litwy wydan*e Daniłowicza str. 59. Na wszystkich dokumentach i traktatach zacząwszy od drugiej połowy ro: ku 1552 to jest zgonu Kiejstuta, zawsze Skirgiełło nazwany xięciem trockim,

stuta zawartych z krzyżakami''). Broniąc w jednym liście do mistrza krzyżaków praw swoich do Żmudzi, mówi, że Zmudzini poddali się nam i naszemu bratu Skirgielle'*). Można nawet z pewnością twierdzić, iż na pierwszym zjeździe na wyspie rzeki Dubisa 1 listopada roku 1582 odbytym, na którym xiążęta litewscy zawarli przymierze zaczepne i odporne z krzyżakami na lat cztery, zobowiązali się w tym przeciągu czasu chrzest przyjąć i odstąpili zakonowi ziemię żmudzką po nad rzekę Dubisa'3), Jagiełło nie był przytomny, tylko stanął Skirgiełło jako jego pełnomocnik i z pieczęcią wielkoxiążęcą do przyłożenia jej na dokumentach. Wszak wielki mistrz wypowiadając w roku następującym (15885) wojnę Jagielle wyraźnie mówi, że powyższe umowy były tylko ze Skirgiełłą zawarte, i gdy im niektórych formalności brakowało, z tego powodu nalegał na nowy zjazd, ale już z samym wielkim xięciem'*). Nieobecność ta była bez wątpienia wyrachowaną, bo Jagielle nastręczała powód do ignorowania umowy o odstąpieniu Żmudzi za-

i Skarbiec Litwy tom l dok. 486.

Примечание 626. Obaez te traktaty w odpowiednich zbiorach , mianowicie w Skarbcu Litwy Daniłowicza tom I rok 1582 dok. 480, 481 482. |

Примечание 627. Quia omnes Zemaiti subdiderunt se nobis et fratri nostro dilecto Skirgel. List Jagiełły do wielkiego mistrza, jak wyżej pod rokiem 1383 dok. 483, 484,

Примечание 628. Traktaty trzy z roku 1582 jak wyzej.

Примечание 629. Gdy w czasie narad naszej starszyzny z twym bratem Skirgiełłą zawarte umowy nie były przez naszych braci pieczętowane, przeto chcieliśmy z tobą mieć zjazd osobisty. List wielkiego mistrza do Jagiełły z roku 1885 jak wyłżej

konowi i wezwania wielkiego mistrza, aby Zmudzinów do siebie nie- przyciągał '5). Pomimo zaś że wina zaprzeczenia traktatom zawartym i tu głównie na Skirgiełłę niewinnego spadała, widzimy go bardzo czynnym, aby zjazd drugi między dwoma mocarzami do skutku doprowadzić'ó, a gdy krzyżacy kusili osadę Trok, aby im się poddała, Skirgiełło tak umiał utrzymać ją przy wierności dla wielkiego xięcia, iż mieszkańcy oświadczyli, że raczej wolą zginąć niż od niego odstąpić '7).

W roku 1584 był ciągle pod bronią, walcząc to z Jagiełłą to z Witołdem przeciw krzyżakom. Troki przez nich zdobyte na nowo orężem odzyskał !3),

W ciężkim jego zawodzie dopiero w roku 1385 Skirgieło na

swobodniejsza nastąpiła chwila, a to gdy z poręki wiel- s ZN

kiego xięcia Jagiełły udał się na czele deputacyi do z oświadcz ko” Krakowa prosić dla niego o rękę koronowanej już kró- Kids

lową polską Jadwigi. Jadwigi.

„Roku 1585 (mówi spółczesny kronikarz nazwany anonim archidyakon gnieznieński w zbiorze Sommersber-

Примечание 630. De Zemailis quod ad vos vocare intenditis rogamus vestram amiciliam, ut nullo modo eos ad vos invitetis. List Jagiełły do wielkiego mistrza z roku 1583 w Skarbeu Litwy Daniłowicza tom I dok. 485. |

Примечание 631. Qbacz Skarbiec Litwy tom I dok. 487. Obwieszczenie wielkiego mistrza dla czego zerwał pokój z Jagiełłą. Voigt Codex diplomaticus Prussiae tom IV dok, 54, oraz niniejsze pismo ustęp: Konstanty Olgierdowicz.

Примечание 632. Se cum suis potius velle mori quam domum dare. Wigand wydanie poznańskie str, 282 r. 1582, który to zajście jak zwykle bardzo ciemno i zawile opowiada.

Примечание 633. Kroniki pruskie,

ga tom II str. 154) Skirgalo, Elgemoth i Borys xiążęta litewscy '9) z wielkim pocztem wjechali do Krakowa ofiarowali królowej znakomite dary i prosili u szlachty polskiego państwa o rękę Jadwigi dla Jagiełły, wielkiego xięcia Litwy (a nobilibus regni Poloniae ipsam Hedvigim Jagielloni in uzorem postularunt), obiecujące wiarę chrześciańską z poddanymi sobie ludami przed zawarciem ślubu przyjąć??).

Drugie spółczesne świadectwo ale większej wagi, bo pochodzi od samego wielkiego xięcia Jagiełły, dochowało się w aktach kapituły krakowskiej. Jest to pismo na dniu 44 sierpnia 1385 roku przez niego w mieście Krewie posłom królowej Węgier i szlachty polskiej wydane, w którem xiążę poświadcza, że wysłał poselstwo, na którego czele był brat jego Skirgiełto (a potiori majore et excellentiore nuncio inclito principe Sktrgellone), do Krakowa i do królowej wdowy Elżbiety, matki Jadwigi do Węgier. Po odbytem poselstwie w Krakowie Skirgiełło nie mogąc sam udać się do Węgier dla pewnych powodów (zapewne bo go chciano zbliżyć do królowej Jadwigi i zatrzymać jako zakładnika) dał listy wierzytelne dwom swym towarzyszora kniaziowi Boryso-

'%) Elgemoth bez wątpienia Olgimunt, xiążę holszański; Borysa Długosz zowie bratem Jagiełły, ale Jagiełło nie miał brata tego imienia , był to najpodobniej szwagier Jagiełły, Borys Konstantynowicz xiążę na Suzdalu, który roku 1584 ożenił, się z jedną z córek Olgierda. (Kronika sofijska | w Połnoje sóbranije ruskich letopisiej tom V str. 228,) Większość heraldyków i historyków poszła jak zawsze i w tem za Długoszem,

mersberga, jak wyżej

Примечание 634. Kronika archidyakona gnieznieńskiego w zbiorze Som-

wi i staroście wileńskiemu Hanko, aby z tymiź udali się do Budy i prosili królowej wdowy o rękę córki jej Jadwigi dla wielkiego xięcia Jagiełły oświadczając przytem postanowienie tegoż przyjęcia wiary katolickiej wraz z braćmi, którzy jeszcze chrztu nie przyjęli (cum fratribus suis nondium baplisalis filem catholicam cupit amplecare) l poddanymi ludami i przyrzekając w jego imieniu przywrócenie Polsce wszystkich ziem od niej oderwanych, oraz unię ziem litewskich i ruskich z koroną. Te więc oświadczenia i przyrzeczenia wielki xiążę ratyfikuje, tożsamo ratyfikują i zaręczają je obecni bracia jego Skir= giełło, Korybut, Ligwen, Witołd.

Tak więc dwa słowa brzemienne w przyszłość, jedno unia, owa podwalina nowego gmachu Polski, a drugie przywrócenie ziem oderwanych, owe jabłko niezgody, które unię długo krzyżować i paraliżować miało, wymówione były po raz pierwszy na ziemi polskiej przez Skirgiełłę?').

*.) Dokument ten tak ważny dla historyi, chociaż niezręcznie redagowany, dopiero w tych czasach po raz pierwszy drukiem w Pomnikach do historyi i literatury polskiej Wiszniewskiego w tomie IV ogłoszony zostal, ale dość niepoprawnie, tak że drugie wydanie w kodexie jakim dyplomatycznym z dołączeniem facsimile oryginału bardzo jest pożądanem. Naruszewicz go znał i według textu sprostował relacyę Długosza, który twierdzi, że Skirgiełło udał się z deputacyą do Węgier. Zresztą relacya Długosza jest dokładną i mowa do Jadwigi, którą kładzie w usta Skirgielle, zgadza się co do treści zupełnie z pismem Jagiełły, tylko niechętny jemu nie może się wstrzymać po mowie Skirgiełły dodać haec barbarus.

Według powyżej cytowanego dokumentu posłami do królo« wej Elżbiety w Węgrzech rezydującej a następnie do wielkiego

Ale czy to był ślepy traf, czy też przeczucie lub może rachuba powodowały Jagiełłę, gdy w listopadzie roku 1382 zobowiązał się w obec krzyżaków przyjąć wiarę katolicką w przeciągu lat czterech, teraz dzięki misyi szczęśliwym skutkiem uwieńczonej Skirgiełły mógł

Z powrotem jeszcze przed czasem uiścić się z swej obietnicy. Ale 0-

do Litwy bit-

zk z

stacza Z rzyżakami.

raz uzyskał namacalny dowód, ile zakonowi zależało na tem, by co do tego punktu słowa dotrzymał. Zaledwie doszła mistrza wiadomość o swatach Jagiełły, a całe Prusy stanęły pod bronią. Skirgiełło dopiero z powrotem z Krakowa zastał już ich wojska zgromadzone pod Kownem, i z siłami bardzo nierównemi bitwę stoczyć musiał, Zmudź i część Litwy podpadły srogiemu zniszcze-

xięcia na Litwę byli ze strony Polaków Włodek (według relacyi Długosza z Ogrodzieńca) podczaszy krakowski, Mikołaj (według Długosza Mikołaj Bogorya) kasztelan zawiebostski i Kry-

styn (według Długosza z Ostrowa) dzierzawca kazimierski to |

jest, który zapewne dzierzył czynsze królewskie na Kazimierzu pod Krakowem. W przedruku zaś onegoż zamiast tenułor położono tutor, a Daniłowicz podając w Skarbeu Litwy tom I str. 254 ten dokument w polskiem tłumaczeniu bez najmniejszej uwagi ze swej strony pisze: Christin, opiekun kazimierski! Co do posłów do Węgier zgadza się Długosz z dokumentem; co zaś do posłów do Jagiełły wysłanych to przeciw prawdzie zamiast Mikołaja kasztelana zawichojskiego podaje dwoch innych: Piotra Szafrańca z Łuczyc i Hinczka z Roszkowie (Hist. X str. 97—99 pod rokiem 1385).

Ponieważ ratyfikacya umowy ze strony Jagiełły nastąpiła na dniu 14 sierpnia 1385, przeto zważając na odległość i trudność ówczesnej komunikacyi, i to że według Długosza deputacya we Węgrzech doznała niejakiej zwłoki, poselstwo, na którego czele stał Skirgielło, w pierwszych miesiącach powyższego r. 1385 z Litwy w Krakowie stanąć musiało.

niu, a dopiero połączone siły Jagiełły, Witołda i Skire giełły, i zręczny ich manewr zmusily krzyżaków do odwrotu, tak że Jagiełło udać się mógł w drogę na swe zaślubiny do Krakowa??).

Skirgiełło wraz z innymi braćmi i krewnymi mu to- PO warzyszył. Na wstępie zaraz on jeden z braci rodzonych * "vie. i przyrodnich ale wespół z dalszymi krewnymi stawić się musiał radzie koronnej jako zakładnik za Jagiełłę, że tenże dotrzyma przyrzeczeń danych jej w celu otrzymania ręki Jadwigi i tronu polskiego *5).

Weselne gody nie przebrzmiały jeszcze w Krakowie,

a już trudne jego powołanie kazało mu z nakazu brata, Hezyęconz

, . . d i na ten czas już króla i po otrzymanem zezwoleniu ze przyrzecze”

strony rady koronnej**) pospieszyć na obronę ojczyzny,

Примечание 635. Kronika tak zwana Lindenblatta wydanie z roku 4823 pod rokiem 1385 str. 57,

Примечание 636. Prócz Skirgiełły byli jeszcze zakładnikami Witołd, Michał syn Jawnuty xiążę na Zasławiu, Teodor syn Lubarta xiążę łucki, nakoniec Jan syn Jerzego z xiążąt ruskich bełzkich, Akt sam poręczenia nie dochował się, o istnieniu jego świadczą dokumenta przez tych xiążąt wydane, a eo do Skirgiełły niżej podany dokument rady koronnej. Ob. Gołębiowskiego Panowanie Władysława Jagiełły tom I str. 16 i 483.

Примечание 637. [Jokument wydany opiewa w głównej treści jak nasitępuje: Nos Bodzantha archiepiscopus gnesnensis, Joannes cracoviensis et Dobrogost posnaniensis episcopi, Joannes sandomiriensis, Spytko cracoviensis et Sandivogius calisiensis palatini notificamus: (Quod quamvis magnus princeps Skirgułło nobis suis literis se in obstagium obligavit et astrinvić, nos dominum ducem propter certas causas in Lithuaniam transire volentem libere ad tempus permittimus transire, ita tamen quod si conienlta in praediclis per dominum Skir- 34

Pokonojo którą nawiedzili wojną brat jego przyrodni Andrzej, XiąSmolęksku i ję połocki, a z drogiej strony Światosław, xiążę smoleński. Podołał obu napaslnikom: pokonawszy wraz z braćmi xięcia smoleńskiego, zmusił syna i następcę jego do przymierza z Litwą, a na bracie Andrzeju zdobył Połock, nadany mu już dawniej przez Jagiełłę i osadził go w więzieniu **). | Po takich trudach i poświęceniu miłą musiała być dla Skirgiełły chwila, gdy z początkiem roku 1387 przyjmował na krańcach Litwy koronowanego brata swojego, który Ż królową małżonką i świetnym orszakiem zjeżdżał do dziedzicznego swego państwa, by go do nowych po: wołać przeznaczeń. Młody a przytem odważny i przedsiębiorczy?5), pełen ufności w siebie, snadnie można przypuścić, że spodziewał się w rozpoczętej budowie przeważny mieć udział. Historycy Litwy twierdzą też, że już natenczas Skirgiełło mianowany został wiełkim xięciem Litwy?7). Tak ześ rzecz nie miała się, a to z następujących powodów.

giełło nobis datis literis complela non fuerint, exlune dominus dut quando per nos requisilus fuerit ad nos in regnum Poloniae redure debeai. (Gołębiowski jak wyżej). Ma to styczność z pismem z dnia 13 marca roku 13586, w którem Władysław już jako król daje zlecenie Skirgielle udania się na Litwę. (Daniłowicz Skarbiec Litwy tom I dok. 520 z roku 1386).

Примечание 638. Qbacz ustęp tego dzieła pod tytułem: Andrzej połocki.

Примечание 639. Audax el feroz natura, arte manu et lingua ad omnia promptus. Dlugosz Hist X str. 120 pod rokiem 1389.

Примечание 640. Narbult i Daniłowicz, oba według Stryjkowskiego. Ale Stryjkowski wprawdzie mówi, że król «przełożył i na swojem miejscu w Wilnie posadził Skirgiełłę», wyraźnie zaś mówi, że to dopiero nastąpiło w rok po wydaniu niżej przytoczonych edyktów,

Prace pierwsze króla około dziedzicznego swego pań-

stwa były przede wszystkiem apostolskie. Nietylko uiścić

Król mianuje go gubernatorem Litwy ale nie w. xięciem bo

się musiał z obietnicy danej ochrzcenia Zmudzi i właści- nie by? katoikiem.

wej Litwy, ale postanowieniem jego było ustalenie na trwałej posadzie supremacyi katolicyzmu w tych ziemiach iza pomocą tej dźwigni rozszerzenie onegoż na dzielnice ruskie, to jest najcelniejsze jego posiadłości, oraz udaremnienie misyi , którą sobie przypisywali krzyżacy nawracania poganów jemu podległych. Edykta królewskie pierwsze dla Litwy po koronacyi wydane i szybko po sobie następujace, jakoto pierwsze w rzędzie bogate uposażenie biskupstwa katolickiego w Wilnie z dnia 17 lutego, nadanie bojarom litewskim, którzy dadzą o-

„Potem Jagiełło odesławszy królowę do Polski, rok prawie cały po różnych miejscach litewskich jeździł... Ztamtąd wrócił się do Wilna, gdzie za dobrowolnem zezwoleniem i jednostajnymi głosy kniaziów i bojarow litewskich Skirgaiła* itd. Wydanie .warszawskie z roku 1846 str. 81. Zgadza się więc z Długoszem, który oddanie władzy Skirgielle na rok 1588 kładzie.

Daniłowicz 'przylaczając w Skarbcu Litwy tom | str. Ż65 powyższy dokumeht, co do dania swobód bojarom litewskim, którzy przechodzą ma łacińską wiarę, z ustępu: a szczególniej bojarom poddanym Skirgiełły xięcia Litwy, pana trockiego i połockiego (ot signanter domini Skirgallonis ducis Lithuaniae domini (rocensis et połocensisj wnosi, że już roku 1587 został Skirgielło wielkim xięciem* Litwy. Ale Skirgiełło jako xiążę połoeki i trocki miał także bojarów sobie podległych, a król natenczas wyszczególniając przy każdej sposobności Skirgiełłę i w tym dokumencie osobno o nim wspomniał, tem bardziej, że xięstwo trockie połowę Lilwy stanowiło, chociaż przyznać potrzeba, że xtęciu wiary greckiej nie bardzo musiało być na rękę nadanie bojarom jego przywilejów, które ich wyłamywały zpod jego juryzdykcji.

chrzcić się na łacińską wiarę, wszystkich prerogatyw i wolności, służących szlachcie polskiej z dnia 20, nakoniec z dnia 22 lutego 1587 roku edykt surowy nakazujący wszystkim Litwinom mieszkającym na Litwie i Rusi przejście na katolicką wiarę od wszelkiej innej sekty, zakazujący im łączyć się małżeństwem z wyznawcami wiary wschodniej (tak zwanymi Rusinami), a gdyby to nastąpiło, natenczas Rusin czy Rusinka przejść musi na łacińską wiarę, uwalniający przytem duckowieństwo łacińskie od świeckich sądów aich posiadłości od wszelkich danin i ciężarów, żadnej wątpliwości w tym względzie nie dopuszczają?*$). Jakże zaś król wprowadzenie w życie wszystkich tych edyktów i w obec nich najwyższe rządy powierzyć mógł innowiercy? A że był nim Skire giełło, to jest wyznawcą wiary greckiej, na to mamy trzy główne świadectwa: a) najdawniejszej kroniki Litwy, która opisując zgon jego i złożenie zwłok w pieczarach kijowskich dodaje, że otrzymał na chrzeie imię Jan; b) Długosza, jako on był Rusinom bardzo miłym dla jednej z nimi wiary; €) krzyżaków, gdyż w jednym liście wielkiego mistrza do papieża Skirgiełło nazwany schizmatykiem 9).

Примечание 641. Qbacz edykta te w Skarbeu Litwy tom 1 nr. 558, 539, 540, ostatni nigdzie dotąd niewydany, najważniejszy. Popłoch z powodu tych. edyktów między rusinami był tak wielki, że według kroniki ruskiej zwanej gustyńską (Połnoje sobranije ruskich letopisiej tom Il str. 554) matka Jagiełły xiężna Julianna i bracia jego wyznawcy greckiej wiary warowali natenczas, że nikt ich we wierze, jaką wyznają, niepokoić nie będzie.

Примечание 642. a) Nareczeny wo świetom kreszczenii Joan (kronika litewska wydanie Daniłowicza str, 47); b) qui (Rutheni) ili propter ri-

To też podają kroniki najdawniejsze litewskie, że Skirgiełło zwykłą miał rezydencyę nie w Wilnie ale w Trokach; do Wilna zaś na starostę zesłano Lacha**). Dokument ważny, który się dochował, dowodzi dalej, że o tym czasie to jest podczas pierwszej misyi króla na Litwie istniało nieporozumienie między braćmi bez wątpienia dla tego, iż Skirgiełło pożądał władzy zwierzchniczej, której król mu dać nie mógł. Usunięte ono zostało na łowach w litewskich borach za pomoca wielkich ale innych koncesyj króla. W pismie z dnia 28 kwietnia roku 1587 w ruskim języku w obec dwoch świadków podrzędnych obowiązał on się Skirgielle nie lus identitatem magnopere afficiebantur (Długosz Hist. X str. 120 pod rokiem 1388); e) Lithuanorum infidelium rex nomine J agul una cum fralre suo scismutico Skirgał (list ten z roku 1384 umieszczony w hbistoryi Litwy Narbutta tom V dodatek V). Warto przeczytać w tłumaczeniu Malinowskiego kroniki Wapowskiego uczony komentarz Wumacza, w którem polemizując z Narbuttem sili się dowieśc, że mistrz dla tego nazwał Skirgiełłę schizmatykiem czyli odszczepieńcem, bo Skirgiełło mu raz był przyrzekł, że przyjmie wiarę chrześciańską, a potem słowa nie dotrzymał!! Tom I str. 63, Wapowski zaś twierdząc, że Skirgiełło wraz z Jagiełłą w Krakowie chrzest przyjął i otrzymał imię Kazimierz, miesza tu oczywiście Skirgiełłę z hratem jego Korygiełlą,

9). Skirihajło nacza kniażili wo Trocech, a wo Wilno posłać „ koroł staroii swojeho liatskoho Kronika litewska wydanie Daniłowieza str. 44,'tak samo kronika wyd. Narbutta str, 34,

Starostą tym był, ile z zawiłych podań Długosza wnosić można, Jan (Jaśko) z Oleśnicy, który zaraz ustąpił , skoro Witold cbjął rządy Litwy; ubi Jascone de Oleśnica de capiltuneatu Lithuaniae umoto Vitoldo duci demandat in regimen (Długosz), co samo dowodzi różnicy stanowisk Skirgiełły i Witołd, Innym znów był komendant twierdzy wileńskiej,

słuchać poduszczeń złych ludzi, nie wierzyć temu, coby kto nań złego powiedział (co oczywiście ściąga się do zaszłego nieporozumienia). Potem gwarantując mu spokojne posiadanie xięstw Trok i Połocka nadaje mu zie-- mię mińską, Świsłoczę, Bobrujsko i kilkanaście włości. Pomimo, iż król natenczas był w zapale świeżego neofity, przypomina sobie, że wspólnie z bratem zbudowali i dotowali monastyr i cerkiew św. Iwana i waruje tegoż nietykalność pod przekleństwem. Nakoniec obiecuje wyżej go trzymać przed inną bracią, przytem wymierzać jemu i jego ludom we wszystkiem sprawiedliwość). Skirgiełło odwzajemniejąc się, składa ponownie hołd wierności królowi, królowej i Polsce i nakoniec obowiązuje się, że jeżeli bezdzietny zejdzie ze Świata, natenczas wszystkie jego posiadłości korona odziedziczy3*). Ważne oświadczenie. Dlaczegoż po bezdzietnem zejściu Skirgiełły korona je urzeczywistnić zaniechała ?

Dopiero po tych rokowaniach w roku 1388 król mia. nował Skirgiełłę namiestnikiem swoim i stosownie do po-

Примечание 643. Dokument ten cytują Kromer i Warszewicki w spisach swych archiwum koronnego. Przetłumaczony z oryginału i dokładnie opisany jest w Skarbcu Litwy Daniłowicza tom I dok, 542. Ustęp na początku: «przeto ja z bratem moim Skirihajłą przyjąwszy dar bożej wiary, mamy zamiar uczciwie w niej dotrwać», jest zapewnie wtrętem mnicha, który dokument pisał.

Примечание 644. Skirgiello dux Lithuaniae Ladislao regi et Hedvigi reginae ac regno Poloniae homaginm praestat promiltitque regno semper se adhaesurum cum suis castris et posłeris suis, ac si sine prole de: cesserit, ditiones suae ad coronam regni perlinebuni. Data 18 czerwca roku 1587. Inwentarz Kromera i inne. Gołębiowski w Panowaniu Władysława Jagiełły tom I str. 16 podaje cały dokument.

przedniej umowy poddał jego zwierzchnielwu braci i krewnych swoich w xięstwie rezydujących (645). Mianował go zaś namiestnikiem tylko czyli, jak kronika litewska słusznie wyraża się, gubernatorem?**) a nie wielkim xięciem Lit. wy, jakimi po nim byli Witołd. Świdrygiełło, Zygmunt it. d. Pisał się też równo najczęściej jak jego bracia tylko xigciem litewskim , panetn Trok i Połocka (due Li. thuaniae dominus trocensis et połocensis), nie zaś jak jego następcy wielkim xięciem Lttwy (magnus due Lilhuaniae, dud Lilhuaniae supremus), a chociaż w dokumen. tach czasem wielkim xięciem nazwany, to przecież nie ma śladu, aby samodzierżcza władza, którą oni piastowali, udziałem jego kiedy była. Co więc Stryjkowski prawi o uroczystej instalącyi Skirgiełły «przez podnoszenie jego na stolicę wielkiego xięstwa i oddawanie mu miecza, czapki i laski według starożytnych zwyczajów», do prawdy podobnem nie jest. Skirgiełło przeto do szeregu panujących wielkich xiążąt Litwy policzonym być nie może.

Lecz był on zawsze po królu pierwszą osobistością Zadawalniaw xięstwie. Same pióra krzyżackie oddają mu sprawiedli-** "dy. 7 wość, jak mężnie o własnych zostawiony siłach odpierał nieprzyjacielskie napady, a podczas rokowań pokojowych niezłomnie i z godnością protestował przeciw wszelkim

Примечание 645. Conslituloque fratre germano Skirgellone pro principali dute uł summae rerum in Lilhuania praeesset (?), eui singułos alios duces parere jussit. Długosz pod rokiem 1388, Wersyi tej dosłownie brać nie można, gdyż Długosz jak wiadomo nie ważył słów,

Примечание 646. Kronika litewska wydanie Narbutta str, 29,

roszczeniom krzyżaków do ziem litewskich**). Sprzyjali mu bardzo Rusini, bo pozostał wiernym ich wiersze i jak Stryjkowski w kronice swojej twierdzi «więcej był przychylny do rozmnożenia modł ruskich zakonu greckiego, niż do szczepienia i ugruntowania powszechnej wiary chrześciańskiej* kościoła rzymskiego, bo się między Rusią z młodu uchował. 35), podlegali mu chętnie bracia, bo

odc Wiola nie tykał ich posiadłości. Król nie mógł nie być zado-

ciwnym.

wolonym widząc, jak między różnorodnymi żywiołami równowagę utrzymywał. Jeden Wiłołd, pan na Grodnie i Brześciu, nadany mu prócz tego Wołyń uważając jako ziemię wygnania, zawistnem i pożądliwem okiem patrzał na ojczystą ziemię. Ciężko mu było na sercu, jak mówi naiwnie jego kronikarz, że czego pierwej nie bywało, Litwa nie jednemu lecz kilku podlega panom). Zwołał więc radę bojarów i zapewniwszy sobie . ich udział postanowił za niebytności Skirgiełły Wilno opanować. To mu "się nie udało. Mieszkańcy odparli go zostając wiernymi królowi i Skirgielle3%), Witołd musiał nawet stawić się

8») Voigt Geschichte Preussens tom V str. 507 1 547 pod rokiem 1388—89.

Примечание 647. Wydanie z roku 1846 str. 83.

Примечание 648. J byst' jemu nużno, iż (czoho preże ne buwało) w litowskoj zemli storonam władiejuszczim welikim kniażeniem. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 44.

Примечание 649. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str 44. Według sprawozdań krzyżackich (Voigt tom V str, 334) Witołd na tę wyprawę przygotował wielką ilość sanek pod pretextem, że miały wieść prowianty do Wilna z powodu zaślubin jego córki z wielkim xięciem Moskwy, ale to fałsz oczywisty, bo dopiero w rok poźniej (roku 1590) zjechało do Prus solenne poselstwo z oświadczeniem wielkiego xięcia Moskwy o rękę córki Witołda,

W Lublinie i zawrzeć ścisłe przymierze ze Skirgiełłą roku 138939),

Ale upokorzenie to było tylko nowem zarzewiem dla z krzyżu ami jego ambicyi i zawiści do Skirgiełły. Aby im zadość u- "IdĄe ai czynić puszcza się on bez skrupułu na świadome mu dobrze drogi to jest do krzyżaków, stawia się im jako zbiegły przed tyranią króla i Skirgiełły, którzy go trzye mali w hiewoli, a Skirgiełło nie dość że wydarł mu na mocy zapisu króla ojcowiznę, teraz jeszcze na życie jego dybie* (650),. Rozumie się, że zbiega, mniemaną ofiarę prześladowań króla i jego namiestnika, który do tego przyrzekał wszystkie dawniej z nim zawarte umowy i poczynione ustępstwa dotrzymać, który oddawał zakonowi w zastaw twierdzę swoją Grodao a na zakładników żonę, siostrę , brata Zygmunta z tegoż synem i przeszło stu znakomitych bojarów, serdecznie przyjęto*'), Ale ea do pomocy, którą mu zakon udzielił dla dopięcia zamiarów jego, była ona bardzo mało znaczącą. Pierwsza wyprawa na Litwę przyniosła mu nawet niemały uszczerbek. Zni-

*zczono znaczną przestrzeń ziemi litewskiej , uszkodzono

Trzeba więc przyjąć wersyę dziejopisów polskich, że wesele siostry Witołda natenczas miało się odbywać, Długosz Hist. X str. 121.

*) Kronika tak zwana Lindenblatta wydanie z roku 1823 śr, 72. Kronika Wiganda wydanie poznańskie str. 326,

Примечание 650. Daniłowicza Skarbiec Litwy tom I dok. 570 pod rokiem 1589. Inwentarz Kromera również pod tym rokiem.

Примечание 651. Obacz. w historyi Prus Voigta pod rokiem 1390 zażale= nia Witołda podane zakonowi, Co do Skirgiełły mianowicie mówi: Jagal habe den llerzog Skirgal all sein vaterliches Krbe vera schrieben.... Skirgal habe darauf gesonnen, wie er mich mochte tód= len ełe, tom V qtr. 535,

kilka twierdz mniejszych, król Władysław zaś wraz ze Skirgiełłą w odwecie najechali i zajęli posiadłości Witołda Brześć, Łuck, Suraż i Qrodno*?). Było to wskazówką dla Witołda, że o własnej sile stanąć musi, jeżeli nie ma zejść na narzędzie wrogów swego kraju. Idzie więc na Połock, ważne na Rusi stanowisko, które mu się poddało bezzwłocznie*3). Udaje się potem na Żmudź, gdzie ojciec jego Kiejstut żył jeszcze Ww pamięci wszyst= kieh mieszkańców. Witołd umiał ich sobie do tego stopnia ująć, że wysłali posłów do Królewca, którzy tam z nim i z zakonem zawarli przymierze przeciw Litwinom i Skirgielle**). Na to zakon który sobie rościł prawo do Żmudzi i nie zaniedbywał żadnej sposobności do ułowienia jej w sieci swoje, nie odmówił Witołdowi drugiej wyprawy na Litwę: celem jej tą razą było Wilno. Wielki napływ cudzoziemskich rycerzów, którzy o tym właśnie czasie zgromadzih się pod chorągwie krzyżackie, aby wziąć udział w krucyacie przeciw poganom (chociaż tych natenczas już w Litwie nie było) podawał im sposobność odbycia jej po większej części na obce koszta. Wojsko

———————-

Traktat ten przedrukowany w Skarbeu Litwy Daniłowicza tom I dok, 583 pod rokiem 1590.

Примечание 652. Kronika tak zw. Lindenblatta: Da czogin (roku 1590) die Littowin in das Lendechin das Witowien war... Przytem opisuje oblężenie i zajęcie Grodna przez króla i Skirgiełłę (str. 13—74).

Примечание 653. Ą i Połtesk wdasia jemu. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 44, Źródła krzyżackie milezą o tem, widać więc, że to przez samego Witołda dokonane było.

Примечание 654. Jn den pfingsten (zielone święta) qwomen vil Samayten ken Konsberg unde machlin da mit dem Meister unde Witowd eyne Vorbedunge wedir Skirgal und die Littowin. Lindenblatt wydanie z roku 1825 str. 14.

wyruszyło z końcem sierpnia roku 1390. Skirgiełło oczekiwał je nad tzeką Wilia, ale marszałek obszedłszy fortelem jego stanowisko, zadał mu dotkliwą porażkę i bez przeszkody stanął pod murami Wilna*5). Szczegóły oblężenia stolicy opisane na innem miejscu * 5).

Owocem widocznym krucyaty, w której brali udział najcelniejsi rycerze tego wieku z Niemiec , z Anglii, Francyl (przybył między innymi sławny hrabia Derby xiążę Lancastru) . było zburzenie dolnego zamku miasta, bo dwa górne zamki osadzone Polakami nie poddały się. Potem z powodu spoźnioncj pory krzyżowi rycerze ustąpili z Litwy, a Witołd z nimi do Prus wrócił, Skutki zaś ztąd wielkiej były doniosłości dla Skirgiełły równie jak i dla Witołda.

Gdy Skirgiełło chciał się podjąć obrony Wilna, rada koronna natenczas wszechwładna stanowczo się temu sprzeciwiała głównie z powodu, że był innowiercą, a wiec mu niedowierzano. Zamki dwa górne otrzymały załogę polska pod dowództwem Mikołaja z Moskorzewa* (657), za-

Примечание 655. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 44 i Lindenblatta str, 76.*

Примечание 656. Obacz, wyżej ustęp : Korygiełło.

Примечание 657. Castro autem principali Vilnensi Vithawdo duci et Cruciferis psodi Vladislaus rex verebatur provisurus Nieolaum de Moskorzew vicecancellariun in Lithuaniam transmittit cique castrum Vil nense Skirgałlone duce destituto et nonnullis Lithuanis et Ruthenis qui in scelus wadimenti putabaniur proclivi, ejectis dat in gubernalionem et tenutam. Długosz Hist. X str, 124 pod rokiem 1589. To podanie Długosza nie stoi mu na zawadzie, aby kilka stronie dalej twierdzić, że Skirgielło robił wycieczki ciągłe ze zamku niższego, miesza on tu Skirgiełłę z Korygicłłą, W ten sam błąd wpada kronika angielska Walsinghama, który się da z

Wzrastająca, mek dolny miał bronić Korygielło, brat królewski ale łatelda. cjnnik. Nie tylko Żmudź przystała do Witołda, ale Litwini pomocni mu byli przy oblężeniu Wilna**), a zaledwo Witołd wrócił do Prus, wielki xiążę Moskwy zsyła do niego poselstwo z oświadczeniem o rękę córki jego Zofii: nowy więc przymierzeniec Witołdowi przybywał*?). I natenczas król i Skirgiełło ujrzeli, że w obec zamachów Witołda niepodobna im będzie utrzymać się przy wszechwładztwie Litwy59. Nie chcieli zaś jeszcze poddać się rzeczywistości: król bo zamierzył osadzić na wielkiem xięstwie ulubionego brata Alexandra Wiganda , Skirgielło,

bo jakże nie bronić stanowiska zdobytego tyloma truda-

mi i poświęceniem. Na zjezdzie z królem w Korczynie

jej strony łatwo wytłumaczyć: civitas quoque vocatur Vill (Wilno), in cujus castellum rex de Letlowe nomine Skirgell confugerat. Równie kron. miejscowa. A liatskoj zastawe wo wysokom horodie tohda suszczi i ne puslisza wo hrad lniazia Korhajła (myłka, powinno być Skirhajła). Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 43.

49%) Jn desen zeiten sanie wytowt sine tochter deme konige ken Moskaw. Kronika tak zw. Lindenblatta wydanie z roku 1825 str. 19 pod rokiem 1590.

Tohoże leta (1390) k welikomu Witowtu w nemci w Marinhorod pridosza posły iz horoda Moskwy prosia dszczery kniazia Witowtowy za welikoho kniazia Wasilia Dmitrewicza. Latopis Litwy wydanie Daniłowicza str. 45,

Примечание 658. Jndem here war genug fulters unde spyse von fleische unde mels das die Littowyn unde Samayten czufurten , man mochte sicher von dem here ryten binnen sechs mylen unde holen was man bedorfte ungehindert. Kronika tak zwana Lindenblatta pod rokiem 1390 wydanie z roku 1823 str. 17.

Примечание 659. [ uzrił korol i kniaź welikij Skirihajło, jako wże newozmożno uderżati zemli litowskija pred welikim kniaziem Witowlom. Kro-- nika Litwy wydanie Daniłowicza str. 44. |

wymógł ón pisemnę zaręczenie na nim, że zamków Wil- Skirgiełło

napiera sią

na, Witebska, Merecza i Grodna bez jego wiedzy niko- i Hawsóżae. mu nie powierzy, lecz jemu i jego sukcesorom dochowa*'. Za powrotem do Litwy dowiaduje się, że nowa krzyżacka wyprawa gotuje się na niego. Chwyta się więc heroicznego środka. Pali rezydencyę swoją Troki, pali i niszczy kilkumilowa przestrzeń i wszystkie zapasy żywności około Wilna*%. Wojsko najezdnicze zostało zmuszonem wstrzymać pochód swój na Wilno, ale mając dla obecności Witołda Litwinów w większości za sobą (663), rozgoŚcili się w zachodniej części kraju, zajęli kilka twierdz, wybudowali kilka innych i wszystkie osadziwszy własnemi załogami oddali pod straż i komendę Witołda**). Nakoniec wśród zimy zdobyto Grodno, mocną twierdza, a brat starszy króla Dymitr Korybut pod Lida pobity na głowę ucieczką ratować się musiał *5).

Blizką zdawała się chwila , gdzie Witołd pod choragwią krzyżaków i ich siłami owładnie całe xięslwo, a po-

5!) Zapis z 25 maja roku 1394 podany w wyciągu w inwentarzu archiwum państwa Kromera i w Skarbeu Litwy Daniłowicza tom I dok. 611.

Примечание 660. Da zog, der meister mit den gesten ken Trocken das hatten die Littowin alseit vorbrannt.,.. Nun halten die Littowin ullis Futter vorbrannt uff 4 unde 5 mylen darumbe, Kronika tak zw. Lindenblata wydanie ż roku (825 str. 82—83 pod rokiem 1394.

Примечание 661. do qwomen vil Littowin unde lant czu Witowt unde begobin sich ym. Lindenblatt jak wyżej.

Примечание 662. Tamże. Wyprawa ta rozpoczęta w miesiącu wrześniu roku 1591. Obacz Voigt Geschichte Preussens tom V str. 600 nota.

Примечание 663. Obaczustęp niniejszego dzieła: Dymitr Korybut. Bitwa miała miejsęe na wiosnę roku 4392. Lindenblatt str. 85. pod rokiem 1392.

tem odsłąpiwszy im Zmudź, o którą im głównie szło, Litwę weźmie od nich w lenność i tak zerwie wszelki związek jej z koroną. Grożące to niebezpieczeństwo zmuWsiętue u- giło króla do wejścia w układy z Witołdem. Umar! mu o tym czasie brat Wigand Alexander, którego, jak powszechnie mówiono, król obdarzyć zamierzał wielkiem xięstwem Litwy. Nie stało więc nic na „przeszkodzie ich porozumieniu, do którego i Skirgielło się skłaniał : wszak i tak miał w rękach zapis króla, że bez jego wiedzy głównymi litewskimi zamkami rozporządzać nie będzie. Oba bracia więc wysyłają Henryka, xięcia płockiego, w misyi potajemnej do Witołda z propozycyami pokoju. Ofiarowano mu zwrot ziem wszystkich, które ojciee jego Kiejstut posiadał), jeżeli zrzeknie się przymierza z krzy. żakami. Witołd przystał, bo wiedział, że poźniej więcej uzyska i na dowód pojednawczych swoich zamiarów ruguje załogi krzyżaków ze wszystkich twierdz, które oni dla niego zdobyli lub wystawili. Uprzątnąwszy się tak z

Za pośred

mietwemkró. przymierzeńcami trudniejszą miał sprawę, gdy przyszło la i królowej

Ski e 1 . , , . ; Ia . . p) 4 Skirgieło mu zmierzyć się sam na sam Z Skirgielłą. Stawił żąda

więpie z nie, by ten mu ustąpił z Litwy, Skirgiełło odmówił licząc na stronnictwo, które miał między Rusinami (665), i na .

Примечание 664. Da wart der koning von Polan des czu rathe mit Skirgal: unde luden Wytowt mit brifjen heimlich das her sieh thun sulde von den herin von Prusin. Sy welden im alle die lant in gebin:, die seinem vatir Kinstottin gehort. Kronika tak zwana Lindenblatta str. 86—87 pod rokiem 1592.

Примечание 665. Skirgello Vituwdi ad regimen terrarum Lithuanioe et Russiae institutionem yrawiter ferens plures in Vilawdum riaas sibi faventium subornabat. Długosz Hist. X str. 137; co więc dowodzi, że miał stronnictwo, i że bezzasadnemi są twierdzenia

279

zaręczenia króla. Wojna domowa groziła na nowo nieszczęsnemu xięstwu. Ale przyjazd króla i królowej do Litwy nakłonił rozjątrzone umysły do zgody. Skirgielło jak zawsze tak i wtej chwili stanowczej ulęgł woli króla**). Ustąpił Witołdowi z Litwy, który się zobowiązał osadzić go* na xięstwie kijowskiem , dziedzinie Włodzimierza Olgierdowicza. Król bratu dodał jeszcze powiat krzemieniecki.' Układ zawarty został w grudniu roku 189235.

Skirgiełło służywszy dotąd z niezmienną wiernością króowi teraz poddaje się z równem poświęceniem zwierzchnietwu Witołda. W roku 1393 traktuje w jego imieniu 1 krzyżakami5%), towarzyszy mu w wyprawach na Dymira Korybuta i na Świdrygiełłę Olgierdowiczów *'), zajmue

Długosza na innych miejscach o srogiej jego tyranii i powszech= 1em znienawidzeniu.

Bierze w zamian Kijowszczyznę,

Примечание 666. Vlodislaus rex fatetur se reconciliasse Skirgellum cum Vie toldo, Intentariurn archivi regni Cromeri sub anno 1592. Dokument cały z datą 6 grudnia 1392 w Bełzcu wydany obacz w dziele Gołębiowskiego: Panowanie Władysława Jagiełły tom I nola 62, to

Примечание 667. Vitoldi cum Skirgałło concordia et societas contra omnes etcepto rege Poloniae, item promissio quod ei ducatum Kijoviensem urmis debet acquirere, Testatur etiam suo consensu ei et haeredibus tjus a rege datum esse districtum et arcem Krzemieniec propterea, quod is Juśsu regis patrimonio suo in gratiam Vitoldi cessit, lnvenkrium archivi regni Cromeri. Obacz Skarbiec Litwy tom I dok, 621—23 pod rokiem 1392. Długosz Hist, X str. 158 mówi, że Skirgiełło otrzymał także Starodub i Stare Troki, ale dolumenta o tem milczą.

Примечание 668. Skarbióc Litwy tom I dok, 655.

Примечание 669. Lindenblatt str. 90.

je z kijowszczyzny na rzecz swoją Czerkasy i Dżwino= gród*?), nakoniec znękany, z bolem w sercu, że w uko: chanej Litwie nie złoży kości swoich i jakby przeczuwał, co za los go w Kijowie czeka, udaje się do Krakowa, gdzie do końca roku 1594 bawił). Krótkiorządy _ W roku 1595 objął po ustąpieniu Włodzimierza U|- Hoo e gierdowicza władzę w Kijowie. Niemy gród nie przechoMocy wał nam wiadomości o rządach jego. Jedyna najdaoeeneBo. wniejsza kronika litewska dotąd znana, z której Długosz czerpał, pódsje, że zadaną mu trucizną życie zakończył. „Za kniażenia Skirgiełły (mówi ona) niejaki Tomasz czerniec zawiadywał cerkwią św. Zofii i był na dworze metropolity. Gdy kniaź Skirgiełło wyjechał za Dniepr na łowy, Tomasz zaprosił go na ucztę w dobrach metropolity. Skirgiełło przyjął ucztę i na niej, jak mówiono (bo kronikarz jak uważa natenczas był jeszcze bardzo mło: dym) dał mu napój ze ziół. Po uczcie wyjechał Skirgiełio za Dmiepr do Miłosławicz, tam się rozchorował w wilię trzech króli, wrócił do Kijowa i umarł siódmego . dnia. I poniesiono go do cerkwi Bogarodzicy peczerskiej i złożony został cudny i dobry kniaź Skirgiełło, nazwany na chrzcie świętym Jan, obok grobu świętego Teodora w Pieczarach. A na jego miejsce posłał Witołd do Kijowa kniazia Iwana Olgimuntowicza: ),

Примечание 670. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 46. Ustęp te: go dzieła: Włodzimierz Olgierdowicz

Примечание 671. Życie domowe króla Władysława i Jadwigi itd. przez Przezdzieckiego pod latami 1595—94 str. 58—40, 45—50, 60. Z końcem stycznia roku 1595 ustaje wszelka wzmianka o nim. Wszystko to dowodzi, jak mylnie Długosz i Lindenblatt kładą śmierć jego na rok 1394.

Примечание 672. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 47. Według

Długosz, który przy każdej sposobności nacisk kła» dzie na 'tyranię Skirgiełły i nienawiść, którą wzbudzał powszechnie, chociaż przyznaje, że miał licznych stronników w sporze swem z Witołdem i że ogółem Rusini mu sprzyjali (czego dowodem oświadczenia pisemne wierności, które mu przysyłali, gdy już był ustąpił z Litwy”) i tu twierdzi, że srogie jego rządy, stracenie kilkunastu Rusinów, pokaleczenie drugich spowodowały jego otrucie**). A przecież sam przytacza szczegół, który zestawiony z tymi, co się przechowały o śmierci jego, na prawdopobobniejszy naprowadza wniosek. Mówi, że ślubował królowi udanie się do Rzymu i przejście na łacińską wiarę. Umarł bezazietny *7),

Długosz go charakteryzuje, że był odważny i srogi

kroniki tak zwanej gustyńskiej (Połnoje sobranije ruskich letopisiej tom II str. 352) Skirgiełło zeszedł ze świata roku 1596.

%3) Recognitio fidelitatis quorundam subditorum Skirgajło duci Lithuaniae. Inventarium archivi regni Cromeri.. Obacz także Skar. biec Litwy Daniłowicza tom | dok. 637 —38 pod rokiem 1393,

Wtoryj syn Olgierdow od Twerianki Ski» gajło bezdieten. Rodowód xiążąt lkewskich w zbiorze ruskich latopisów tom VII str. 253—55,

Примечание 673. Duz trocensis Skirgiełło Vladislai Poloniae regis germanus tyrranicum et grave in Ruthenos ezercens imperium, plures illorum capite damnaverat , nonnullos_ vulneribus diris a/]ecerat.... adeo Ruthenis formidabilis, ut etiam post mortem timeretur. Długosz Hist. X str. 142. A ten sam Długosz mówi pod rokiem 1389 o Rusinach: qui Skirgelloni ob ritus identitatem magnopere afficiebantur.

Примечание 674. Graecum ritum abjicere et romanum profiteri a Vladisluo rege persuasus Romam se iturum et non nisi illuc utrumque impleturum devovit, propositum tamen ejus repentina mors dissolvit.... Nullum prolem relinquens. Pieczary sepelilur. Długosz jak wyżej.

Charaktery” Z usposobienia, idący zawsze za pierwszym popędem, wszyscy też drżeliby przed nim, gdyby nie nałóg jego do pijaństwa, który go upośledzał i wzgardę ku niemu wzbudzał. W tym stanie dopuszczał się gwałtów i zadawał rany dworakom swoim, których potem leczył, będąc z natury w sztuce lekarskiej bardzo biegłym **).

Tożsamo Stryjkowski: »Obawiał się też Witołd, aby go Skirgiełło bez wieści niespodzianego kiedy nie zabił, bo to do niego wiedział, iż był języka i ręki do zwady prędkiej, k temu był okrutny a niestateczny i nie ustawieczny, a tylko z nim było do obiadu siedzieć, bo skoro sobie podpił, na kogo gniew trzeźwy chował, lego po pijanu zabił, i pospolicie na ty, którzy z nim pijali z bronią się targał i wiele przyjacioł tak pobił, nie inaczej jak Alexander Wielki w Persyej: **).

Примечание 675. Długosz pod rokiem 1589 str. 120. Mówi także X. X str. 132 pod r. 1591, że Skirgiełło wystawił obronne zamki w Wiłkomierzu i Nowogródku.

Примечание 676. Kronika Stryjkowskiego wydanie warszawskie z r. 1846 str. 83. W przeciwieństwie z Długoszem mówi (str. 103), że «z wielką uczciwością i żałością Kijowianie wszyscy, których był sobie hojnością zniewolił, odprawowali mu pogrzeb».