IX. Szymon Lingwen

IX.

SZYMON LICHWEN.

Szymon Lichwen był według wiarogodnych dat trzecim synem Olgierda z Julianną xiężniczką Tweru spłodzonym '). lrnię jego litewskie różnym zmianom podlegało: w kronikach ruskolitewskich nazwany on Lychwen w kronikach Rusi północnej Luchwen w dokumentach rusko -lifewskich Lingwen albo Ligwen, w dokumentach łacińskich i niemieckich Langwene.

Pierwsza, o nim wzmianka zachodzi w roku 41379. Położył swój podpis w traktacie zawartym w tym roku między zakonem krzyżaków a wielkim xięciem Jagiełła, który go -przytem bratem swoim (unsir brudir) mianuje”). Podpisał on się. równie na innych dokumentach i zaręczeniach wydanych przez wielkiego xięcia zanim wstąpił na tron polski*), a po koronacyi wział udział w wyprawie tyle razy opisanej na odsiecz Mścisławia i w niej dowodził trzecim pułkiem).

') Połnoje sobranie ruskich lietopisej t. VII str. 233 —236, «Naczało gosudarej litowskicha i dokumenta niżej powołane, gdzie podpis jego następuje za Korybutem i Skirgiełłą.

%) Kodex dyplomatyczny Litwy wydanie Raczyńskiego oddział Żci rok 1379. Skarbiee Litwy wyd. Daniłowicza tom I str. 228. Voigt Geschichte Preussens tom V str. 295.

Pierwsza o nim wzmianka.

Примечание 677. Kodex dyplomatyczny jak wyżej pod rokiem 1582. Skarbiee Litwy str. 241—254 -55 dok. 507. Voigt jak wyżej str. 410—11.

Примечание 678. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 42, kronika ruska dołączona do niej str. 202: A trelij połk w nem że bie

Nie ma śladu, ażeby ze spuścizny ojeowskiej otrzymał był jaki udział w ziemiach. To go spowodowało bez wątpienia do szukania szczęścia i odpowiedniego stanowiska za granicą. W roku 1387 Patrycy Narymuntowicz, wnuk Giedymina, który po ojcu Narymuncie objął na-

Namiostnik miestnietwo w Wielkim Nowogrodzie, wydalił się z gro-

wogrodzie. q45). Lychwen wysyła więc dwoch poufnych do rzeczy» pospolitej z oświadczeniem, że gotów jest wziąć w granicach jej państwa stałą swoją rezydencyę, jeżeli otrzyma grody, które dzierzył stryj jego Narymunt). Były to grody Ladoga, Orzechów (Schliisselburg), Keksholm j połowa Koporza”). Rada główna przystała wierna zasadzie, aby zawsze xięcia litewskiego z panującego domu mieć w swych murach i zaprosiła Lichwena do siebie na namiestnika.

Lichwen był już natenczas ochrzczony z wody według obrządku wschodniego, w przeciwnym bowiem razie |

Qchrz zony byłby go brat Jagielło stosownie do zaręczeń dapych

ierwe z wo-

muje chrzest przed wyniesieniem swojem na tron polski zniewolił do uroczysty,

przyjęcia chrztu rzymsko - katolickiego”). Ale teraz*) przy-

rat ich (tj. Skirgielły, Korygielły, Dymitra- Korybuta) Semen Luhwenej. Obacz także oddziały poprzedzające Korygielło i Skirgiełło.

6 A Lugwen Olgierdow syn w kreszczenii nareczenyj Semen prysła posły Owgimonta i Bratoszu w Nowgorod chotia byti i siedieti na gorodkach czim wołodieł Narimont. (Nowogrodzka kronika IV str. 96 Poł. sobr. t.IVi i nne pod rokiem 1588).

8, Obacz ustęp tego pisma : Skirgiełło, Korygiełło, Wigunt.

%) Tak samo jak brat jego przyrodni Andrzej, gdy go powołano do Pskowa (ob. oddział tego pisma: Andrzej połocki).

Примечание 679. Qbacz Synowie Gedymina tom | ustęp pod tytułem: <Narymunt».

Примечание 680. Synowie Giedymina jak wyżej.

jał chrzest uroczysty i na nim imię Szymona 9). Otrzymawszy od króla zwierzchnika zezwolenie do udania się na swoje nowe stanowisko, wydał przed wyjazdem w Sędomierzu (w roku 1389) zapis, bez wątpienia w kancelaryi królewskiej ułożony, którego wstęp wskazuje , jak wielkich rozmiarów ale na nieszczęście nigdy urzeczywistnione były pojęcia o misyi Litwy z Polską połączonej na'-Rusi północnej. Mówi więc xiążę, »że gdy król polski a litewski i ruski hospodar postanowił nas opiekunem mężów i ludu wielkiego Nowogrodu (-posżawył mas opekalnikom mużem i liudem welikago MNowagoroda:, słowa oryginału) my więc ślubujemy królowi i królowej polskiej, iż wraz ludem Wielkiego Nowogrodu, póki nad nim dzierzyć będziemy opiekę, chcemy przystać do korony polskiej (.i 2 tymi liudmi welikogo Nowogoroda kako dołgo derżim u naszim opekaniu .... ik choczem pri nich pri korunie korołestwa polskoho prislalis) z naszą siłą, pomocą, radą, ostrzeżeniem, bez wszelkiej zdrady i chytrości '').

10, Gdyż Łichwen aż do roku 1588 zawsze w dokumentach i kronikach nazwany tylko po tem imieniu, wnosić wypada, że dopiero po powołaniu swojem do Nowogrodu przyjął chrzest uroczysty i imię Szymona.

Slubuje w imieniu W. Nowgorodu wierność i wszelką pomoc Koronie polskiej.

Примечание 681. Oryginał tego zapisu w języku ruskim, cerkiewnemi literami pisany znajduje się w przedruku w tomie I zbioru Aki zapadnoj Rosii nr. 10. Tłumaczenie onegoż łacińskie było w archiwum koronnem, gdzie je czytał Naruszewicz a Gołębiowski podał w całości w tomie I Panowania Władysława Jagiełły przypisek 6 wywodzące z textu nieuzasadnione różne wnioski. Zapis ten, jako że pisany ruskim językiem i alfabetem w Sędomierzu na ziemi czysto pdlskiej, gdzie zaś zapewne natenczas tem samem narzeczem tylko z pewnemi odcieniami mówiono, stanowi jak

Korona i Lit-

wanie umieją

z tego korzy: st.

Czyny wojenne Lich wena we W. Nowogrodzie.

286

Mieliśmy już sposobność wyłuszczenia, ile w dumnym Nowogrodzie wpływ i władza tych to z Moskwy to z Wilna powołanych kniaziów - namiestników były słabe prawie illuzyjne '?2). Młody xiążę przeto w zapisie owym daleko większe przyjął zobowiązania, niż z nich kiedy uiścić się był w stanie, z wyjątkiem tego, co jego osoby się tyczyło. Jednakowoż przy dzielności Lichwena, przywiązaniu jego do ziemi ojczystej, i zwierzchników swych króla i Witołda, słusznie podziwienie wzbudza, że z tego stosunku żadnych korzyści przynajmniej dla Litwy wyciągnąć nie umiano.

Lichwen w sierpniu roku 1389 w dzień uspienia Bogarodzicy wjechał do Nowogrodu '*).

W roku 13599 przewodniczył Nowogrodzanom w Wyprawie na Psków'%. W roku 1392 przyszli niemieccy korsarze z za morza -nad Newę i zrabowali sioła o pięć wiorst od Oriechowa (Schliisselburg). Kniaź Szymon wydał im bitwę, zwyciężył i jeńców zabranych sprowadził do Nowogrodu. Ale na nieszczęście żaden Olgierdowicz

dotąd wielką rzadkość. Wartoby go pod względem lingwistycznym porównać z dokumentem o pół wieku wcześniejszym tj. z zna-- nym traktatem pokoju między królem polskim Kazimierzem a xiąe żętami litewskimi w przestrzeni lat 1540—$5.

14, Nowogrodzka kronika 1 tom IIl Połnoje sobranije ruskich letopisiej str, 96. Togo że leta priszedsze z moria razbojnici Nietna w Newu... i kniaź Semen s gorodczany sugnawsze inych izbisza a inych razgonisza i jazyk w Nowgorod priwedoska.

Примечание 682. Qbacz Synowie Giedymina tom I i ustęp poprzedzający t. p. Michał Olelkowicz.

Примечание 683. Nowogrodzka kronika IV tom IV Połnoje sobranije ruskich letopisiej str. 96 :

nie zdołał stale osiedlić się w Nowogrodzie. Był to jee

den z powodów, dla których w epoce nawet, kiedy mo-

żny gród chyląc się do upadku, obzierał się za zbawa

cą, Litwa, nietylko stanowczego wpływu na losy jej u-

zyskać, ale nawet ufności nań wzbudzić nie mogła. I Lichwen więc poszedł tym torem. Gdy doszły go wieści

o zejściu ze świata dwóch braci Korygiełły i Wiganda i

o wyniesieniu Witołda na wielkiego xięcia Litwy, co ty- LyNaca, (na le szczęścia Litwie wróżyło, wrócił roku 1392 na Lit. ciąga się pod wę'*), i przywiązał się na lat kilkanaście do chorągwi " "aa" Witołda. O„tym samym czasie bez wątpienia otrzymał „oszymujo mścisławskie xięstwo, gdzie odtąd on i jego potomkowie ****** rezydowali! pojął za małżonkę Maryę, siostrę panują- żeni się z cego natenczas wielkiego kniazia Moskwy Bazylego Dy- "w mitrowicza, które małżeństwo wielkiego kniazia, co już

itak był zięciem Witołda w ściślejsze jeszcze przymierze

2 teściem wciągnęło. Ślub odbył się w Moskwie roku

1594 ale po pożyciu pięcioletniem xiężna zeszła ze świa-

ła w Mścisławiu ' (685).

Szymon Lichwen był jednym z najdzielniejszych wo- Czyny wodzów Witołda.. O działaniach jego wojennych następujące * dalsże* szczegóły dochowały się w kronikach.

W roku 1396 udało się Witołdowi podstępem zająć Smoleńsk na Hlebie Światosławiczu , którego był sam kmże osadził. Jerzy starszy brat Hleba, któremu się kniażstwo należało , przesiadywał natenczas u teścia: swe-

5, Kroniki ruskie pod rokiem 1592 , mianowicie nowogrodza | w Połnoje sobranije tom IIl str. 96.

Примечание 684. Kronika drug« litewska wydanie Narbutta nazywa zawsze $zymona-Lichwąna mścisławskim.

Примечание 685. Kronika woskreseńska w Połnoje sobr. tom VIII str. 73:

go Olega w Riezaniu. Witołd, aby dać obom uczuć przemoc Litwy i odjąć im zachętę odzyskania Smoleńska, w jego niebytności wysłał na Olega riazańskiego Szymona Lichwena, który srogo spustoszył ziemie . jego i znakomity plon złożył Witołdowi '*).

Ale pomimo to w roku 1404 udało się nawzajem Jerzemu Światosławiezowi odzyskać ojeowiznę swoją Smoleńsk, i tak twierdzę wzmocnić, że Witołd, który nadciągnął od oblężenia odstąpić musiał. Oleg kniaź riazański nabrał przez to otuchy i aby odwet wziąć: za klęskę lat temu kilka poniesioną wysłał (w roku 1402) syna Rodzisława na Briańsk litewski. Ale tego w Lubucku oczekiwał Lichwen, który zadawszy porażkę wojsku jego, wziął go w niewolę i odstawił Witołdowi 9).

'8; Kronika litewska wydania Daniłowicza str. 48, tudzież kron. wydania Narbutta, która to zajście najdokładniej opisuje str. 58. Stryjkowski wydanie z roku 1846 tom II str. 144 mówi, że «hetman Siemion Lingwieniewicz mścisławski bez odporu wszystek kraj riazański między Oką i Donem leżący, 36 mil od Moskwy zwojował i z wielką korzyścią, gdyż ten kraj jest bardzo urodzajnym do Witołda wrócił».

Примечание 686. Wojewasze kniaź Rosław Olgowicz riazańskij zemlu litow. skoju i kniać Semen Olgierdowicz najechaw na ego, samoho kniazia Rosława izima i priwede kniaziu Witowtu (kronika nowogrodzka 4. Połnoje sobranije tom III str. 102 i inne). Niektóre z tych kronik mówią o tem jednem zajściu raz pod rokiem 1395 drugi raz pod rokiem 1405. Pierwsza data tembardziej fałszywa, iż kładą pod nią także zwycięstwa, które miał odnieść Lichwen nad wielkiem kniaziem Moskwy, a natenczas Litwa z Moskwą była w pokoju. Smiesznym prawie sposobem mąci historyą także Karamzyn. Mówi o Lugwenie porażonym przez Witołda, który za to mści się na riezańskim xięciu ete. (Tom V pod rokiem 1402).

W roku następującym (14058) zdobywa on Wiazmę na rzecz Witołda, a lwan Światosławowicz jeden ze smoleńskich xiążąt, który tamże rezydował pomnożył poczet Witołdowych jeńców ?9).

Uprzątnąwszy tak pole wyruszył Lichwen z Witołdem na zdobycie Smoleńska. Po długiem oblężeniu miasto wezwawszy na próżno pomocy wielkiego xięcia Moskwy ściśnione głodem poddało się Lilwie na dniu 26 czerwca roku 1404*5),

Odgłos wojennych tych czynów obił się 0 mury Wielkiego Nowogrodu. W tych czasach właśnie nieporozumienia i kolizye drugiej północnej rzeczypospolitej Pskowa z wielkim xięciem Witołdem wybuchły w wojnę tj. spowodowały xięcia do wkroczenia zbrojną ręką w posiadłości rzeczypospolitej, Nowogród przez wrodzony an. tagoniżm do pobratymczego grodu, mając i tak na sumieniu, że dał przytułek Jerzemu wygnanemu xięciu Smoleńska wybiera tę chwilę, aby się zbliżyć do Witołda, i wraca na uzyskał od niego pozwolenie, aby Szymon Lichwen na io W.Nowo. nowo w jego murach rezydował (roku 1407)2?), Szymon przybył do Nowogrodu, objął sioła i grody, które pierwej dzierzył**) ale poznał, że wielka zaszła zmiana od

571

Примечание 687. Wzia kniaź Semen Olgierdowicz gorod smoleńskij Wiazmu i kniazia Joanna Swiatosławowicza izyma. (Kronika nowogrodzka jak wyżej).

Примечание 688. Połnoje sobranije tom VIII str. 76.

Примечание 689. I Nowgorodci izprosisza u Witowta Lugwenia i dast im. Nowogrodzka kromka 4 Połnoje sobranije tom 4 str. 109; toż saw mo inne kroniki),

Примечание 690. I dasza jemu Nowgorodci prigorody koi byli preże sego za nim (kroniką nowogrodzka dszą str. 103 w Połnoje sobr. t, IIL

czasu pierwszego jego pobytu. Niebawem zjechał do No» wogrodu Konstanty Dymitrowicz brat wielkiego kniazia odma Moskwy, który równie zaprosiny od rzeczypospolitej o: W zzyai09- trzymał i z nim Szymon dzielić musiał władzę i znaczenie?4). Jak zaś Pskowianie przyjęli wiadomość o powołaniu Szymona do Nowogrodu o tem świadczą ich kroniki: Uprosili sobie Nowogrodzanie Szymona Olgierdowicza u Witołda a to z niechęci do Pskowa. Włożył im bowiem czort złe myśli w serce ich, iż szukają przyjaźni i przymierza u Litwy i Niemców, a nam nie chcą poma-

gać ni słowem ni czynem:). Pomimo tej smutnej wróżby udało się waleczności Szymona Luchwena poskromić najgroźniejszego sąsiada Wojajo na Wielkiego Nowogrodu. W roku 1414 Szwed najechał szwedzkiej: kraje rzeczypospolitej i zajął graniczną twierdzę Nowogród - tywerski. Zaledwie wiadomość o tym napadzie doszła stolicy, a Szymon Lichwen w przeciągu trzech dni wyruszył w pole i nietylko odebrał twierdzę, ale wkro: czył w kraj nieprzyjacielski, wielką przestrzeń onego zniszczył, wielu jeńców pobrał, dotarł aż do miasta Wiborg, od którego wziął okup i ze znakomitą zdobyczą wrócił do Nowogrodu). Nowogród chętnie byłby go zatrzymał u siebie. Ale król Jagiełło i Witołd zawarli w tym samym roku (1411) traktat pokoju z zakonami krzy* żackim i inflanekim , na którym i Szymon Lichwen pod-

2a) Prijde w Nowgorod kniaź Konstiantin Dmitrijewiea od brata swogo welikogo kniazia Wasilia na namiestnictwo (jak wyżej).

Примечание 691. Pskowska kronika tsza str. 199 w Poł, sobr. tom IV.

Примечание 692. Nowogrodzka kronika 1sza jak wyżej str. 104.

pisał się*?). Zawarli także odrębne przymierze z królem rzymskim, a mimo to oba zakony, ciągle potajemne skargi rozsyłali na mniemane związki Witołda z Pskowem i Nowogrodem**). Aby więc wszelki przedmiot do

zażaleń usunąć, król i wielki xiążę wypowiadają Przy Król Jagiełło

mierze Nowogrodowi z powodów błahszych jedne od drugich **). Lichwen natenczas uczuł także się obowiązanym zrzec się swojego stanowiska. »Wy daliście mnie utrzymanie (oświadczył on Nowogrodzanom) ale mam starszych braci Jagiełłę i Witołda, z kim oni zrywają i ja z nim przestawać nie mogę:39. I wydalił się z Nowogrodu (roku 1412) chociaż w nadziei bliskiego powrotu postawił zastępców na wydzielonych mu grodach3'). Nowogrodzanie równie długo wyglądali powrotu jego, bo dopiero w roku 1419 grody, którymi dzierzył, dali kniaziowi Konstantemu Dmitrowiczowi3?).

Szymon Lichwen zaś usunął się odląd z widowni, osiadł w Mścisławiu, gdzie roku 1421 przyjmował metropoltę Focyusza, gdy tenże objeżdżał dyecyzyę swo-

2%) [Kodex dyplomatyczny Litwy wydanie Raczyńskiego oddział VI rok 1411,

28] Voigt Geschichte Preussens tom 1 str, 150—4157.

3! I namiestniki swede z prigorodów nowgorodzkich. Tamże.

3%; Togo że leta prijde w Nowgorod s Moskwy kniaź Konstianlin. Dmitrijobic:.... i podawasza jemu prigorody, kotoryi byli za Lug= weniem (kronika nowogrodzka jak wyżej str. 109).

wypowiadają przymierze

NowogroSwymon

Lichwen 0-

puszcza na to

Nowogród.

Osiada w Mścisławiu.

Примечание 693. Kronika nowogrodzka tsza Połn. sobranije t. III str. 105.

Примечание 694. 4 Iugwen recze: drzali mia este u sebe chliebokormleniem, ino ninie bratii moej stariejszej, Koroliu i Witowtu neliubo i mnie neliubo , zaneże eśm s nimi odine zełowiek.... i zjecha w Litwu, (Kronika nowogrodzka jak wyżej).

ją*3). Żył jeszcze wr. 1431 jak widać z traktalu zawartego w tym roku między Litwą a zakonem krzyżackim i inflanckim?%). Fundował nad rzeką Napota (zapewne koło Mścisławia) monastyr św. Onufrego i znakomicie go wy-

posażył*5). Bruga, łona Po śmierci pierwszej żony wielkiej xiężny Maryi potomstwo. ślubił drugą z imienia i rodu niewiadomego i spłodził z tą syna

A. JAROSŁAWA - TEODORA,

Młodszy. syn który przyszedł na świat na Koporzu, jednym z grodów

Teodor. wydzielonych ojcu jego przez Wielki Nowogród?5. O

tym xięciu tyle nam tylko dochowała historya, że zginął

w bitwie pod Wilkomierzem stoczonej w roku 1455

między Świdrygiełła Olgierdowiczem a Zygmuntem Kiejstutowiczem o wielkie xięstwo Lilwy*?).

Drugim zaś starszym synem Szymona Lichwen nie-

wiadomo czy z pierwszej czy z drugiej żony był

8%) Akti zapadnoj Rosii tom I dok. 45 i tom II dok. 1653.

Примечание 695. W Mstislawii był u kniazia Semena Lychwenina Kronika ruska wydanie Daniłowicza str. 244. W relacyi zawartej w regestrach: królewieckich o zrzuceniu Świdrygielły z wielkiego xięstwa Litwy roku 1452 mylnie powiedziano, że w tem miał udział Szymon Lichwen, bo według dochowanego listu Świdrygiełły był to Szymon xiążę Holszański (ob. Skarbiec Litwy tom II dok. 1620. Switrigail von Kotzebue str. 86 )

Примечание 696. Ob. Skarbiec Litwy t. II. str. 118.

Примечание 697. Kronika nowogrodzka 4 w Połn. sobr. tom IV str. 115 i inne.

Примечание 698. Kronika Litewska wydanie Daniłowicza str. 59, liem wydanie Narbutta str. 47,

B. JERZY.

Imię jego było dość głośnem w swoim cząsie, a ży” Starszy Jam

wot burzliwy.

Zarówno ojeu stał on w młodych latach zawsze przy boku Witołda. Nad jeziorem Mełno podpisał w roku 1422 traktat pokoju między Koroną Litwą a zakonem krzyżaków*8). W roku 1428 towarzyszył on Witołdowi w wyprawie na Wielki Nowogród, gdzie lata dziecinne przepędził i która się szczęściem okupem miasta skończyła*5), Pomimo to rzeczpospolita pamiętna zasług ojca jego, gdy po zgonie Witołda Świdrygiełło objął wielkie sięstwo Litwy wysyła do niego, jak świadczy o tem” dochowany list wielkiego xięcia, posłów z prośbą, by im dał Jerzego Lugweniewicza na namiestnika (roku 1432)*5), Wielki xiążę przystał na jej prośby ale zanim Jerzy udał ię na miejsce przeznaczenia swego, spisek przeciw Świdrygielle, którego głową był Zygmunt Kiejstutowicz przyszedł do wybuchu. Wielki xiążę napadnięty przez spiskowych w Oszmianie tylko spieszną ucieczką z ich rąk się wybawił. Przy boku jego będący Jerzy Lingwenowicz dostał się w niewolę*!), ale nie na długo. Z czternasto-

3%) Długosz xięga XI pod rokiem 1428. Wapowski tłumaczenie Malinowskiego tom Il pod tymże rokiem.

4!) Kniazia Juria Lihwenewicza iniasza (Kronika Litwy wyd. Daniłowicza str. 56).

w służbie Witołda.

gł oołany 0 W. Nowogrodu.

W drodza wzięty w niowolę,

Примечание 699. Dogiel Codex diplomaticus Poloniae t IV str. 110—4115.

Примечание 700. Wie die von Grossnowogorod erkysen zu erem Herren den rlauchten Fiirsten Herzog Juri Langwinowicz unsers Bruders zon (Świtrigail von Kotzebue str. 143 dodatek 1). Item Długosz Lib. AI pag. 622 któren dodaje qui (Georgius) partes ducis Świtrigal tculus ipsum eMrobore corporis et consilio adjwwabut.

ma towarzyszami umknął on z więzienia i tej samej jesieni zjechał się w Nowogrodzie z żoną**). Tam miał odtąd stałą rezydencye swoją podczas rządów Zygmunta Umyka r na Litwie, (1432—4440). Co kronika litewska poźniej-

więzienia do pinowe Sza podaje, jako Zygmunt jego w Trokach w więzieniu

oem r8zy- osadził i że dopiero po zabiciu wielkiego xięcia wolność odzyskał *3), stoi w sprzeczności z innemi wiarogodniejsze= mi datami i kroniką miejscową tj. nowogrodzką. W kronikach litewskich nie ma wzmianki, aby Jerzy Lingwenowiez po ucieczce swej z więzienia brał udział w dalszych walkach Świdrygiełły z Zygmuntem Kiejstutowiczem , na Litwie. W roku 1438 a więc za rządów Zygmunta był zaś niewatpliwie w Nowogrodzie**. W roku 1440 po zabiciu Zygmunta z Nowogrodu udał się na Litwę*5) i tylko przed rokiem 1438 prawdopodobnie, aby przez swoją nieobecność nie stać na przeszkodzie zawarciu przymierza między wielkim xięciem Zygmuntem

sir, 115).

Примечание 701. List Świdrygiełły (Switrigail jak wyżej str. 111). Autor mylnie kładzie ten list bez daty przeto i ucieczkę Jerzego pod rokiem 1435 be te wypadki miały miejsce w roku 1432 jak świad= czy nowogrodzka kronika 4sza pod tem rokiem. Toj oseni prijecha w Nowgorod kniaź Jurij Semenowicz z swojeju kniahinija iż lilowskoj zem li. Pol. sob. t. 3 st. 111. List ten i drugi pod n. 40 przytoczony znajduje się w streszczeniu w Skarbcu Litwy tom Il dok. 1606'i 1675.

Примечание 702. Kronika Litwy wydanie Narbutta str. 48—$50.

Примечание 703. Qb, Skarbiec Litwy tom Il dok 1757 z roku 1438 list wielkiego mistrza, w którym poleca Jerzemu xięciu Nowogrodu xięcia Kliwii, który przez Rosyą udawał się do Palestyny. Karamzyn Historya Rosyi Humaczenie Buczyńskiego tom V slr. 268.

Примечание 704. Kniaż Jurij Semenowicz iz Nowogoroda Welikogo wyjecha w Litwu. (Kronika nowogrodzka isza Dołnoje sobranije tom Il

a Wielkim Nowogrodem wydalił się na jakiś czas z grodu*5), . *

Ale niewątpliwie po przybyciu Kazimierza Jagiellończyka na Litwę i wyniesieniu jego na wielkie xięstwo litewskie Jerzy Lichwenowicz opuścił Wielki Nowogród, by za danem zezwoleniem wielkiego xięcia objąć ojcowiznę mścisławskie xięstwo *7). W podróży zaś zatrzymanym został przez zjawisko niewidziane dotąd w wielkiem

xięstwie Litwy, a było to powstanie ludowe w Smoleńsku. +

Srogie zabójstwo spełnione na wielkim xięciu Zygmuncie Kiejstutowiczu było co najmniej miejscową reak= cyą przeciw (jak: przyznać wypada) dość problematyczne» mu okrucieństwu jego. Była to właściwie. reakcya Litwy i Rusi przeciw solennym oświadczeniom Zygmunta przy» znającym Koronie prawo do Wołynia i Podola*8) a 0- drębnie znowu Rusi prawosławnej przeciw propagandzie katolickiej, hakoniee arystokracyi i bojarów ruskich prze- „iw uzurpacyi i wpływom szlachty litewskiej znajdującej punkt swój oparcia u dworu panującego. Jak w każdym organizmie co się do upadku chyli, żywioły potąd połączone przypomniały sobie swoją odrębność i dążyły dv

W r. 1440 wraca na Litwę do Mścisławia ojcowizny swojej.

W podróży natrafia na powstanie w Smoleń-

Powody 0+ negoż.

Примечание 705. Kniaź welikij Zigimon litowskij ciełowawsze krest k Now= gorodskim posłom i wziaszą mir... W lelo 6940 (1438) prijecha w Nowgorod kuiaź Jurij Semenowicz „(Kronika nowogrodzka jak wyżej str, 112 pod rokiem 1457—38).

Примечание 706. Jw to wremia prijde kniaź Jurij Lichweniewicz ia Nowo= goroda w Litwu. I kniaź welikij Kasimir korolewiez dał jemu otezi= nu jego Mstisławliu. (Kronika litewska wyd. Daniłowicza str 68),

Примечание 707. Ob. Synowie Giedymina tom 1 i II ostatnie rozdziały.

odłączenia. Tak Żmudź dotąd tak wierna gdy posłyszała o katastrofie wielkiego xięcia Zygmunta nie chce poddać się zwierzchnictwu królewiea Kazimierza, lecz przypomniawszy sobie czasy Kiejstuta wywiesza chorągiew wnuka jego Michała Zygmuntowicza, wypędza starostę Litwina Keżgajła a na jego miejsce sadzi Kontowta bo był rodem Zmudzin*?).

Zarzewia owe tlały ciągle, przychodziły częściej lub rzadziej do objawu za długiego panowania Kazimierza Jagiellończyka5') ale najpierwej i najgwałtowniej wybuch: ła reakcya prawosławia i narodowości ruskiej w Smoleń. sku, świeżej zdobyczy Litwy, potem Witebsku, Połocku. O ruchach w tych dwóch miastach nie dochowały się bliższe szczegóły. Wiadomo tylko, że Jerzy Lichweno: wicz i tam był czynny*'). W Smoleńsku był natenczas wojewodą Andrzej Sakowicz następca Gasztołda i równie temuż niewątpliwie łacinnik. Gdy go doszła wiadomość o śmierci wielkiego xięcia Zygmunta odgadując możliwe tego wypadku następstwa, wezwał on władykę, knia: ziów, bojarów, mieszczanów i prosty lud (czernija liudoj aby się zobowiązali Litwy nigdy mie odstąpić, xięcia który po Zygmuncie w Wilnie panować będzie być po: słusznymi, a jemu (Sakowiczowi) nadal dać dzierzyć wo:

B0) Synowie Giedymina jak wyżej.

di) Kronika Nowogrodzka 1sza nie odgadując dążności ty ruchów mówi, że wielki xiążę Kazimierz dał Jerzemu całą jeg ojeowiznę Mścisław, Kryczew i innych grodów i włości nie ma ło. On zaś wzrósł w dumę zajął Smoleńsk, Witebsk, Połoc wiele ludzi wymordował i w niewolę wziąl (Połnoje sobranije to JII str. 1138 pod rokiem 1440).

Примечание 708. Kronika Litewska wydanie Narbutta str. SŻ.

jewódżtwem. Były to ostatnie dnie wielkiego tygodnia, czas zgody, ogólnego miru. Zgromadzeni: i odurzeni mieszczanie na czele władyka Szymon składają żądane przymeczenie. Ale po Wielkiejnocy ocknęli się. Cechy zgromadziły się na radę (jak mówi kronika, kowale, garbarze, lichołaty, rzeźnicy, kotlarze) i zmusili wojewodę do ustąpienia z miasta. Opatrzywszy się potem w broń, łuki, strzały, kosy i siekiery uderzyli na gwałt we dżwony. Tymczasem Andrzej wojewoda gromadzi koło siebie bokrów okolicznych, a gdy ci ukazali gotowość pujścia mu w pomóc, gdyż lepiej mówili próbować szczęścia na placu boju niż oddać się w ręce pospólstwa , wkracza on ze. siłą zbrojną do grodu, uderza na gmin zgromadzony koło cerkwi św. Borysa i Hleba' i rozprasza go po zadanej dotkliwej porażce. Pomimo to zwycięzca czuł się tak mało pewnym pośród rozjuszonego pospólstwa, ił tej samej nocy gród opuścił, zabrawszy żonę i bojarów ze swego stronnictwa. Poczem nastąpiła rzeź wiella, a marszałka smoleńskiego Petryka (Piotra) utopiono Andrzej

niaź ruski

w Dniestrze.. Gmin zaś czując potrzebę naczelnika wybrał nsczelnikigm tobie takowego (znamie bardzo charakterystyczne W ru” 07 thach normano = ruskich) nie zpomiędzy siebie ale Anlrzeja Dymitrowicza kniazia na Dorohobużu.

Przyniesiona nowina o wyniesieniu Kazimierza Jagielbńczyka na wielkie xięstwo litewskie nie uśmierzyła ruthu, przeciwnie dała mu jeszcze wybitniejszą cechę. Jemy Lichwenowicz udając. się w lecie tego roku (4440) 1 Nowogrodu do. Mśoisławia przejeżdżał przez Smoleńsk. derzy LingBójarowie okoliczni zebrali się by mu hołd złożyć, ale zj Przeds: lud nie wpuścił ich do miasta. Dziwnym instynktem zaś "ane mu i

odgadując, że: bojarowie postarają się kniazia ńa' swą = eńskie 38

stronę przyciągnąć, ogłasza on. Jerzego Lichwenowicza hospodarem, smoleńsnim. Jerzy objął ofiarowaną sobie „godność.i okazał się godnym położonego w nim zaufania, Broni. dziel- U prząlnął się bowiem, szybko z bojarami trzymającymi „2

nie miasto

• lowski Litwa, bo jednych wziął w okowy, drugim skonfiskował SE" dobra, przytem miasto postawił w stanie tak obronnym, że, gdy w. jesieni. nadciągnęło litewskie wojsko, by je do poddania: zmusić, po trzechniedzielnem oblężeniu ustąpiło

nie dopiąwszy celu. "Tu kończy się najdawniejsza relacya o tych „zdarze« „Po asktoć niach 32). Poźniejsze uzupełniają ją tem, że Kazimierz krópa aj wię leWiO ruszył sam pod Smoleńsk , przywrócił gród do po* " słuszeństwa a Andrzeja Sakowicza na województwo, Jerzy zaś obawiając się gniewu jego zbiegł do. Moskwy). Tam go zaś po niejakim czasie tęsknota porwała za ojczyzną: i zaczął przez pośrednictwo Jana Gasztołda, z którym był w bliskich stosunkach, gdyż dzieci jego do chrztu trzymał; starać się 0 przebaczenie . u wielkiego xięcia 5%). ' "Wielki xiążę ,*'a' raczej (gdyż. natenczas miał 16 do 17 lat) rada przyboczna jego, która podówczas rządziła i gdzie Gasztołd dominował, przychyliła się do prośby. W tem „duszy, postanowieniu i polityka miała wielki udział. Od: śmierci |

dw. xięca Witołda zaczęto na Litwie uznawać ważność związków,

Kazimierza,

| wacmy, nawet, ścisłego przymierza z Nowogrodem i Pskowem, i

_ udał się, do Moskwy, izbeże na Moskwu (Połnoje: sobranije tom Ill Str. 113) i to„zgadza się z dalszemi datami.

Примечание 709. Kronika litewska wydanie Daniłowicza str. 66—69.

Примечание 710. Kronika- litewska wydanie Narbutta str. 54, ale się myli, mówiąc, że Jerzy ze Smoleńska zbiegł do Nowogrodu, bo łepiej informowane ' kroniki nowogrodzkie twierdzą, że najpierw

Примечание 711. Kronika litewska wydanie Narbutta jak wyżej.

dążono do naprawy złego, które w tym kierunku lekko.

myślny ów xiążę ojczyźnie wyrządził , postępując z dwio-

ma rzeczpospolitami tak, jakby zamierzał wykorzenić w nich wszelki pociąg, wiarę i przychylność do wielkiego xięstwa. Już następcy jego Świdrygiełło i Zygmunt Kiejstutowicz wchodzili z niemi w bliższe stosunki, a jedna z pierwszych czynności Kazimierza królewica, gdy objął rządy w* Litwie był traktat przymierza z Wielkim Nowo-

grodem?*). Teraz Nowogród był w ciągłych zatargach z”

zakonem inflanckim. Pośredniczenie Litwy pódawało więc najlepszą sposobność, aby wpływ jej w gminie ustalić, a ktoż do tego był udatniejszym jak Jerzy, które lat tyle w Nowogródzie przepędził, syn Szymona Lichwena dzielnego grodu hetmana. | | ” | | Wrota. ojczyzny otworzyły się więc po raz drugi dla Jerzego i: w roku 1449>—453 powrócił ten raz bez prze*

Użyty jako pośrednik we W. Nowogrodzie.

szkody dó Mścisławia*5). Zostawił ślad bytności swojej w 03

hramocie, w której cerkwi i monastyrowi św. Onufrego fundywanym przez ojca nad rzeką Napota dwa sioła <darowuje*?, „Już w roku 4444 znajdował się z ramienia wielkiego xięcia Kazimierza w” Nówóogrodzie (714).

| 57 Akli zapadnoj Roscii tom | dok. 43 datowany. z Mścisławia.

Примечание 712. Skarbiec Litwy tom II str: 174,

Примечание 713. I koli kniaź Jurij prijechał i kniaż weliki Kasimir wernet jemu zasia otczinu jego Mstisławi (Kronika litewska wydanie, Narbutta str, 54.)

Примечание 714. Żę w roku 1444 Jerzy Lichwenowicz był w Nowogrodzie o tem Świadczy nowogrodzka synodalna kronika cytowana przez Karamzyna ale dotąd nie wydana. (Ob. tom V tłumaczenie Buczyńskiego nota 316). Że znajdował się tam z ramienia wiel -

Om zaś ogła- ,, Wichrzyciel zaś przechylający się to na jedną to na

sza się tam

ga skt drugą stronę bez stałego dla ambicyi swej celu, nieudol-

zabitego 2 (y- ny utrzymać się na jakiembądź stanowisku zamiast służyć celom wspólnym Litwy i miastu, ogłasza się naraz stronnikiem syna zabitego Zygmunta Kiejstutowicza, tułacza Michała, jako prawowitego wielkiego xięcia Litwy$?). Kazimierz Jagiellończyk widział się tym postępkiem zmuszony do powtórnego zajęcia jego xięstwa, a

pad mieckąt ponieważ dla ścisłych stosunków ówczesnych między No-

nie So nm Wogrodem a Litwą stanowisko Jerzego stało się przyra

krem jeżeli nie niemożliwem, wydala on się do Prus, a AK nie znalazłszy tam z tych samych powodów ni poparcia sami ią ni przytułku powraca (roku 1448) do Moskwy””). Po

roku wrócił on znowu do ulubionego Nowogrodu, ale

rzeczpospolita ofiarowała mn już tylko wolną rezydencyę,

0 ; . NUZAMSAE przeaczósie dała utrzymanie lecz nie grody, które ojcu jego 1 jemu

„dkróla i ierwej wydzielone bywały*'). Jedynie wstawienie się wielpierwej wy ywały ynie ę wie

Midsławi. kiego mistrza krzyżaków sprawiło, że król Kazimierz na-

kiego xięcia dowodzi ustęp z listu Kazimierza do wielkiego mistrza krzyżaków z roku 1445 w którym wyłuszcza stosunek, swój do Wielkiego Nowogrodu: „das wir ihnen (tj. Nowogrodzanom) einen Hauptmann gegeben haben was konnie der mit seinem Hofegesinde vole thun ete.* (Jak wyżej).

Примечание 715. Mówi o tem list komtura z Memel do wielkiego mistrza z roku 1443 (Skarbiec Litwy tom Il dok. 1806).

Примечание 716. Kniaź Jurij Lugwenewicz pojecha k Niemcem i Niemci jemu puti nie dasza i on otjecha na Mosktóu (Nowogrodzka kronika 4ta w Połn. sobr. tom IV str. 1235).

Примечание 717. Togo że lieta prijecha w Nowgorod s Moskwy kniaź Jurij Lugwenewicz i Nowgorodci dasza jemu kormlenie po wołosli chlieb a prigorodow ne dasza, (Tamże).

skłonić się dał do zwrócenia jemu. Mścisławia**). Zdaje Kończy i

wo

się zaś, że tamże więcej nie powrócił ,, ale zakończył " żywot w Nowogrodzie *3), |

Ostatni dotąd znany ślad o nim znachodzi się pod rokiem 1447, w którym z Nowogrodu przez Inflanty i Prusy odbywał pielgrzymkę do, Wilsnak dla uczczenią, relikwij krwi świętej (zum heiligen blule) js),

Z żoną BE spłodził syna

IWANA,

ot prawdo- [0- odobnie w Nowogro-

dzie.

/który w Mścisławiu ciągle rezydował, cichy tam żywot, Jodyny syn

przez lat kilkanaście prowadził i tylko liczne i hojne za- > (pisy na eerkwie/ i monastyry o istnieniu jego świadmą). Zeszedł ze świata między laty 1490-—85 ostatni

02, "Skarbiec Litwy tom II dok. 1813 : z roku 1446 i i Yojgt Geschichte Preussens tom 8 str. 93.

go Iwan zostawia dwie i.

innymi w opisie muzeum Rumiańcowa, a podany w Skarbcu .

Litwy dok. 2043; ale całkiem mylnie. Wydawca Daniłowićż odnosi ten list do roku 1482, kiedy przecie Jonasz" piastował ten urząd w. przestrzeni lat 1440—1458 (obacż, ustęp: tegó” pisma Alexander Włodymirowicz).

Примечание 718. Skarbiec Litwy tom II dok. 1834 z roku 1441 i Karani. żyn tWaracżenie Buczyńskiego tom'V nota 316.

Примечание 719. Skarbiec Litwy tom II dok. 1837, 1840 i Karamzyn jak wyżej. 2 | l %) Wżiniankuje o ńiej i o synie iwanie zapis wyżej przytoczony Jerzego na cerkiew i monastyr św. Onufrego. Dochował - się list, który ż okazyi Śmierci prawosławnej tej xiężny Jonasz metropolita kijowski pisał do jej męża, przedriukowany między

Примечание 720. „Akti zapadnoj Rosii tom | dok. 62, 66, 68, 82, 112 z lat 1458, 1463, 1468, 1483, 1499. „Tom H dok, 162 1463 z roku, 1529,

potomek po'inieczu Szymona Lichwena Olgierdowiczać?)

Z żony Julianny zostawił dwie córki Anastazygi. Juliannę. Po śmierci ojea te dwie sieroty udały się w roku 1495 do Wilna i biły czołem przed wielkim xięciem Alexandrem aby zostawił je przy ojcowiźnie xię-

Mężowie o= stwie mócisławskiem. Wielki xiążę przychylił się do tej prośby, przeznaczył kniażankom na rezydencyę „Mścisław z prawem posiadania całego mienia i pożywania dochodów, które były udziałem ojca ich Jana, dziada Jerzego, i to póki nie trafią się dla nich mężowie z rodu kniaziów i im równi, gdyż na ten czas. pomyśli: wielki -xiąię jako ich krewny o ich odpowiedniem wyposażeniu**).,

Postanowieniu wielkiego xięcia Alexandra stałó śię niebawem zadość. Jedna z kniażanek Anastazya została żoną Szymona Mickałowicza xiążęcia słuckiego, praprae

X. mścisaw- wnuka Olgierda**), druga Julia nna żoną Michała wano: ków jawny wicza xiążęcia na, Zasławiu litewskim ; praprawnuka Ja:

wieza. wnuty Giedyminowicza””). Michał. w. roku 1499 olrzye

Примечание 721. Z temi się zgadza rodowód xiążąt litewskich (Połnoje sobranije tom VII str. 253). Co więc Kojałowiez w Historyi Litwy tom, Il pod rokiem 1366 mówi, że król Zygmunt August, żądał od Moskwy wydania kniaziów zbiegłych w różnych czasach, pomiędzy tymi Lingwenowiczów, co do tych xiążąt jest mylne.

Примечание 722. Koli im. bog dast obliubencow kniażat kotorii budut' rowni im logdy jego milost gospodar choczet o ich milosti myslii. jako krownych swoich (Akti zapadnoj Rosii tom | dok. 131 z r. 449,

Примечание 723. (Qbacz wyżej ustęp tego pisma: Xiążęta słuccy Olgiet dowicze.

Примечание 724. Akli zapadnoj Rosii tom Il dók. 252 z roku 1544, dok 27 z roku 1507, dok: 162—638 z r. 1569, Kronika sofijska I pod rokiem 1502 Połnoje sobranije tom VI str. 47 mylnie z

mał z nadania wielkiego xięcia xięstwo mścisławskie i rozpoczął szereg drugiej linii xiążąt litewsko - mścisławskich 11). Michała robi zięcia Jerzego Lichwenowicza kiedy on był zięciem bha. a

' R Luchwen , m chrzcie nazwany Szymon syn Olgierda wielkieg> xięcia Litwy Ilulianny xiężniczki Tweru, xiążę na Mścisławiu , namiestnik w j mał Wielkim Nowogrodzie

| żony

| synowie. ( r. ; Jarósław Teodor „A! Jerzy £ drugiej żony urodzony r. 1441 niewiadomo z której żo- | roku 4455 pod: Wiłkomierzem ny, xiążę: na Mścisławiu

namiestnik w. Wielkim Nowogrodzie, żona Zo0- fia N.

| , lwan tJan) if , xiążę na "Mścisławiu + 3 1490-95 żona Julianna N;

Julianna żona Michała Anastazya żona Szymona

,"

xięcia na Zasławiu li- xięcia na Słuchu prapratewskim praprawnuka wnuka Olgierda, Jawnuty Gedyminowicza. . —————

Примечание 725. Tamże"tom I dok 173 roku 1499, Rodowód i historya trugiej tej linii skiążąt: litewsko-mścisławskich na-innem miejscu '' podana będzie, tu,dołącza się drzewo rodowe Szymona Luchwena.

Примечание 726. Marya córka Dymitra dońskiego wielkiego kniazia Moskwy | troku 1399, %) N. N.